Кіріспе

Хартсдейл – АҚШ, Нью-Йорк штатының Вестчестер округіндегі Гринбург қаласында орналасқан шағын елді мекен. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 5 293 адамды құрады. Бұл Нью-Йорк қаласының қалалық аймағы.

Тарих

Хартсдейл – Нью-Йорк штатының Гринбург қаласындағы CDP/кішкентай елді мекен/пошта бөлімі. Ол Бронкс өзенінің жанында, Нью-Йорк қаласынан 32 шақырым (20 миль) солтүстікке қарай орналасқан. Grand Central Terminal-ге дейін Metro North Harlem River қалалық теміржол желісімен байланысады. Хартсдейл – Америкадағы алғашқы иттер зиратының (1896 жылы ветеринар Сэмюэл Джонсон құрған) және 2008 жылы жабылған әлемдегі алғашқы Carvel мұздығы дүкенінің (1934) туған жері.

Колонияға дейінгі кезең

Хартсдейлдің алғашқы қоныстанушылары – Векквасгик (кейде Векквасгик деп жазылады), Алгонкин тайпасының кіші тайпасы. Олар Нью-Йорктің оңтүстігінің көп бөлігінде, Вестчестерден Манхэттенге дейін мекен еткен. Weekquaeskeek – алгонкин тіліндегі термин, "қабықтан жасалған қазанның орны" деген мағынаны білдіреді, және осы қазан Гринбург қаласының мөрінде бейнеленген.

Колониялық дәуір және американдық революция

Британдық отаршылдар келгеннен кейін, бұл аймақ помещиктік жүйе бойынша дамыды, осы кезде Фредерик Филипс, голланд саудагері және британдық лоялист, британ үкіметінен жер алды. Филипс поместьесінің иегері ретінде ол жерін шаруаларға жалға берді, олардың біраз уақыт бойы американдық жергілікті тұрғындарымен бірге өмір сүргені саналады. Хартсдейлдің Азаттық соғысы кезінде маңызды рөл атқарғанын көрсететін деректер бар, олардың бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. 1776 жылдың 28 қазанында Бронкс өзенінің жанында, қазіргі Хартсдейл теміржол станциясының орнында Азаттық соғысы шайқасы болды. Оделл үйі (Ридж-роудта, 1732 жылы салынған) француз генералы граф де Рошамбоның штабы ретінде қызмет етті, және осы жерде граф пен Джордж Вашингтон Йорктаун шайқасына әкелген одақ құрған деп есептеледі. Кейіннен үй 1785 жылы сатып алған Вашингтонның жетекшісі Джон Оделлдің атымен аталады. 1965 жылы оның ұрпақтары үйді Америка революциясының ұлдарына тапсырды, ал қазіргі уақытта үй қирап, оны музейге айналдыру үшін қаржы күтуде. Континенттік армия мен американдық отаршылдар Азаттық соғысында жеңіске жеткеннен кейін Фредерик Филипс III (поместьесінің үшінші иесі және Фредерик Филипс I-нің шөбересі) қашып кетті, оның жері тәркіленіп, қалған шаруаларға сатылды, олардың көпшілігі Харт отбасының ұрпақтары болды. Central Park Avenue және Hartsdale Avenue көшелерінің қиылысы жерді сәтті сатып алған осы шаруалардың бірі Роберт Харттың құрметіне «Харт бұрышы» деп аталды, ал 19 ғасырдың ортасында бүкіл аймақ «Хартсдейл» деп танылды.

XIX ғасыр

Бұл аймақ 1865 жылға дейін көбінесе аграрлық сипатта болды, сол жылы Элеазар Харт Манхэттенге Нью-Йорк және Харлем темір жолын салу үшін жерді берді, осылайша Хартсдейлдің көшпенді тұрғындардың қалашығына айналуына негіз салынды. 1880 мен 1940 жылдар аралығында кең аумақты егістік жерлер мен меншіктер қарқынды түрде бөлініп, жеке үйлер мен пәтерлерге айналдырылды. 1960 жылдары сатуға қалған егістік жерлерге жақыннан көз жеткізу мүмкін болмады.

