Норвегия Ғылым және Әдебиет академиясының тарихы

Кіріспе

Ғылым академиясы

Норвегия ғылым және әдебиет академиясы (Det Norske Videnskaps Akademi, DNVA) – Норвегияның Осло қаласында орналасқан ғылыми қоғам. Оның мақсаты – Норвегиядағы ғылым мен ғылыми білімнің дамуына көмектесу.

Тарих

Кристианиядағы Корольдік Фредерик университеті 1811 жылы құрылды. Кристианияда білімді қоғам идеясы алғаш рет 1841 жылы туды. Тронхейм қаласында университет болмаған, бірақ 1760 жылы құрылған Корольдік Норвегия ғылым және әдебиет қоғамы болды. Кристианиядағы білімді қоғамның мақсаты ғылыми зерттеулерді қолдау және академиялық еңбектерді жариялауға көмектесу еді. Гумбольдт рухындағы университет идеясы, яғни тәуелсіз зерттеулерге басымдық беру, мемлекеттік қызметкерлер даярлау құралы ретіндегі университеттердің бұрынғы көзқарасын ығыстырды. Қалада белгілі бір салалардағы қоғамдар бар еді, мысалы, 1833 жылы құрылған Норвегия медициналық қоғамы. Дегенмен, бұл қоғамдар медицинадағы ғалымдармен қатар, академиядан тыс дәрігерлерге де ашық болды. Білімді қоғам тек жұмыс істейтін ғалымдарға ғана, бірақ барлық академиялық салалардан қабылдау жасады. Академия 1857 жылдың 3 мамырында Videnskabsselskabet i Christiania деген атпен құрылып, ашылды. Кейін "Кристиания" атауы "Кристиания" деп өзгертілді. Жиырмасыншы ғасырдың басында Det Norske Videnskaps Akademi i Kristiania атауы қабылданды, ал 1924 жылдан бастап "i Kristiania" деген сөздер алынып тасталды, себебі Осло қаласы өз атын бастапқы норвегиялық атауына қайтару үшін дауыс берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін негізгі қаржыландыру көздерінің маңызы азайды. Алайда, Отто Лус Мор ұсынғандай, мемлекеттік меншіктегі ұлттық лотереядан түскен пайданы пайдалану арқылы жаңа қаржыландыру көзі табылды. Norsk Tipping құрылысы 1946 жылы қабылданды және 1947 жылы іске асырылды. Норвегия ғылым және әдебиет академиясы осы қаражатты өз кеңесі арқылы басқаруды жоспарлады, бірақ Норвегия үкіметі бас тартты және NAVF (Norges allmennvitenskapelige forskningsråd, Норвегияның жалпы ғылыми зерттеулер кеңесі) ғылыми-зерттеу кеңесін құрды. Академия тек осы кеңеске өкілдер ұсына алатын болды. Содан бері мемлекеттік ғылыми кеңестер академиядан экономикалық тұрғыдан гөрі маңыздырақ болды. Академияның директорлар кеңесі жыл сайын сайланады. 2022 жылғы Академия президенті – микробиолог Лизе Оврёс.

The Royal Frederick University in Christiania was established in 1811. The idea of a learned society in Christiania surfaced for the first time in 1841. The city of Trondhjem had no university, but had a learned society, the Royal Norwegian Society of Sciences and Letters, established in 1760. The purpose of a learned society in Christiania was to support scientific studies and aid publication of academic papers. The idea of the Humboldt inspired university, where independent research stood strong, had taken over for the instrumental view of a university as a means to produce civil servants. The city already had societies for specific professions, for instance the Norwegian Medical Society which was founded in 1833. However, these societies were open for both academics within medicine as well as physicians outside of academia. The learned society would be open to employed academics only, but from all academic branches. The academy was founded, and inaugurated on 3 May 1857 under the name Videnskabsselskabet i Christiania. "Christiania" was later changed to "Kristiania". The name Det Norske Videnskaps Akademi i Kristiania was taken in the early twentieth century, and from 1924 "i Kristiania" was dropped, when Oslo voted to return the name to its original Norwegian name. The foundations lost some of their importance after World War II. However, an entirely new source of funding was found, as Otto Lous Mohr suggested to use surplus from a state owned, national lottery. The establishment of Norsk Tipping was laid down in 1946, and took place in 1947. The Norwegian Academy of Science and Letters wished to administer this income through a council of its own, but the Government of Norway refused and created the research council NAVF (Norges allmennvitenskapelige forskningsråd, the Norwegian Council of General Research). The academy could merely suggest representatives for this council. Ever since then, the state driven research councils have been more important than the academy, economically. The Board of Directors of the Academy is elected annually. The President of the Academy for 2022 is microbiologist Lise Øvreås.

Ұйым

Жалпы жиналыс Академияның жоғарғы органы болып табылады. Академияның басқармасына оның президенті, бас хатшысы және вице-президенті, сондай-ақ екі бөлімнің төрағасы, орынбасары және хатшысы кіреді: Математика және Табиғат ғылымдары, және Гуманитарлық және Әлеуметтік ғылымдар. Академияның президенті – құқық профессоры Ханс Петтер Гравер (UiO). Вице-президенттер: Ганн Элизабет Биркелунд және Андерс Эльверхой. Норвегия королі Харальд V – құрметті президент. Академия өз миссиясын зерттеулерді бастап, қолдау көрсету, кездесулер мен халықаралық конференцияларды ұйымдастыру, ғылыми еңбектерді жариялау және ұлттық және халықаралық ұйымдарға өкілдер тағайындау арқылы іске асыруға тырысады. Академия жыл сайын кем дегенде 12 ашық отырыс өткізеді, онда талқыланатын тақырыптар академиялық салалардың кең спектрін қамтиды. 2021 жылдың 1 сәуіріне қарай Академияның 946 мүшесі болды, оның ішінде 535-і норвегиялық, ал 411-і шетелдік. Мүшелер математика және ғылым класына, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар класына бөлінген.

Сыйлықтар мен басқа да іс-шаралар

Академия математика саласындағы Абель сыйлығын және астрофизика, наноғылым мен нейроғылым салаларындағы Кавли сыйлығын табыстауға жауапты. Сондай-ақ, ол Халықаралық ғылым кеңесінде (ICSU), Халықаралық академиялық одақта (UAI), Еуропалық ғылым қорында (ESF) және Барлық Еуропалық академиялардың қауымдастығында (ALLEA) Норвегияны өкілдік етеді. Академия Еуропалық ғылым академияларының кеңесші кеңесінің (EASAC) құрамына да кіреді, ал академия өкілінің біреуі Брюссельдегі бас кеңседе орналасқан. Оның мақсаты – ғылымға негізделген басқаруды ілгерілету. Академияда 900-ге жуық мүше бар, олардың арасында шетелдік және норвегиялық ғалымдар бар. Сыйлық иегерлері де сыйлық алғаннан кейін мүшелер тізіміне қосылады.