Кіріспе
Есте сақтау бұзылыстары – есте сақтау, сақтау және еске түсіру процесіне кедерлес келетін нейроанатомиялық құрылымдардың зақымдануының салдары болып табылады. Есте сақтау бұзылыстары прогрессивті болуы мүмкін, мысалы, Альцгеймер ауруы, немесе жедел дамуы мүмкін, бас жарақатынан туындаған бұзылулар сияқты.
Агнозия
Агнозия – белгілі бір заттарды, адамдарды немесе дыбыстарды тану қабілетінің жоғалтуы. Агнозия көбінесе мидың зақымдануынан (көбінесе жеңіл оқшылық немесе тоқпандық бөліктерінде) немесе неврологиялық аурудан туындайды. Емдеу әдістері зақымдану орнына және себебіне байланысты өзгереді. Аурудың және ми зақымдануының ауырлығына қарай қалпына келу мүмкін. Агнозияның көптеген нақты түрлері бар, мысалы: ассоциативтік көру агнозиясы, астерогнозия, есту агнозиясы, есту сөздік агнозиясы, просопагнозия, бір мезгілдегі агнозия, топографиялық бағдаршаздық бұзылысы, көру агнозиясы және т.б.
Альцгеймер ауруы
Альцгеймер ауруы (АА) – мидағы жасушалар арасындағы байланыстардың жоғалтылуына, прогрессивті дамуға, дегенерацияға және өлімге алып келетін ми ауруы. Альцгеймер ауруы – деменцияның ең көп кездесетін түрі. Әлемдік деңгейде халықтың шамамен 1–5% Альцгеймер ауруынан зардап шегеді. Әйелдер Альцгеймер ауруына еркектерге қарағанда көбірек шалдығады. Зерттеулер көрсеткендей, Альцгеймер ауруы бар әйелдерде жасқа сәйкес еркектерге қарағанда когнитивтік бұзылыстар ауыррақ болады және когнитивтік қабілеттердің төмендеуі жылдамдатылады.
Есте сақтау қабілетін жоғалту
Амнезия – есте сақтау және жаңа білім алу қабілетінің басқа да когнитивтік функцияларға қарағанда пропорционалсыз түрде бұзылатын, бірақ санасы толық және жауап беретін психикалық жағдай. Амнезияның екі түрі бар: антероградтық амнезия және ретроградтық амнезия, олар гиппокамп немесе медиалдық уақытша бөлігінің зақымдануын көрсетеді. Антероградтық амнезиясы бар адамдар ми зақымданғаннан кейін алған ақпаратты жаттау және есте сақтауда қиындықтарды бастан өткереді. Ретроградтық амнезиясы бар адамдардың жеке тәжірибелері немесе контекстке тәуелсіз семантикалық ақпарат туралы естеліктері көбінесе сақталады.
Мидың зақымдануы
Миға травмалық зақым (ТМЖ) көбінесе сыртқы күштен миға тиген зақымданудан туындайды және зақымның ауырлығына байланысты амнезияға алып келуі мүмкін. Бас жарақаттары уақытша немесе тұрақты амнезияға себеп болуы мүмкін. Кейде травмадан кейінгі амнезия (ПТА) ретроградты амнезиясыз (РА) кездесуі мүмкін, бірақ мұндай жағдайлар көбінесе тесіп өтетін зақымдануларда жиі болады. Фронталды немесе алдыңғы уақытша аймақтардағы зақымданулар РА-ның пропорционалды емес болуымен байланысты сипатталған. Зерттеулер көрсеткендей, ПТА кезінде бас жарақат алған науқастар жаңадан үйренген ақпаратты жылдам ұмытады. Ал ПТА аяқталғаннан кейін ұмыту қарқыны қалыпқа келеді. Беттегі оң жақтан қараңыз, диаграммада көрсетілгендей, құлаулар ТМЖ-дің барлық себептерінің 28% ғана құрайды, демек қарт адамдар осы 28% құрамының көп бөлігін құрайды деген қорытындыға келуге болады. ТМЖ және жасқа байланысты тағы бір фактор – жарақат алған кез бен оның пайда болған жас арасындағы байланыс. Егде адам неғұрлым үлкен болса, ТМЖ-ден кейін көмекке мұқтаж болу ықтималдығы соғұрлым жоғары. Ми зақымдары инсульт салдарынан да туындауы мүмкін, себебі оттегінің жетіспеуі ми-қан тамырларының апаты (СВА) орнында зақымдануға әкелуі мүмкін. Мидың сол және оң жарты шарларындағы СВА әсерлеріне қысқа мерзімді есте сақтау қабілетінің нашарлауы және жаңа ақпаратты қабылдау мен сақтаудағы қиындықтар жатады.