ХХ ғасыр

1904 жылы табысты неміс-еврей банкирі Феликс М. Варбург (1871–1937) Хартсдейлдегі «Вудлендс» иелігін салу үшін үлкен жер учаскелерін сатып алды, ол әйелі Фрида Шифф Варбургпен (1876–1958) көп уақыт өткізген ел клубының жанындағы жазғы үй болды. Кейіннен, 1934 жылдың 10 маусымында олардың ұлы Эдвард М. М. Варбург (1908–1992) Джордж Баланчиннің «Серенада» шедеврiнiң алғашқы американдық қойылымын ұйымдастыруға көмектескенi белгiлi болды. Отбасының қайырымдылық қызметіне сәйкес, Фрида Шифф Варбург 1958 жылы қайтыс болғаннан кейін, қалған мүлкін Гринбург қаласына мемлекеттік мектеп салу үшін сыйлады. Бұл жерлер қазір Гринбург орталық мектеп округінде (бұрын Гринбург орталық 7 мектеп округі деп аталған) және Вудлендс орта мектебінде орналасқан. Негізгі Варбург сарайы қазір мектеп округінің бас кеңсесі болып табылады, бірақ бастапқы иеліктің қалдықтарын әлі де айналасындағы ормандарда және көршілес көшелерде көруге болады. Варбургтер отбасының Нью-Йорк қаласындағы үйі кейіннен Нью-Йорк еврей мұражайына айналды. 1928 жылдың 9 ақпанында шотландтық өнертапқыш Джон Логи Бэйрд (1888–1946) әлемдегі алғашқы континенттер аралық қысқа толқынды теледидар сигналын Суррейдегі Коулсдон қаласындағы (Лондон маңындағы) бергіштен (шақыру белгісі 2KZ) әріптесі О. Г. Хатчинсонға Гартсдейлдегі әуесқой радиооператор Роберт М. Харттың (шақыру белгісі 2CVJ) жертөлесіне жіберді. 1932 жылы Генри Жак Гейсман, Gillette қауіпсіз бритвасын ойлап тапқан және оны құрған адам, Ридж-роуд бойындағы жерді сатып алды, оның көп бөлігін Перудегі бұрынғы АҚШ министрі Исаак Пекхэм Кристиансидің ұлы Джордж А. К. Кристиансиден сатып алды. 1952 жылы 82 жасында Гейсман өзінің 33 жастағы медбикесі Кэтрин «Китти» Ванс Гейсманға үйленді, ол бұрынғы католик монахы болған. 1957 жылы ол әйелі Кэтринмен (Хенри Гейсман ханым) Нью-Йорк архиепископтығына 600 000 долларға жерінің құқығын берді, олар қалағанша онда тұра алады деген келісіммен. Гейсман 1974 жылы 104 жасында қайтыс болды, ал Гейсман ханым 1995 жылы Коннектикутқа көшіп келгенге дейін иелікте қалды. 1999 жылы Гринбург қаласы мүлікті сатып алып, оны Хартс Брук табиғат қорығы ретінде қайта ашты, соның арқасында ол сатылып, құрылыс жүргізілуінен сақталды. Келісімнің бір бөлігі – иеліктің бір бөлігін зейнеткер католик монахтарына үй ретінде сақтау болды. Бүгінде Кэтрин мен Генри Гейсман қоры медициналық зерттеулерді қолдау үшін үлкен қаржылай көмек көрсетуді жалғастыруда. 1934 жылғы Мемориал күнінің ыстық демалыс күнінде грек иммигранты және мұзқаймақ сатушы Том Карвелас Вестчестердегі жолдарда жүк көлігімен мұзқаймақ сататын кезде, Хартсдейлдегі Центральді даңғылында дөңгелегі тесіліп қалды. Мұзқаймағы тез балқып жатқандықтан, ол жүк көлігі бұзылған Орталық даңғылының бойында оны сатуға шешім қабылдады. Осы жерде акцияларын сәтті сатқаннан кейін, ол тұрып қалған жерді сатып алуға шешім қабылдады және 1936 жылы әлемдегі алғашқы Carvel мұзқаймақ дүкенін ашты. Дүкен 2008 жылдың 5 қазанына дейін Орталық даңғылдың оңтүстік жағында (Хартсдейлдің «Төрт бұрыш» бөлімінің оңтүстігінде) тұрды, содан кейін дүкен жабылып, жер құрылысшыларға сатылды. Алғашқы дүкен сөйілген. Хартсдейлдегі Carvel мұзқаймағының тууына орай, Хартсдейл өрт сөндіру компаниясы әр Мемориал күні парадынан кейін 1-ші өрт сөндіру станциясынан Carvel «Ұшқыш табақтарды» таратады. Құтқару Армиясының жетекшісі Эванджелин Кори Бут (1865–1950), Лондондан шыққан, 1950 жылдың 17 шілдесінде қайтыс болғанға дейін Хартсдейлде өмір сүрді. Классикалық музыка композиторы Чарльз Айвс де қысқа уақыт бойы Хартсдейлде тұрып, жұмыс істеді. Хартсдейлде өмір сүрген басқа да ықпалды адамдар: суретші/мүсінші Малвина Хоффман, американдық бизнесмен Вернон Джордан, Ұлттық қалалық лигасының президенті Джон Эдвард Джейкоб, кәсіби күресші «Класс» Фредди Бласси, актер Питер Ригерт, әнші/музыкант/композитор Билли Вера, актриса Шера Дэнес (Питер Фальктің әйелі), романист және педагог Майкл Рубин, Mad журналы суретшісі Джек Дэвис және Нобель сыйлығының лауреаты Луис Игнаро.

