Кіріспе

Пакистан Үкіметі құрған заңда белгіленген орган – Жоғары білім беру комиссиясы (HEC) – 2002 жылы Ата Ур Рахман төрағалығымен құрылған. Комиссияның негізгі міндеттері – елдегі жоғары оқу орындарын қаржыландыру, бақылау, реттеу және аккредиттеу. Ол алғаш рет 1974 жылы Университеттерге гранттар беру комиссиясы (UGC) ретінде құрылды және Ата Ур Рахманның халықаралық деңгейде мақтауға ие болған реформаларынан кейін 2002 жылдың 11 қыркүйегінде қазіргі түріне келді. Комиссия жоғары білім беру саясатын қалыптастыруға, халықаралық стандарттарға сай келетін білім сапасын қамтамасыз етуге, академиялық дәрежелерді аккредиттеуге, жаңа оқу орындарын дамытуға және Пәкістандағы бар оқу орындарын жаңартуға жауапты. Комиссия сонымен қатар елдегі жоғары білім беру жүйесін дамытуға көмектесті, басты мақсаты – елдегі университеттер мен академиялық дәреже беретін оқу орындарын білім беру, ғылыми зерттеу және даму саласындағы орталықтарға айналдыру. Бірнеше жыл бойы ол Пәкістанда білімге негізделген экономика құруға маңызды үлес қосты, жыл сайын шетелде білім алу үшін жүздеген докторлық стипендиялар таратты.