Деменция
Деменция – мидың зақымдануы салдарынан ойлау қабілеті мен есте сақтаудың прогрессивті түрде нашарлауымен сипатталатын аурулардың кең тобы. Деменция қайтымды (мысалы, қалқанша безі ауруы) немесе қайтымсыз (мысалы, Альцгеймер ауруы) болып жіктелуі мүмкін. Қазіргі таңдағы мәліметтер бойынша, әлемде 35 миллионнан астам адам деменциямен күресуде. АҚШ-та ғана деменцияға шалдыққан адамдардың саны 3,8 миллионға жетеді. Зерттеулер көрсеткендей, шаштағы ақтар мен көру қабілетінің өзгеруі сияқты қартаюдың қалыпты жаспектілері бар, бірақ нәрсені қалай істеу керектігін ұмыту сияқты өзгерістер қалыпты емес саналады. Деменцияның осы түрі – баяу нашарлау емес, керісінше, жүрек талмасы немесе инсульт салдарынан миға қан ағынының күрт төмендеуінен туындаған кенеттен және күтпеген өзгеріс.
Қартаю
Қалыпты қартаю, есте сақтау бұзылыстарына себеп болмаса да, есте сақтау (ұзақ мерзімді және жұмыс жады) қоса алғанда, танымдық және нейрондық жүйелердің төмендеуімен байланысты. Есте сақтау бұзылуына генетика және нейрондық дегенерация сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Альцгеймер ауруы мен деменцияны ерте диагностикалау үшін зерттеушілер жас ересектерде осы ауруларды болжай алатын биологиялық маркерлерді табуға тырысуда. Мұндай маркерлердің бірі – бета-амилоид шөгіндісі, ол жас ұлғайған сайын миға жиналатын ақуыз. Денсаулығы жақсы қарт адамдардың 20-33%-ында осы шөгінділер кездеседі, бірақ Альцгеймер ауруы және деменция диагнозы қойылған қарт адамдарда олардың саны артады. Сонымен қатар, бас травмасы (ТБЖ) Альцгеймер ауруының ерте басталуымен тығыз байланысты екені анықталып келеді. Кешіктірілген есте сақтау көрсеткіштері (медиана, 25-ші және 75-ші перцентильдер) жасқа байланысты төмендеді: 60-69 жас: 6.4, 4.9, 7.8; 70-79 жас: 5.5, 3.9, 7.0; 80+ жас: 4.1, 2.4, 5.8. Бір зерттеуде Альцгеймер ауруы мен деменция диагнозы қойылған қарт шизофрениямен ауырған науқастардағы деменцияның ауырлығы мен нейродегенеративтік аурулары жоқ қарт шизофрениямен ауырған науқастардағы айырмашылықтар зерттелді. Көп жағдайда шизофрения диагнозы қойылғанда, Альцгеймер ауруы немесе әртүрлі ауырлық деңгейлеріндегі деменцияның бір түрі де диагноз қойылады. Гиппокамптағы нейрофибрилляциялық түйіндердің көбеюі және амилоидтық плактердің жоғары тығыздығы (жоғарғы уақытша гируста, орбитофронтальдық гируста және төменгі париетальді қабықта) деменцияның ауырлығының артуымен байланысты екені анықталды. Осы биологиялық факторлармен қатар, пациентте аполипопротеин E (ApoE4) аллелі болғанда (Альцгеймер ауруының белгілі генетикалық тәуекел факторы), амилоидтық плактердің саны артты, бірақ гиппокамптағы нейрофибрилляциялық түйіндердің саны артпады. Бұл Альцгеймер ауруы кезінде генетикалық маркері жоқ жағдайдағыға қарағанда, ауыр деменцияға генетикалық бейімділіктің жоғары екенін көрсетті. Жоғарыда келтірілген мысалдардан көрінетіндей, есте сақтау жасқа байланысты нашарласа да, ол әрқашан есте сақтау бұзылуы ретінде жіктелмейді. Қалыпты қартаю мен есте сақтау бұзылуы арасындағы айырмашылық – бета-амилоид шөгінділерінің, гиппокамптық нейрофибрилляциялық түйіндердің немесе қабықтағы амилоидтық плактердің мөлшері. Егер олардың саны артса, есте сақтау байланыстары бұзылады, есте сақтау функциялары сол жасқа тән нормадан айтарлықтай төмендейді және есте сақтау бұзылуы диагнозы қойылады.
