Кіріспе

Атомдық толқынды тарату

Атомдық лазер – атомдардың когерентті күйін тарату процесі. Олар әртүрлі техникаларды қолдана отырып, атомдардың Бозе-Эйнштейн конденсатынан шығарылады. Оптикалық лазер сияқты, атомдық лазер де толқын сияқты қозғалатын когерентті сәуле болып табылады. "Атомдық лазер" терминінің шатастыратындығы туралы пікірлер бар. Шындығында, "лазер" сөзі күшті сәулелену арқылы жарықты күшейтуді білдіреді, бұл "атомдық лазер" деп аталатын физикалық құрылыммен тікелей байланысты емес, және Бозе-Эйнштейн конденсатын (BEC) дәлірек сипаттауы мүмкін. Қазіргі талқылауда кеңінен қолданылатын терминология – консервативті тұзақта булану арқылы әдетте алынатын BEC-ті, ал атомдық лазерді бұрын жасалған BEC-тен бөліп алу арқылы алынатын таралатын атомдық толқын ретінде қарастыру. Кейбір ағымдағы тәжірибелік зерттеулер атомдардың "ыстық" сәулесінен тікелей атомдық лазер алуға, алдымен тұтқынға алынған BEC жасамай-ақ тырысады.

Кіріспе

Алғашқы импульстік атомдық лазер 1996 жылдың қараша айында профессор Вольфганг Кеттерле және әріптестері MIT-де көрсетті. Кеттерле натрий изотопын пайдаланды және шығару құрылғысы ретінде тербелісті магниттік өріс қолданды, соның нәтижесінде гравитация тамшылап ағатын кран сияқты бөліктерді бөліп шығарды (қосымша сілтемелердегі видеоны қараңыз). Бірінші атомдық лазер құрылысынан бері атомдық лазерлерді қайта жасау, шығаруды біріктірудің әртүрлі техникаларын және жалпы зерттеулерді дамытуда үлкен серпіліс болды. Атомдық лазердің қазіргі даму кезеңі 1960 жылдары ашылған оптикалық лазердің даму кезеңімен салыстыруға болады. Осыған байланысты, жабдықтар мен техникалар әлі де бастапқы даму сатысында және ғылыми-зерттеу зертханаларының құзырында қалуда. Қазірге дейін ең жарқын атомдық лазер Грекияның Крит аралындағы IESL FORTH-та көрсетілді.

Физика

Атомдық лазердің физикасы оптикалық лазердің физикасына ұқсас. Оптикалық және атомдық лазердің басты айырмашылықтары – атомдар бір-бірімен әрекеттеседі, фотондар сияқты жаратыла алмайды және фотондарда масса болмағандықтан, массаға ие (сондықтан атомдар жарық жылдамдығынан төмен жылдамдықпен қозғалады). Атомдардың беттермен Ван-дер-Ваальс әрекеттесуі дәстүрлі лазерлерге тән атомдық айналарды жасауды қиындатады. Алғашқы жалған үздіксіз жұмыс істейтін атом лазерін Теодор Ханш, Имманюэль Блох және Тильман Эссингер Мюнхендегі Макс Планк кванттық оптика институтында көрсетті. Олар 100 мс-қа дейін созылатын жақсы бақыланатын үздіксіз сәуле шығарады, ал олардың бұрынғылары тек атомдардың қысқа импульстарын ғана шығарды. Дегенмен, бұл үздіксіз атом лазері деп есептелмейді, себебі азайған BEC-ті қайта толықтыру, эмиссия ұзақтығынан шамамен 100 есе ұзаққа созылады (яғни, жұмыс циклі 1/100-ге тең). Соңғы уақыттардағы осы саланың дамуы үздіксіз атом лазерін, атап айтқанда үздіксіз Бозе-Эйнштейн конденсатын құруға қадам басқан.

Қолданбалар

Атом лазерлері атом голографиясы үшін маңызды. Дәстүрлі голография сияқты, атом голографиясы да атомдардың дифракциясын пайдаланады. Атомдардың де Бройль толқын ұзындығы жарық толқын ұзындығынан әлдеқайда кішкентай болғандықтан, атом лазерлері әлдеқайда жоғары ажыратымдылықтағы голографиялық кескіндерді жасауға мүмкіндік береді. Атом голографиясы жартылай өткізгіштерге бірнеше нанометр ғана көлемдегі күрделі интегралдық тізбектерді бейнелеу үшін қолданылуы мүмкін. Атом лазерлерінен пайда көретін тағы бір сала – атомдық интерферометрия. Атомдық интерферометрде атомдық толқын шоғы екі толқын шоғына когерентті түрде бөлінеді, олар қайта біріктірілмес бұрын әртүрлі жолдармен жүреді. Оптикалық интерферометрлерге қарағанда сезімтал болатын атомдық интерферометрлер кванттық теорияны тексеру үшін қолданылуы мүмкін, ал олардың жоғары дәлдігі кеңістік-уақыттың өзгеруін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл атомдардың де Бройль толқын ұзындығы жарық толқын ұзындығынан кішкентай болғандықтан, атомдардың массасы бар және атомның ішкі құрылымын да пайдалануға болады.