1947-1971: Жаратылыс және даму

1947 жылдың 14 тамызында Пәкістан құрылған кезде елде жоғары білім берудің тек бір мекемесі – Пәкістан университеті және Пәкістанның төрт провинциясына тараған қырық колледж болды. Пәкістанның премьер-министрі Лиакат Әли Хан білім беру саясатын қайта қарады, үкімет ел бойынша түрлі университеттер мен колледждер құрды. Сол жылы Мұхаммед Әли Жинна елдегі жоғары білім беру саясатын қайта қарау үшін ғалымдар мен мемлекеттік қайраткерлердің Ұлттық білім беру конференциясын (сонымен қатар Пәкістан білім беру конференциясы деп те аталады) өткізді. Ол былай деді: мәтін= Білім берудің маңыздылығы мен білім беру түрін бағалау жеткіліксіз. Біздің Пәкістан мемлекетінің болашағы біздің балаларымызға беретін білімнің түріне және оларды Пәкістанның болашақ азаматтары ретінде тәрбиелеуге тікелей байланысты, күмән жоқ. Осы бағытта өте жылдам дамып жатқан әлеммен бәсекелесуге тиіс екенімізді естен шығармауымыз керек. Премьер-министр Хусейн Шахид Сухравардидің басшылығымен жүргізілген жұмыстар нәтижесінде 1956 жылы кеңестік бағытталған бірінші бесжылдық жоспарлар қабылданып, ол елдегі алғашқы ресми білім беру саясатын түсіндірді. Бірінші жоспардың мақсаты – білім беруді елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына сәйкес ету болды. 1960 жылдары Пәкістан президенті Әйүп Хан енгізген қаржы саясаты мен экономикалық бағдарламалар елдегі жоғары білімнің маңыздылығын ерекше атап өтті. Осы саясат аясында барлық екі жылдық колледждер мемлекеттік бақылаудағы саясат бойынша университет мәртебесіне ие болды, ал жекешелендірілген университеттер мемлекеттік меншікке алынды. Осы кезеңде премьер-министр Зұлфиқар Әли Бхутто жоғары білім беруге табиғи ресурстардың 70% жұмсады, университеттерге түсу көрсеткіші 56%-ға дейін өсті. 1979 жылы президент Мұхаммед Зия-ұл-Хак «1979 жылғы Ұлттық білім беру саясатын» (ҰБС-79) жариялады, ол Пәкістандағы жоғары білімді исламдық ұғымдармен және ұлттық идеологиямен үйлестірді. Жоғары білім беру комиссиясының төрағасы Федералды министр мәртебесіне ие болды, ал оның атқарушы директоры Федералды хатшы мәртебесіне ие болды. Президент Мүшәрраф ғылым және химия министрі болған Аттаур Рахманды оның бірінші төрағасы етіп тағайындады және 2002 жылдың 11 қыркүйегінде Жоғары білім беру комиссиясын құру туралы Президенттік жарлыққа қол қойды. 2000-2008 жылдар аралығында ғылым және жоғары білім беру саласында жүргізілген реформалар халықаралық байқаушылар тарапынан жоғары бағаланды және ол Nature журналында жарияланған мақалада «табиғат күші» деп аталды. Аттаур Рахман жүргізген реформалардың нәтижесінде 4-сектордағы пакистандық университеттер 2008 жылғы Times Higher Education (Ұлыбритания) рейтингінде әлемнің ең үздік 300, 400 және 500 университетінің қатарына енді. Бразилия, Ресей, Үндістан және Қытай («БРИКС» елдерімен) ғылыми зерттеулердің өнімділігін талдау кезінде Thomson Reuters компаниясы реформалардың нәтижесінде орын алған өзгерістерді жоғары бағалады, себебі Пәкістан БРИКС елдерімен салыстырғанда жоғары цитаталанған мақалалардың пайыздық көрсеткіші ең көп өскен ел болып табылды. Аттаур Рахман қашықтықтан білім беруді жеңілдету және ақпараттық технологияны дамыту үшін бірқатар шаралар қабылдады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Пәкістанның теледидарлық тығыздығы 85% құрайды, 183 миллион ұялы байланыс абоненті, 98 миллион 3G/4G және 101 миллион кеңжолақты абонент бар, бұл 2000-2008 жылдар аралығында Аттаур Рахманның АТ және телекоммуникация саласына салған үлесінің нәтижесі. Келесі онжылдықта жоғары білім беру саласындағы жағдай нашарлап, барлық университеттердің рейтингісі төмендеді. Жаваид Лагари 2009 жылдан 2013 жылға дейін екінші төраға болды және қаржыландырудың күрт қысқартылуына және үкімет тарапынан қарсылыққа қарамастан жоғары білім беру реформаларын жалғастыруға тырысты. Ол көптеген парламентарийлердің, соның ішінде министрлердің жалған дипломдарын әшкерелеуде, үкімет тарапынан қысым көрсетілгеніне қарамастан, өзінің принципиалды ұстанымымен танымал. «Технологияға негізделген білім экономикасы» жөніндегі жұмыс тобы құрылды, оған Премьер-министр Имран Хан төрағалық етеді, ал Аттаур Рахман вице-төраға болып тағайындалды. Топқа бірнеше федералды министрлер мүше, соның ішінде Қаржы министрі, Жоспарлау министрі, Білім министрі, Ақпараттық технологиялар/Телекоммуникациялар министрі, Ғылым және технология министрі және Жоғары білім беру комиссиясының төрағасы кіреді. Жұмыс тобының міндеті – технология саласындағы зерттеулерді дамыту және ғылым мен технологияны тұрақты және теңдікті әлеуметтік-экономикалық даму үшін пайдалануға бағытталған жобаларды бастау. Премьер-министрдің ғылым және технология жөніндегі тағы бір жұмыс тобы құрылды, оның төрағасы Аттаур Рахман. Аттаур Рахман басқаратын жұмыс топтарының күш-жігерінің нәтижесінде Федералды ғылым және технология министрлігінің даму бюджеті 600%-дан астамға артты, соның нәтижесінде бірқатар жаңа жобалар іске асырылуда. Пәкістанның алғашқы шетелдік инженерлік университеті (Pak Austria Fachhochschule) 2020 жылы Пәкістанның премьер-министрі тарапынан ашылды. Ол инновацияларды дамыту үшін орталық технологиялық паркі бар Fachhochschule бөлігі мен аспирантуралық зерттеу бөлігін қамтитын гибридтік модельді қамтиды. Факультетті даярлау, сапаны бақылау және таңдалған студенттерге диплом беру үшін үш австриялық және бес қытай университетімен ынтымақтастық орнатылды. Ол Исламабадтан шамамен 50 миль қашықтықта орналасқан Хазара облысының Харипур қаласында орналасқан. Сәйкес шетелдік инженерлік университеттер Сиалкот қаласында және Исламабадтағы Премьер-министр үйінің жерлерінде құрылуда.

