Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұшқыштардың нақты бағытты қате бағалауы
Misjudgment of true orientation by pilots
Адамның сезімдері ұшу ортасына табиғи түрде дайындалмаған. Ұшқыштар бағдардан адасып, кеңістік сезімін жоғалтуы мүмкін, бұл жалған көкжиектен бастап, аспаптар көрсеткіштерімен сезімдердің қайшылығына дейін, тіпті су үстіндегі биіктікті дұрыс бағаламау сияқты түрлі иллюзияларға әкелуі мүмкін.
Human senses are not naturally geared for the inflight environment. Pilots may experience disorientation and loss of perspective, creating illusions that range from false horizons to sensory conflict with instrument readings or the misjudging of altitude over water.
Вестибулярлық жүйе
Вестибулярлық жүйе, адамдарда тепе-теңдік сезімін қамтамасыз ететін орган, отолиттік органдар мен жартылай шеңберлі каналдардан тұрады. Авиациядағы иллюзиялар мидың вестибулярлық және көру жүйелерінен келетін сигналдарды салыстыра алмауынан туындайды. Үш жартылай шеңберлі канал, иілу, еңкею және домалану үдеулерін анықтайды, бұрыштық үдеулермен стимуляцияланады; ал отолиттік органдар – саккулюс және утрикулюс, сызықтық үдеулермен стимуляцияланады. Жартылай шеңберлі каналдардың стимуляциясы каналдар ішіндегі эндолимфаның қозғалысы ампулярлық кристалар мен олардың ішіндегі түкті жасушаларды қозғалтқанда жүзеге асады. Отолиттік органдардың стимуляциясы гравитациялық күштер немесе сызықтық үдеулер отолиттік мембрананы, отолиттерді немесе макуланың түкті жасушаларын қозғалтқанда пайда болады. Соматогиральді иллюзиялар жартылай шеңберлі каналдарды стимуляциялайтын бұрыштық үдеулердің нәтижесінде пайда болады. Ал соматогравтық иллюзиялар керісінше, отолиттік органдарды стимуляциялайтын сызықтық үдеулердің нәтижесінде пайда болады.
The vestibular system, which is responsible for the sense of balance in humans, consists of the otolith organs and the semicircular canals. Illusions in aviation are caused when the brain cannot reconcile inputs from the vestibular system and visual system. The three semicircular canals, which recognize accelerations in pitch, yaw, and roll, are stimulated by angular accelerations; while the otolith organs, the saccule and utricle, are stimulated by linear accelerations. Stimulation of the semicircular canals occurs when the movement of the endolymph inside the canals causes movement of the crista ampullaris and the hair cells within them. Stimulation of the otolith organs occurs when gravitational forces or linear accelerations cause movement of the otolith membrane, the otoliths, or the hair cells of the macula. Somatogyral illusions occur as a result of angular accelerations stimulating the semicircular canals. Somatogravic illusions, on the other hand, occur as a result of linear accelerations stimulating the otolith organs.
Вестибулярлық/соматогиральдық
Құлақтың вестибулярлық жүйесінің жартылай шеңберлі және соматогиральды арналарына қатысты иллюзиялар көбінесе сыртқы көру нүктелерінің сенімсіз немесе қол жетімсіз болған жағдайларда пайда болады және бұрылу сезімін тудырады. Мұндай иллюзияларға еңкею, зират айналымы және спираль, сондай-ақ Кориолис иллюзиясы жатады.
Illusions involving the semicircular and somatogyral canals of the vestibular system of the ear occur primarily under conditions of unreliable or unavailable external visual references and result in false sensations of rotation. These include the leans, the graveyard spin and spiral, and the Coriolis illusion.
Жарық
Бұл ұшу кезінде ең көп кездесетін иллюзия, және ұшқыш байқамаған, біртіндеп кіру және ұзақ уақыт бойы бұрылыста ұшудан кейін қанаттарды кенеттен туралаудан туындауы мүмкін. Немесе бұрылыс шамасы жартылай дөңгелек каналдардың сезімталдық шегінен төмен болуы мүмкін. Мұндай жағдайда қанаттарды туралау ұшақтың кері бағытта бұрылып жатқандай сезім тудыруы мүмкін. Мұндай иллюзияға жауап ретінде, ұшқыш бастапқы бұрылыс бағытына қайта бұрылуға тырысып, ұшақтың теңдестірілген күйін қалпына келтіруге ұмтылады.
