Кіріспе

Математикалық логикада екі теория теңдәрежелі дәйекті болып табылады, егер бір теорияның дәйектілігі екінші теорияның дәйектілігін білдірсе және керісінше. Бұл жағдайда олар, шамамен айтқанда, "бір-біріне ғимар дәйекті". Жалпы алғанда, T теориясының абсолютті дәйектілігін дәлелдеу мүмкін емес. Оның орнына біз әдетте S теориясын аламыз, ол дәйекті деп есептеледі, және егер S дәйекті болса, онда T да дәйекті болуы керек деген нашаррақ тұжырымды дәлелдеуге тырысамыз. Егер біз мұны жасай алсақ, T теориясы S-қа қатысты дәйекті деп айтамыз. Егер S теориясы да T-ға қатысты дәйекті болса, онда S және T теориялары теңдәрежелі дәйекті болып табылады.

Бірқалыптылық

Математикалық логикада формальды теориялар математикалық объектілер ретінде зерттеледі. Кейбір теориялар түрлі математикалық объектілерді модельдеуге жеткілікті күшті болғандықтан, олардың өзінің тұрақтылығы туралы сұрақ туындайды. Хилберт 20 ғасырдың басында математикалық әдістерді пайдаланып математиканың тұрақтылығын көрсетуді көздеген бағдарлама ұсынды. Көптеген математикалық салаларды арифметикаға келтіруге болады, сондықтан бағдарлама тез арада арифметиканың өзінде формалдастырылатын әдістермен арифметиканың тұрақтылығын орнатуға бағытталды. Гёдельдің толық еместік теоремалары Хилберт бағдарламасының іске аспайтынын көрсетеді: егер жүйелі түрде санауға болатын, тұрақты теория өзінің метаматематикасын (яғни, бірдеңе дәлел бола ма, жоқ па) формалдауға жеткілікті күшті болса, демек, арифметиканың әлсіз фрагментін (мысалы, Робинсон арифметикасы жеткілікті) модельдеуге қабілетті болса, онда бұл теория өзінің тұрақтылығын дәлелдей алмайды. "Теория тұрақты" деген метаматематикалық тұжырымды білдіретін формальды тұжырымның қандай талаптарды орындауы керектігіне қатысты техникалық нюанстар бар, бірақ қорытындысы мынадай: егер (жеткілікті күшті) теория өзінің тұрақтылығын дәлелдей алса, онда бұл теорияның аксиомасы екенін немесе емесін анықтау үшін есептеу әдісі жоқ, немесе теорияның өзі тұрақты емес (мұндай жағдайда ол кез келген нәрсені, тіпті өзінің тұрақтылығы сияқты жалған тұжырымдарды да дәлелдей алады). Осыған байланысты, тікелей тұрақтылықтың орнына салыстырмалы тұрақтылық қарастырылады: S және T – формальды теориялар болсын. S теориясы тұрақты деп есептейік. Осыдан T теориясы да тұрақты деген қорытынды шыға ма? Егер шығатын болса, онда T теориясы S теориясына қатысты тұрақты. Егер екі теорияның әрқайсысы бір-біріне қатысты тұрақты болса, онда олар теңдес тұрақты теориялар деп аталады.