Қаржы және бюджет

Пәкістанда ғылым табысты мамандық болып табылады және Пәкістандағы ресми ғылым саясаты елдегі қаржы жылдарына арналған бюджеттің дамуында маңызды рөл атқарады. 2002 жылы жаңартылғаннан бері комиссияның бюджеті 2001–2006 қаржы кезеңінде ~340,2%-ға дейін өсті. Федералды бюджеттің шамамен 50%–70% ғылымды және жоғары білім беруді дамытуға жұмсалады, оның көп бөлігі комиссияға бөлінеді, бұл Пәкістанның қаржы тарихындағы ең жоғары көрсеткіш. Елдегі жоғары білім беруді кеңейтуге басымдық беріліп, комиссияның қаржылық бюджеті 57,8 миллиард рупиге жуық деп бағаланады, бұл Пәкістан болат зауыттарынан, Пәкістан халықаралық әуе компаниясынан (PIA) немесе басқа мемлекеттік кәсіпорындардың қаражатынан асып түседі. Германияның Тюбинген университетінің академигі Вольфганг Вольтер Аттаур Рахман басшылығымен комиссияның жұмысын қарап, реформаларды "Ғажайып оқиға" деп сипаттады. Пәкістанның 15 университетінде сабақ беріп, оларды аралағаннан кейін Вольтер "Пәкістанның білім беру, ғылым және технология саласы ел тарихында бұрын-соңды болмағандай күрт өзгерді" деді. Жақында Thomson Reuters Пәкістанның халықаралық жарияланымдардағы прогресін тәуелсіз бағалап, соңғы он жылда халықаралық жарияланымдар саны төрт есеге, ал жоғары цитаталанған мақалалар саны он есеге өскенін мойындады. Бұл көрсеткіштер БРИКС елдерінен де жақсы. Америкалық академик Фред М. Хейвард та Пәкістанның реформалық процесін жоғары бағалап, "2002 жылдан бері бірқатар ерекше өзгерістер орын алды" деп мәлімдеді. Халықаралық стандарттарға сәйкес келу мақсатында сапаны қамтамасыз ету және аккредиттеу жүйесі құрылды, нәтижесінде шетелге оқуға жіберілген студенттердің ~95% қайтып келді, бұл дамушы ел үшін ерекше нәтиже. Бұл университеттердегі жалақы мен жұмыс жағдайларының жақсаруының, сондай-ақ комиссияның, Fulbright бағдарламасының және басқаларының қатаң бақылауының нәтижесі болды. Аттаур Рахман жүргізген реформаларды Біріккен Ұлттар Ұйымының ғылым мен технология жөніндегі даму комиссиясы (UNCSTD) да қолдады. Комиссияның Аттаур Рахман басшылығымен басталган бағдарламасы адам ресурстарын дамыту және инновациялық, технологияға негізделген экономика құруға ұмтылған дамушы елдер үшін "үздік тәжірибе" мысалы екені айтылды. Clarivate Analytics жүргізген және әлемдегі жетекші журнал Nature-де жарияланған талдауға сәйкес, Аттаур Рахман енгізген реформалардың нәтижесінде 2018 жылы Пәкістан ғылыми мақалалар саны бойынша әлемдегі ең үлкен жылдық өсімді (21%) көрсетті. Рахманның есімімен бірнеше мекеме аталды, соның ішінде Малайзияның ең ірі университеті Universiti Teknologi MARA-дағы "Аттаур Рахман табиғи өнімдерді ашу институты" (RIND) және Исламабадтағы Ұлттық ғылым және технология университетіндегі Атаур Рахман қолданбалы биоғылымдар мектебі бар. Соңғы кезде