This is the most common illusion during flight, and can be caused by a sudden return to wings level flight following a gradual entry and prolonged application of bank that had gone unnoticed by the pilot. or less is below the detection threshold of the semicircular canals. Rolling wings level from such an attitude may cause an illusion that the aircraft is banking in the opposite direction. In response to such an illusion, a pilot will tend to roll back in the direction of the original bank in a corrective attempt to regain the perception of a level attitude.
Қабірдің айналуы
Қабірдегі айналу – ұшқыш айналуға түскен кезде болатын иллюзия. Бұл иллюзия айналу барысында ұшқыштың айналу сезіміне деген сезімталдығының төмендеуімен сипатталады. Ұшқыш айналуды аз сезіне бастағанда, айналуды түзету әрекеті оған кері бағытта айналып жатқандай сезім тудыруы мүмкін. Мысалы, ұшақ солға айналып жатса, бірақ ұшқыш айналудың күшіне сезімталдығын жоғалтқанша байқамаса, оң рульді аздап түзету ұшқышқа оңға айналып жатқандай сезім беруі мүмкін. Соның салдарынан, ұшқыш сол рульді қолданып, еңселіп, бастапқы солға айналуға қайтадан түсіп кетуі мүмкін. Ұшақтың ұшу құралдарын тексеру ұшақтың бұрылыста екенін көрсетсе, бұл ұшқыш үшін сезімдердің қайшылығын тудырады. Егер ұшқыш айналуды түзетпесе, ұшақ биіктігін жоғалта береді және жерге соғылып құлайды.
The graveyard spin is an illusion that can occur to a pilot who enters into a spin and is characterized by the pilot becoming less aware of the sense of rotation induced by the spin as the spin continues. As the pilot becomes less aware of the spin, any correction of the spin may cause the pilot to sense that he or she is spinning in the opposite direction. As an example, if the airplane is spinning to the left but goes unnoticed for a period of time sufficient for the pilot to become desensitized to the magnitude of the spin, a small adjustment to the right rudder may leave the pilot with a sensation of spinning to the right. As a result, the pilot will apply left rudder and unknowingly re enter the original left spin. Cross checking the airplane's flight instruments would show that the airplane is still in a turn, which causes sensory conflict for the pilot. If the pilot does not correct the spin, the airplane will continue to lose altitude until contact with the terrain occurs.
Қабір спиралі
Қабірге айналған спираль ұшқыштың ұшақ қанаттары түзу ұшуда деп жаңылысуымен сипатталады, ал ұшақ іс жүзінде бұрылыс жасап, биіктік көрсеткішінің биіктік жоғалтып жатқанын көрсетеді. Ұзақ бұрылыстан кейін қанаттарын түзу ұшуға оралу кезіндегі сезімдік бағдардың жоғалтылуы ұшқышты қайтадан бұрылысқа түсіруі мүмкін, дәл бейіт айналу иллюзиясындағыдай. Ұшақ бұрылысын жалғастырып, биіктік жоғалтып жатқанын көрсеткенде, ұшқыш ұшақтың басқару тұтқаларын "көтеріп" биіктік жоғалтуын түзетуге тырысады.
The graveyard spiral is characterized by the pilot mistakenly believing they are in wings level flight when the aircraft is in fact engaged in a banking turn, and notices the altimeter indicating an ongoing drop in altitude. The sensory disorientation of returning from a prolonged banking turn to wings level flight can cause the pilot to re enter the banking turn, as in the graveyard spin illusion. While the plane continues in the turn and begins to indicate a loss of altitude, the pilot will try to correct the loss of altitude by "pulling up" on the plane's controls.
Кориолистің иллюзиясы
Бұл екі жартылай шеңберлі каналдың бірдей уақытта стимуляциялануын қамтиды және ұшақ бұрылып келе жатқанда ұшқыштың басын кенеттен (алға немесе артқа) қисайтумен байланысты. Мұндай жағдай бас төменге (көрсеткіш кестеге қарау үшін немесе тізеге жазу үшін), жоғарыға (көрсеткіш панельдегі аспапқа немесе қосқышқа қарау үшін) немесе жанына қарай қисайғанда туындауы мүмкін. Бұл ұшақтың бірден дөңгелейтінін, көтеріліп-түсіріліп, және оңға-соққа бұрылатынын сезінуге алып келеді, бұл сезімді төбеден құлайтын сияқты сезінумен салыстыруға болады. Бұл иллюзия ұшқыштың тез арада бағдарын жоғалтуына және ұшақтың бақылауын жоюына себеп болуы мүмкін.
