Кіріспе

Ұзын тізбекті қанықпаған липидтер тобы. Долихол – алкогольдік функционалдық тобын қамтитын және α қаныққан изопреноидтық тобымен аяқталатын, әртүрлі мөлшерде изопрен бірліктерінен құралған, көбінесе қанықпаған ұзын тізбекті органикалық қосылыстардың кез келген тобы.

Функциялар

Долихольдар долихоль фосфаты түрінде белгілі N-гликозилдеу процесіндегі белоктардың трансляциялық модификациясында маңызды рөл атқарады. Долихольдер Glc3Man9GlcNAc2 олигосахаридінің (мұнда Glc – глюкоза, Man – манноза, ал GlcNAc – N-ацетилглюкозамин) құрылуына мембраналық бекіткіш ретінде қызмет етеді. Бұл олигосахарид долихоль донорынан жаңа ғана түзілген полипептидтік тізбектегі белгілі бір аспарагин қалдықтарына ("Asn–X–Ser/Thr" тізбегі) ауысады. Долихоль моносахаридтердің Glc3Man9GlcNAc2–долихол тасымалдағышына ауысуына да қатысады. Сонымен қатар, долихольдер белоктарға посттрансляциялық модификация түрінде қосылуы мүмкін, осы процесте долихоль молекуласында тармақталған көмірсулар ағаштары пайда болып, белоктар жиынтығына ауысып, эндоплазмалық ретикулумде ірі гликопротеин құрайды. Долихоль адамның қара заттағы (SN) нейромеланинінің негізгі липидтік құрауышы болып табылады (массасының 14%). Долихол фосфаты 1960 жылдары Ливерпуль университетінде ашылған, бірақ сол кезде зерттеушілер оның қызметін білмеген.

Қартаюдағы рөлі

Долихол қартаюдың биомаркері ретінде пайдалану ұсынылған. Қартаю барысында адам миында долихол деңгейі прогрессивті түрде артады, убиквинон деңгейі төмендейді, ал холестерин мен долихил фосфатының концентрациясы шамалы өзгеріске ұшырайды. Нейродегенеративті ауру – Альцгеймер ауруында жағдай керісінше болады, яғни долихол деңгейі төмендеп, убиквинон деңгейі жоғарылайды. Долихил фосфатының концентрациясы да артады, бірақ холестерин өзгермейді. Альцгеймер ауруындағы изопреноидтық өзгерістер қалыпты қартаю кезіндегі өзгерістерден ерекшеленеді, сондықтан бұл ауруды ерте қартаюдың салдары деп санауға болмайды. Қант тасымалдаушы долихил фосфатының жоғарылауы ауру мидағы гликозилдеу процесінің күшеюін көрсетеді, ал эндогенді антиоксидант убиквинонның артуы липидтердің пероксидтелуі сияқты окис стресінен миды қорғауға жасалған әрекет болуы мүмкін.

Синтез

Долихол HMG CoA редуктаза жолының (мевалонат жолы деп те аталады) өнімі болып табылады, сондықтан оның түзілуі мен қолжетімділігі мевалонаттың тежелуіне байланысты. Біріншіден, цис (немесе Z) пренилтрансфераза (адамдарда дегидродолихил дифосфат синтетазасы) фарнезил дифосфатының (ФПП) конденсациясын әр түрлі (нақты цис пренилтрансферазаға байланысты) изопентенил дифосфат (ИПП) молекулаларымен катализдейді, нәтижесінде полипренил дифосфат (дегидродолихил дифосфат деп те аталады) түзіледі. Содан кейін, екі фосфат тобы да жоғалып, полипренол (дегидродолихол) пайда болады. Соңында, α изопреноидтық бөлім α сатуразамен (әлі де гипотетикалық фермент) қанықтырылады, ал бұл α қаныққан полипренил спирті долихол деп аталады.

Басқа

Долихольдар эукариоттарда және археяларда кездеседі, бірақ бактерияларда оларға ұқсас полипренолдар молекулалары табылады. Бактериялардағы полипренолдар α қаныққан изопреноидты қамтымайды және әдетте изопреноид бірліктері немесе көміртек тізбегінің ұзындығы бойынша кішірек болады. Полипренолдар бактерияларда ұқсас қызметтер атқарады; атап айтқанда, олар күрделі тармақталған полисахаридтердің түзілуіне қатысатын гликозил тасымалдаушы липидтер болып табылады. Дегенмен, олар қатысатын жасуша процесі гликозилдеу емес, оның орнына жасуша қабырғасының биосинтезі болып келеді. Статиндер организмдегі долихол деңгейін төмендетеді.

Медициналық маңызы

Австралиялық Solagran фармацевтикалық компаниясы полипренолдардың медициналық маңыздылығын және олардың жетіспеген жағдайда долихольдармен алмастырылуын зерттеп жатыр. Ресей мен Австралияда жүргізілген Ropren сынақтары (қазірдің өзінде гепатопротектор ретінде тіркелген) нейродегенеративті ауруларға (Альцгеймер ауруы қоса алғанда) қатысты қауіпсіз және тиімді ем ретінде үлкен әлеуетке ие екенін көрсетеді.