Хунань провинциясының Чанша қаласында орналасқан дәстүрлі медицина жөніндегі жетекші Қытай университеті Аттаур Рахманның құрметіне ғылыми-зерттеу институтын атады ("Академик профессор Аттаур Рахман Бір белдеу – Бір жол дәстүрлі қытай медицинасы зерттеу орталығы"). Бұл Пәкістандағы ғылымды дамытуға және Қытаймен тығыз байланыстар орнатуға қосқан үлесі үшін жасалған құрметтің белгісі. Аттаур Рахман жоғары білім беру саласындағы революциялық өзгерістері үшін төрт халықаралық сыйлыққа ие болды. Австрия үкіметі оның еңбегін мойындап, ең жоғары азаматтық наградасын ("Grosse Goldene Ehrenzeischen am Bande") табыс етті. Nature журналы да комиссияның басшылығымен Пәкістандағы жоғары білім беру саласындағы өзгерістер туралы бірнеше мақала мен редакциондық материалдар жариялады. Үндістанның жетекші газеті "Hindustan Times" басылымында жарияланған "Пәкістанның Үндістан ғылымына қауіп" атты мақалада Үндістан Премьер-Миністрінің ғылыми кеңесінің төрағасы Ц.Н.Р. Раоның Аттаур Рахман басшылығымен Пәкістанның жоғары білім беру саласындағы қарқынды прогресі туралы Үндістан Премьер-Миністріне баяндағаны хабарланды. Реформалардың нәтижесінде "Пәкістан жақын арада Қытаймен бірігіп, ғылым саласында Үндістанға күшті бәсекелес болуы мүмкін" делінген. "Пәкістанда ғылым табысты мамандық. Соңғы жылдары ғалымдардың жалақысы үш есеге артты". Аттаур Рахман 2014 жылдың қыркүйегінде Қытай Республикасының ең жоғары ұлттық сыйлығы – Достық сыйлығымен марапатталды, содан кейін Қытай ғылым академиясының академигі (шет елдік мүшесі) болып сайланды, бұл жоғары білім, ғылым және технология салаларында Пәкістан мен Қытай арасындағы байланыстарды дамытуға қосқан үлесі үшін берілген құрметті сыйлық. Қытай Президенті Си Цзиньпин 2020 жылдың 10 қаңтарында Пекиндегі Халықтың Ұлы залында пакистандық ғалым Аттаур Рахманға Қытайдың ең жоғары ғылыми сыйлығын табыс етті. Осылайша ол Мұсылман әлемінен бұл сыйлықты алған алғашқы ғалым атанды. Келесі төраға Жавид Лагари бұрынғы реформаларды жалғастырды, бірақ сапа мен зерттеуге көбірек назар аударды. Төрт жылдық қызметінің ішінде университеттерде жүргізілген зерттеулерді коммерцияландыруға басымдық берілді және көптеген мемлекеттік университеттерде зерттеуді коммерцияландыру бөлімдері құрылды. Пәкістаннан шыққан зерттеулердің көлемі үш жылдың ішінде 50%-дан астамға өсті, бұл әлем бойынша екінші ең үлкен өсім көрсеткіші болды. Scimago әлемдік ғылыми дерекқорына сәйкес, Пәкістан осы қарқынмен жалғастырса, 2017 жылға қарай әлемдік рейтингте 43-тен 27-ге көтеріледі. 2016 жылы Thomson Reuters Жавид Лагари басшылығымен жүргізілген реформалардың нәтижесінде Пәкістаннан шыққан жоғары цитаталанған мақалалардың он есеге өскенін мойындады және өсім қарқыны Бразилия, Ресей, Үндістан және Қытайдан жоғары екенін мәлімдеді.