This involves the simultaneous stimulation of two semicircular canals and is associated with a sudden tilting (forward or backwards) of the pilot's head while the aircraft is turning. This can occur when tilting the head down (to look at an approach chart or to write on the knee pad), up (to look at an overhead instrument or switch), or sideways. This can produce an overpowering sensation that the aircraft is rolling, pitching, and yawing all at the same time, which can be compared with the sensation of rolling down a hillside. This illusion can make the pilot quickly become disoriented and lose control of the aircraft.
Вестибулярлық/соматогравтық
Соматогравтық иллюзиялар сызықтық үдеулердің нәтижесінде туындайды. Вестибулярлық жүйенің ұйқышығы мен сакулясына қатысты осы иллюзиялар, сенімсіз немесе қол жетімсіз сыртқы көру нүктелері болған жағдайларда жиі кездеседі.
Somatogravic illusions are caused by linear accelerations. These illusions involving the utricle and the saccule of the vestibular system are most likely to occur under conditions with unreliable or unavailable external visual references.
Инверсия
Көтерілуден тік және тегіс ұшуға күрт өту отолит мүшелерін соншалықты ынталандырады ki, кері құлау немесе инверсия иллюзиясын тудыруы мүмкін. Бағдары шашыраған ұшқыш ұшақты кенеттен төмен қарай бағыттап, бұл иллюзияны күшейтуі де мүмкін.
An abrupt change from climb to straight and level flight can stimulate the otolith organs enough to create the illusion of tumbling backwards, or inversion illusion. The disoriented pilot may push the aircraft abruptly into a nose low attitude, possibly intensifying this illusion.
Үстіне қарай қарайтын жер немесе тар немесе ұзын ұшу-қону жолақтары
Көлбеу жер үстінен және тегіс ұшу-қону жолағына немесе әдеттен тым тар немесе ұзын ұшу-қону жолағына соңғы жақындау кезінде, соңғы жақындауда тым биік екендігі туралы көру иллюзиясы тууы мүмкін. Ұшқыш осыдан кейін түсу жылдамдығын арттырып, ұшақты жақындау жолынан тым төмен орналастыруы мүмкін. Көп жағдайда ұшқыштар түнгі қонулар кезінде құралдарға сенудің орнына көру арқылы жақындауды сенімді түрде таңдайды. Осының салдарынан, әсіресе ұшақтың астындағы перифериялық көру қабілетінің жетіспеуіне байланысты, ұшқыш ұшу жолын дұрыс емес бағалауы (GPO) мүмкін. Сонымен қатар, жерге қатысты бағдар беруге мүмкіндік беретін шеткі көру белгілері болмағандықтан, ұшқышқа тік тұрғандай және ұшу-қону жолағы еңкейгендей сезілуі мүмкін. Нәтижесінде, ұшқыш күшті түсуді бастап, қалаған үш градустық жақындау жолынан қауіпсіз емес, төменгі жақындау жолына қателікпен бейімделеді.
A final approach over an upsloping terrain with a flat runway, or to an unusually narrow or long runway may produce the visual illusion of being too high on final approach. The pilot may then increase their rate of descent, positioning the aircraft unusually low on the approach path. Pilots too often confidently proceed with a visual approach instead of relying on instruments during nighttime landings. As a result, this can lead to the pilot experiencing glide path overestimation (GPO) because of the lack of peripheral visual cues, especially, below the aircraft. In addition, with no peripheral visual cues allowing for an orientation relative to the earth there can be an illusion of the pilot being upright and the runway being tilted and sloping. As a result, the pilot initiates an aggressive descent and wrongly adjust to an unsafe glide path below the desired three degree glide path.
Жалған визуалды сілтеме
Жалған визуалды сілтемелер пилоттың ұшақты жалған көкжиекке қатысты бағыттауына себеп болуы мүмкін; мұндай иллюзиялар көлбеу бұлттың үстінен ұшу, ерекше белгілері жоқ жер үстінен түнде ұшу кезінде жердегі шамдардың қараңғы жұлдызды аспанмен шатасуы, немесе ерекше белгілері жоқ жер үстінен түнде ұшу кезінде жердегі шамдардың анық үлгісі мен жұлдызсыз қараңғы аспанмен шатасуы салдарынан туындауы мүмкін.
False visual reference illusions may cause the pilot to orient the aircraft in relation to a false horizon; these illusions can be caused by flying over a banked cloud, night flying over featureless terrain with ground lights that are indistinguishable from a dark sky with stars, or night flying over a featureless terrain with a clearly defined pattern of ground lights and a dark, starless sky.