Мәдениеттік көзқарас
Психикалық денсаулық проблемаларының кең таралғанын диагностикалық және статистикалық нұсқаулықтың (DSM IV TR) көлемі арқылы көрсетуге болады. Эпидемиологиялық зерттеулер әлем бойынша психикалық денсаулық жағдайларының артуын көрсетті. 2050 жылы неврологиялық аурулар пандемиясы болуы мүмкін. Балалардың көптеп тууының есейіп бара жатуы психикалық денсаулыққа қатысты көмекке деген сұранысты арттырады. Батыс мәдениетінде психикалық аурудың анықталуы қауіптілік деңгейі, қабілеттілік және жауапкершілікке байланысты. Бұл көптеген адамдардың жұмысқа орналасуына кедергі келтіріп, пәтер жалдау мүмкіндігін шектеді және оларға қатысты негіссіз қылмыстық айыптаулар қойылды. Есі деңгейі төмендеп, қарттап бара жатқан адамдарға көрсетілетін қызметтердің көлемін психикалық ауруға қатысты стигмаға қарамастан арттыру қажет. Есте сақтау қабілетінің бұзылуы және жалпы психикалық ауруларға байланысты стигма болғандықтан, осы салада көмек көрсететін адамдар үшін жағдай қиын болуы мүмкін. Кейбір адамдар жаңа ақпаратты қабылдау және сақтауда қиындықтарға тап болады, бұл олардың әлеуметтік, отбасылық және жұмысқа қатысты міндеттерін орындауын қиындатады немесе тіпті мүмкін емес етеді. Осының салдарынан, күтімшілерге (көбінесе балаларға) экономикалық және эмоционалдық тұрғыдан қолдау көрсетуге үлкен жауапкершілік жүктеледі. Бұл топ үшін қызметтер бар болғанымен, оларды пайдаланатындар өте аз. Азиялық ұжымдық мәдениеттерде қоғам мүшелері арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттесуге баса назар аударылады. Қоғамдағы әрбір адамның атқаруға тиіс белгілі бір рөлі бар, және осы рөлдерді сақтау әлеуметтік жағынан қалыпты деп есептеледі. Сонымен қатар, дене, жан және рухтың үйлесімділігіне мән беріледі. Осының нәтижесінде, есте сақтау қабілетінің бұзылуына қатысты емдеулерде үлкен айырмашылықтар бар. Азия мәдениеттерінде адамдар арасындағы қарым-қатынастарға және басқалардың күтулеріне бейімделуге бағытталған емдеулер, батыстық үлгідегі емдеу кестесінен гөрі қабылданатын. Бұл Азия мәдениеттерінде психикалық аурулардың себебі жүйке, жүрек, бауыр, өкпе, бүйрек және көкбауырдың дұрыс жұмыс істеуіне кедергі келтіретін ыстық-суық/ылғал-құрғақ тепе-теңдігінің бұзылуынан туындайды деп саналады. Мұндай теңгерімсіздік кейде әдемі деп қарастырылады, себебі "адамдар оған қамқорлықпен және көңіл жарыққандықпен қарайды".