Видеоконференциялар

Ата Ур Рахман бастаған бейнеконференция қызметін енгізудің басты мақсаты – қашықтықтан оқыту арқылы студенттер мен оқытушылардың өзара әрекеттесуін күшейту, тәжірибелі оқытушылардың жетіспеушілігін жою, елдің шалқақ аудандарындағы университеттердегі оқытушылар тапшылығын азайту және нәтижесінде Пәкістандағы білім беру сапасын арттыру. Комиссияның мақсаты – жас, білікті және жандағы ұрпақ арқылы Пәкістанның жарқын болашағын қамтамасыз ету. Пәкістанның көрнекті ғалымдары түрлі тақырыптар бойынша интерактивті дәрістер оқыса, шетелдік университеттерден жазылған дәрістер де көрсетіледі. Оқылған/трансляцияланған дәрістердің мақсаты – негізгі түсініктерді дамыту, бакалавриат және магистратура студенттерінің танымдық қабілеттерін арттыру, сондай-ақ студенттер мен оқытушылар үшін қазіргі ғылым саласындағы жаңа технологиялар мен зерттеу жұмыстарын талқылау. Шет елдік университеттерден де интерактивті дәрістер ұйымдастырылады. Нобель сыйлығының лауреаттары, көрнекті ғалымдар мен зерттеушілер өз білімдері мен зерттеу нәтижелерімен бөлісу үшін шақырылады. Бұл жалпыұлттық қашықтықтан білім беру бағдарламасын Латиф Ибрагим Жамал Ұлттық ғылыми ақпарат орталығы жүзеге асырып жатыр, ол Қарақшы университетінің Халықаралық химия және биология ғылымдары орталығының құрамдас бөлігі болып табылады. Қазіргі таңда Пәкістанның 150-ден астам университеті осы мүмкіндікті лекциялар, мәжілістер және басқа да іс-шаралар өткізу үшін пайдалануда. 5000-нан астам дәріс оқылды және олар интернетте сақталады.

Бакалавриат ғылыми-зерттеу бағдарламасына қатысты қатысу

Әр оқу жылының соңында 3 кредиттік сағаттық зерттеуге негізделген іс-шаралар жоспарланбаған. Бакалавриаттағы зерттеу сабақтарында 70-75 пайыздық қатысу талабы қатаң түрде сақталмайды.