Гидроұшақтардың шыны суға қонулары
Тұнық, айна тәрізді су секіртпелі ұшақтардың ұшқыштары үшін қауіпті, себебі толқындардың болмауы қону кезінде ұшақтың су бетінен биіктігін дұрыс бағалауға кедерілдіреді. Егер ұшқыш ұшақтың биіктігін жоғары бағалап, уақтылы түрде тіктеп түсірмесе (flare), поплавоктардың ұштары суға батып, секіртпелі ұшақ құлауы мүмкін; сондай-ақ, егер ұшқыш ұшақтың биіктігін төмен бағалап, тым ерте тіктеп түсіріп, тоқтаса, ұшақ та сол сияқты салдарымен төмен түседі. Айна тәрізді су көлдің немесе теңіздің түбін әдеттен тыс айқын көрсетуіне, ал бұлттардың немесе жағалаудың ерекше жарқырауына себеп болуы мүмкін; мұндай қосымша визуалдық сигналдар ұшқыштың бағдарын шатырлатады. Бұл қауіптерді жер үстінен немесе жақын жағалауға параллель ұшу арқылы азайтуға болады, бұл ұшқышқа жерді визуалдық ориентир ретінде пайдалануға мүмкіндік береді; алайда, ұшқыш қону аймағында кедергілердің жоқ екеніне көз жеткізуі керек. Жағалауға жақын қолайлы қону алаңы болмаған жағдайда, ұшқышқа ұзақ және көлбеуленген жақындауды, тұрақты және баяу төмендеу жылдамдығымен жасау және тіктеп түсіруге тырыспау ұсынылады; алайда, ұшқыш осы техниканы қолданған кезде ұшу қашықтығы мен қону қашықтығының ұлғаятынын ескеруі керек.
Calm glassy water poses a hazard to pilots of seaplanes because the absence of waves hinders accurate judgment of the aircraft's altitude above the water surface on landing. If the pilot overestimates the aircraft's altitude and fails to flare, the tips of the floats may be driven into the water, flipping the seaplane; similarly, if the pilot underestimates the aircraft's altitude, flares too high and stalls, the aircraft will pitch down with the same potential result. Glassy water may also result in an unusually clear view of the lake or sea floor and abnormally brilliant reflections of clouds or shore features; these extraneous visual cues may further disorient the pilot. These hazards may be mitigated by flying the final approach over land or parallel to a nearby shoreline, allowing the pilot to use the land as a visual reference; however, the pilot must take care that the presumably shallow landing zone is free of obstructions. In the absence of a suitable landing area near shore, the recommended procedure is to make a long and shallow approach at a slow and steady descent rate and not to attempt to flare; however, the pilot should account for the increased glide and landing distance when using this technique.
Векция
Бұл мидың шеткі қозғалысты, жеткілікті басқа сигналдар болмағанда, өзіне қатысты деп қабылдауымен байланысты. Мысалы, көлік қозғалысындағы бағанда жүргенде, жанындағы қатардағы көліктер ақырындап алға жылжыса, кері жылжып бара жатқандай сезім тууы мүмкін. Әсіресе, қарсы бағыттағы көліктердің дөңгелектері көрінбесе, бұл сезім күшейеді. Ұшақты рульдеп келе жатқанда да осындай иллюзия пайда болуы мүмкін.
This is when the brain perceives peripheral motion, without sufficient other cues, as applying to itself. Consider the example of being in a car in lanes of traffic, when cars in the adjacent lane start creeping slowly forward. This can produce the perception of actually moving backwards, particularly if the wheels of the other cars are not visible. A similar illusion can happen while taxiing an aircraft.
Қайталанатын үлгі
Бұл әуе кемесінің өте төмен биіктікте, үлгісі реттелген бет үстімен қозғалғанда болады, мысалы, судағы толқындар сияқты. Егер әр көз үлгінің әртүрлі бөлігіне қараса, екі көздің де бір бөлікке қарауы орнына, ұшқыш биіктікті жаңылыстырып түсінуі мүмкін. Бұл биіктікті сезінуде үлкен қателікке алып келеді, және кез келген құлау бетке соқтығысумен аяқталуы мүмкін. Бұл иллюзия, әсіресе тыныш суда бірнеше метр биіктікте ұшатын тікұшақ ұшқыштары үшін ерекше қауіпті.
This is when an aircraft is moving at very low altitude over a surface that has a regular repeating pattern, for example ripples on water. The pilot's eyes can misinterpret the altitude if each eye lines up different parts of the pattern rather than both eyes lining up on the same part. This leads to a large error in altitude perception, and any descent can result in impact with the surface. This illusion is of particular danger to helicopter pilots operating at a few metres altitude over calm water.