Кіріспе

Жердің магнит өрісін имитациялайтын құрылғы. Террелла – Жерді бейнелейтін кішкентай магниттелген шар модель, оны ағылшын дәрігері Уильям Гилберт магнетизмді зерттеген кезде тапқан деп саналады, ал норвегиялық ғалым және саяхатшы Кристиан Биркеланд 300 жылдан кейін сол құбылысты – аврораны зерттегенде оны одан әрі жетілдірді. Терреллалар 20-ғасырдың соңына дейін Жердің магнитосферасын имитациялауға қолданылды, бірақ қазір компьютерлік модельдеумен алмастырылды.

Уильям Гилберттің террелласы

Уильям Гилберт, королева Елизавета I-нің жеке дәрігері, Жердің магниттігін зерттеуге көп уақытын, күш-жігерін және қаражатын жұмсады. Компас инесінің бос түрде ілінгенде солтүстікке қарай бағытталуы ғасырлар бойы белгілі болған. Алдыңғы зерттеушілер (соның ішінде Кристофер Колумб) бағыттың нақты солтүстіктен шалғайтылатынын анықтады, ал Роберт Норман инеге әсер ететін күштің көлденең емес, Жерге қарай еңкейгенін көрсетті. Уильям Гилберт Жердің өзі зор магнит екенін түсіндірді және оны магниттік Жердің кішірейтілген моделін, "террелланы" – магнит тасынан жасалған шарды құрастырып көрсетті. Террелланың үстінен кішкентай компасты жүргізіп, Гилберт көлденең компастың магниттік полюске қарай бағытталатынын, ал магниттік осіне перпендикуляр көлденең осімен теңгерілген шоғырланған ине магниттік күш пен көлденең бағыт арасындағы дұрыс "магниттік бұрылысты" көрсетті. Гилберт кейіннен 1600 жылы жарық көрген "De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure" атты еңбегінде өз табыстарын баяндады.

Кристиан Биркеландтың террелласы

[[Сурет:Биркеланд террелласы. Кристиан Биркеланд және оның магниттелген террелла эксперименті, оның нәтижесінде Жердің магнит өрісімен өзара әрекеттесетін зарядталған бөлшектердің полярлық шамының себебі екенін болжады.

Басқа терреллалар

Неміс бароны Карл Райхенбах (1788–1869) террелламен де тәжірибелер жасаған. Ол үлкен қуыс темір шардың ішіне орналастырылған электромагнитті пайдаланды және оны қараңғы бөлмеде әртүрлі электрлендіру дәрежелерімен зерттеді. 1950 жылдар шамасында Брунберг пен Датнер Швецияда террелланы Жердің магнит өрісіндегі бөлшектердің траекторияларын модельдеу үшін қолданды. 1972 жылдары Кеңес Одағында Подгорный күн желiн модельдеу үшін плазма ағынына бағытталған терреллалар құрды. 1990 жылдары Калифорния университетінде (Риверсайд) Хафиз Ур Рахман көбірек нақты эксперименттер жүргізді. Мұндай эксперименттердің барлығын түсіндіру қиын, және олар Жердің магнитосферасын дұрыс модельдеу үшін қажетті барлық параметрлерді толыққанды қамти алмайды, сондықтан бұл эксперименттер қазір толығымен компьютерлік модельдеумен алмастырылды. Соңғы кезде Францияның Гренобль қаласындағы Планеталогия және астрофизика институтының физиктері террелла эксперименттерін одан әрі жетілдіріп, екі магниттелген шарды пайдаланатын «планетеррелланы» жасады, олардың көмегімен түрлі солқын құбылыстарын қайта жасауға болады.