Саяси тұжырымдама

Оның жетістіктеріне қарамастан, оны ядролық физик және Quaid e Azam университетінің профессоры Первез Худбой сынға алды, ол "комиссия жоғары білімді қымбатқа айналдырды" деді. Бұл пікірлерге көптеген белгілі ұлттық және халықаралық ғалымдар мен мамандар қарсылық білдірді. Абдул Кадир Хан Худбойдың пікірлеріне қарсы мақала жариялап, комиссияны "стратегиялық ұйым" деп атады. Жоғары білім берудің құнының өсуіне қатысты тағы бір еңбекке Мансур Акбар Кунди, Гомал университетінің бұрынғы вице-канцлері және кейін Жоғары білім беру комиссиясының атқарушы директоры автор болды. "Ата Ур Рахманның ой-пікір мектебі" атты мақаласында ол Атта Ур Рахманның басшылығымен Жоғары білім беру комиссиясының тиімді және нақты саясаты арқылы жүзеге асырылған реформаларды ықпалды түрде қолдады. 2010 жылы он сегізінші түзетуге енгізілген өзгерістер, оның бір тармағы комиссияны таратуға бағытталған, академиктер, саясаткерлер, қоғамдық белсенділер және медиа өкілдері тарапынан қатты қарсылық тудырды. Комиссияны қорғау үшін ғалымдар Аттаур Рахман мен Жаваид Лагари күшті лобби ұйымдастырды. 2011 жылы Пакистан Ғылым академиясының ғалымдары мен академиктері Ата Ур Рахманның төрағалығымен бүкіл ел бойынша конференция өткізіп, комиссияны қорғау үшін халықтың қолдауын алуға тырысты. Лагари де жоғары білім беру саласын саясаткерлердің ықпалынан құтқару мақсатында бұқаралық ақпарат құралдарында, қоғамдық жиындарда сөз сөйлеп, пікір мақалалары жариялады. Пәкістан Халық партиясы үкіметі атқарушы директордың мәртебесін Федералды хатшымен теңестіруді жойды, сондай-ақ 100 миллион рупияға дейінгі құнға ие ведомстволық даму жобаларын (ДДЖ) бекітуге қатысты өкілеттіктерін де алып тастады, бұл оның құзыреті мен тиімділігін едәуір төмендетті. Ата Ур Рахман комиссияның негізін қалаушы және дамытушысы ретінде танылса, Жаваид Лагари барлық академиктер тарапынан ығысудан және тарап кетпеуден сақтап қалған адам ретінде мойындалды. 2011 жылы осы мәселе бойынша бүкіл елде Пәкістан Халық партиясына қарсы үлкен наразылықтар болды, ал студенттік ұйымдар бірігуге қарсылық білдіру үшін федералды үкіметтік мекемелерде жиналды. 2012 жылы Ата Ур Рахман қол қойған екі шағым Пакистанның Жоғарғы Сотына комиссияны таратуға қарсы және оның автономиясын сақтау мақсатымен жіберілді. Жоғарғы Сот шағымдарды мақұлдады, ал сол кездегі төраға Жаваид Лагари Жоғарғы Сотқа ұсынған мәлімдемесінде конституциялық негіздермен децентрализацияға қарсылық білдірді, осылайша 18-ші түзету бойынша оның таратылуына жол бермеді және оның автономиясын қамтамасыз етті. Сот төрағасының HEC ұстанымына сүйене отырып, үкімет шешіміне қатысты шешім шығарды. Нәтижесінде, Жоғарғы Сот комиссияның дербестігін сақтау туралы шағым бойынша өз шешімін шығарып, оны таратуға бағытталған үкіметтің барлық әрекеттерін тоқтатты. 2018 жылы Тарик Бануриді HEC төрағасы етіп саяси тағайындаудан кейін көптеген жоғары білім беру бағдарламалары тоқтатылды немесе күрт қысқартылды, оның ішінде халықаралық стипендиялар, ғылыми гранттар бағдарламасы және ғылыми құралдарға еркін қол жеткізу, бұл Бануридің өкілеттігі аяқталмас бұрын қызметтен босатылуына және Фарук Базайдың міндетін атқарушы төраға ретінде тағайындалуына әкеп соқты. Ұлттық есеп беру бюросы Бануриге қатысты сыбайлас жемқорлық туралы да тергеу бастады, әсіресе, жақын туыстарды қызметке орналастыру және мемлекеттік қаражатты дұрыс пайдаланбаумен байланысты. Бануридің өзін таңдау комиссиясы алдында тұрақты профессор екенін жалған мәлімдегені үшін де тергеу басталды.

Төрағалар тізімі

Төменде Жоғары білім беру комиссиясының төрағасы қызметін атқарған адамдардың тізімі келтірілген. Әрбір мерзім төрт жылға созылады. Ата-ур Рехман 2006 жылы өкілеттігін аяқтады, бірақ оған 2010 жылға дейін тағы бір мерзім берілді. Ол 2008 жылдың 9 қазанында отставкаға кетті. № Аты-жөніҚызметке кірген күніҚызметтен кеткен күні Сілтеме1Ата-ур Рахман2002 жылғы қазан9 қазан 2008Сейед Имтиаз Хусейн Гилани (міндетін атқарушы)2013 жылғы 9 қараша2014 жылғы 14 сәуір3Мухтар Ахмед2014 жылғы 15 сәуір2018 жылғы 15 сәуір4Тарик Банури2018 жылғы 28 мамыр2022 жылғы 28 мамыр5Мухтар Ахмед2022 жылғы 1 тамызҚазіргі уақытқа дейін