География

Хартсдейл – Нью-Йорк қаласын қоршаған сирек қоғамдастықтардың бірі, онда әлі де екі жұмыс істейтін ферма бар, екеуі де Секор жолында орналасқан. Сонымен қатар, бірнеше саябақтар бар, оның ішінде Секор Вудс паркі, Ридж-роуд паркі және Румбрук паркі. Қала әдетте бірнеше аймаққа бөлінеді, соның ішінде "Ауыл" немесе қаланың орталық бөлігі (Шығыс Хартсдейл даңғылы), Манор Вудс, Виндзор паркі, Ақындар бұрышы, Ридж-роуд, Орчард-Хилл, Колледж-Корнерс немесе 1970 жылдан бері салынған бірнеше кондоминиумдық кешендердің бірі. Жылдар бойы қала көптеген этникалық топтарды тартты, ал қала орталығындағы ауылдағы халықтың көп бөлігін жапондықтар құрайды, мұнда жапондық дүкендер, мейрамханалар, жылжымайтын мүлік агенттері және тіпті жапондық супермаркеті Шығыс Хартсдейл даңғылынан жаяу арақашықтықта орналасқан. Фернклиф зираты Хартсдейлдегі Секор жолында орналасқан, ол Алия, Малкольм Икс, Хеви Ди, Джуди Гарланд, Джером Керн, Джоан Кроуфорд, Базил Ратбон, Эд Салливан, Джем Мастер Джей, Джеймс Болдуин, Мишель Фокин, Том Карвел, Оскар Хаммерштейн, Телониус Монк, Пол Робсон, Миннесота Тимберуолвз командасының ойыншысы Малик Сили, сопрано Арлин Оугер және тағы да басқаларының жерленген жері ретінде танымал. Британдық рок-музыкант Джон Леннон, АҚШ вице-президенті Нельсон Рокфеллер және "Маппет" мультфильмінің авторы Джим Хенсонның денелері осы жерде кремацияланды. Композитор Бела Барток бастапқыда Хартсдейлде жерленген, бірақ 1988 жылы туған Венгриясына қайта жерленді. Радио ди-джейі Алан Фрид те бастапқыда Хартсдейлде жерленген, бірақ 2002 жылы оның күлі Рок-н-ролл Даңқы залына көшірілді. Хартсдейл теміржол станциясы 2011 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді, сондай-ақ Хартсдейл ауылындағы Евангелин Бут үйі де тіркелді. Басты жолдарға NY 100 және Бронкс өзенінің жағалау жолы кіреді. Нью-Йоркке жаппай көлікпен жету үшін тұрғындар Metro North Railroad компаниясының Харлем желісін немесе Bee Line автобустарының 1X, 3, 20, 21 және BxM4C бағыттарын пайдалана алады. Bee Line сонымен қатар 34, 38, 39, 43 және 65 автобус бағыттарында жергілікті қызмет көрсетеді. АҚШ халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қауымның жалпы ауданы толығымен құрлықтан тұрады.

Демография

2000 жылғы санақ бойынша, қауымда 9 830 адам, 4 314 үй шаруашылығы және 2 756 отбасы тұрды. Халық тығыздығы – 4 478 тұрғын үй бірлігі, орташа тығыздығы көрсетілген. Қауымның этникалық құрамы: 76,14% ақ нәсілді, 8,71% афроамерикандық, 0,19% американдық индейлер, 10,17% азиялық, 0,04% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 2,64% басқа нәсілдер және 2,10% екі немесе одан көп нәсілділер. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтар халықтың 9,55% құрады. 4 314 үй шаруашылығының 24,3% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 53,1% - бірге тұратын жұбайлар, 8,6% - күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 36,1% - отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 31,8% жеке адамдардан тұрады, ал 12,7% - 65 жастан асқан жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,27 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,86 адамды құрады. CDP-де халық жас бойынша таралып кеткен: 18 жасқа дейінгілер – 18,2%, 18-24 жас аралығындағылар – 4,8%, 25-44 жас аралығындағылар – 30,3%, 45-64 жас аралығындағылар – 28,8%, ал 65 жастан асқандар – 17,9%. Орташа жас 43 жасқа тең. Әр 100 әйелге 86,2 еркек келеді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 81,2 еркек келеді. Қауымдағы үй шаруашылығының орташа табысы 81 824 доллар, ал отбасының орташа табысы 100 330 доллар құрады. Ер адамдардың орташа табысы 62 362 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 47 380 доллар. Қауымның жан басына шаққандағы орташа табысы 45 691 доллар. Отбасылардың шамамен 1,6% және халықтың 2,6% кедейлік шегінен төмен, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 1,5% және 65 жастан асқандардың 4,6% -ы. Хартсдейлде үлкен жапон-американдық қауым бар. Сонымен қатар, Хартсдейлде "Шкодраның Анасы" деген атпен албандық католик шіркеуі орналасқан.

Танымал мәдениетте

Танымал J-pop рэп/R&B дуэті Heartsdales өз атын Хартсдейл қаласынан алды, себебі екі мүшесі осы жерде көп уақыт өткізген. NBC телесериалы "Батырлар" ("Heroes") ішінде Компанияның "Приматэк" ғылыми-зерттеу орталығы және 5-ші деңгей орналасқан жері Хартсдейлде. "Басқа жігіттер" ("The Other Guys") комедиялық фильмінің бір көрінісі Хартсдейлдегі "Хармон" дисконт орталығында түсірілді.