Осло университеті: Норвегияның ең ірі және ескі университеті

Кіріспе

Норвегияның мемлекеттік ғылыми-зерттеу университеті

Осло университеті (Universitetet i Oslo; Universitas Osloensis) – Норвегияның Осло қаласында орналасқан мемлекеттік ғылыми-зерттеу университеті. Бұл Норвегиядағы ең көне университет және елдегі жетекші университет саналады, сондай-ақ Солтүстік елдердегі ең жоғары рейтингтегі университеттердің бірі. Алғашқыда Корольдік Фредерик университеті деп аталған бұл университет 1811 жылы Дания-Норвегияның ортақ университеті – Копенгаген университетінің Норвегиядағы де-факто жалғасы ретінде құрылды, олармен көптеген дәстүрлерді бөліседі. Ол Дания мен Норвегия королі Фредерик VI-ның құрметіне аталған және 1939 жылы қазіргі атауын алды. Атауы өзгеруге дейін университет көбінесе «Корольдік Фредерик» (Det Kgl. Frederiks) деп, ал бейресми түрде Universitetet деп аталатын. 1946 жылы Берген университеті құрылғанға дейін университет Норвегиядағы жалғыз университет болды. Онда шамамен 27 700 студент оқып, 6000-қа жуық адам жұмыс істейді. Университеттің факультеттеріне (лютерандық) теология (Норвегияның лютеран шіркеуі 1536 жылдан бері Норвегияның мемлекеттік шіркеуі болып табылады), құқық, медицина, гуманитарлық ғылымдар, математика, табиғаттану ғылымдары, әлеуметтік ғылымдар, стоматология және білім беру кіреді. Университеттің алғашқы неоклассикалық кампусы Ослоның орталығында орналасқан, қазіргі уақытта оны Заң факультеті пайдаланады. Университеттің көптеген басқа факультеттері қала маңындағы Вест-Эндтегі жаңа Блиндерн кампусында орналасқан. Медицина факультеті Осло аймағындағы бірнеше университет ауруханаларында орналасқан. Университетке сонымен қатар Халықаралық климат және қоршаған ортаны зерттеу орталығы (CICERO), NKVTS және Фриш орталығы сияқты кейбір ресми түрде тәуелсіз, бірақ оған қосылған институттар да кіреді. Нобель бейбітшілік сыйлығы 1947 жылдан 1989 жылға дейін және 2020 жылы университет Атриумында табыс етілді. 2003 жылдан бері Абель сыйлығы да Атриумда табыс етілуде. Университетпен байланысты бес зерттеуші Нобель сыйлығының лауреаттары, ал үш зерттеуші Тьюринг сыйлығының иегерлері атанды.

Ерте тарих

1811 жылы Дания-Норвегия одағында алғашқы университет құру туралы шешім қабылданды, бұған дейін мұндай мекеме саяси жекеленуге ықпал етуі мүмкін деп ойлаған король Фредерик VI-мен келісімге қол жеткізілді. 1813 жылы Корольдік Фредерик университеті Кристианияда (кейін Осло деп аталды) құрылды, ол сол кезде шағын қала болатын. Бір жыл өткен соң жағдай күрт өзгерді, Норвегия тәуелсіздік жариялады. Дегенмен, тәуелсіздік толыққанды болған жоқ, өйткені 1814 жылғы соғыстың нәтижесінде Норвегия Швециямен заң шығару одағына кіруге міндетті болды. Норвегия өз конституциясын және тәуелсіз мемлекеттік институттарын сақтап қалды, бірақ корольдік билік пен сыртқы істер Швециямен бөлісілді. Норвегиялықтар шведтердің саяси үстемдігінен қауіптенген кезде, жаңа университет норвегиялық саяси және мәдени тәуелсіздікке үлкен үлес қосатын маңызды мекемеге айналды. Корольдік Фредерик университетінің бастапқы мақсаты – жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлердің, парламент мүшелерінің және үкімет министрлерінің жаңа буынын даярлау болды. Сондай-ақ университет елдің мәдениетін, тілін, тарихын және халықтық дәстүрлерін зерттейтін орталыққа айналды. Университет қызметкерлері заманауи қоғамды дамытуға қажетті кең ауқымды жұмыстарды атқаруға тырысты. 1800 жылдар бойында университеттегі академиялық пәндер біртіндеп мамандана бастады. Университеттегі маңызды өзгерістердің бірі 1870 жылдары болды, онда ғылыми зерттеулерге басымдық берілді, университет басқаруы жаңартылды, академиялық пәндер реформаланды және оқыту әдістері жетілдірілді. Классикалық білім беруге күшті қысым көрсетілді. 1905 жылы Швециямен одақтар бұзылғанда, университет азаматтарының барлығының қадір-қасиетті және қауіпсіз өмір сүруіне баса назар аударатын қоғамда жоғары білімді мамандар даярлауда маңызды рөл атқарды. Білім беру, денсаулық сақтау және мемлекеттік басқару салалары университет түлектерін жұмысқа қабылдады.

In 1811, a decision was made to establish the first university in the Dano Norwegian Union, after an agreement was reached with King Frederik VI, who had earlier believed that such an institution might encourage political separatist tendencies. In 1813, The Royal Frederik's University was founded in Christiania (later renamed Oslo), a small city at that time. Circumstances then changed dramatically one year into the commencement of the university, as Norway proclaimed independence. However, independence was somewhat restricted, as Norway was obliged to enter into a legislative union with Sweden based on the outcome of the War of 1814. Norway retained its own constitution and independent state institutions, although royal power and foreign affairs were shared with Sweden. At a time when Norwegians feared political domination by the Swedes, the new university became a key institution that contributed to Norwegian political and cultural independence. The main initial function of The Royal Frederick University was to educate a new class of upper echelon civil servants, as well as parliamentary representatives and government ministers. The university also became the centre for a survey of the country—a survey of culture, language, history and folk traditions. The staff of the university strove to undertake a wide range of tasks necessary for developing a modern society. Throughout the 1800s, the university's academic disciplines gradually became more specialised. One of the major changes in the university came during the 1870s when a greater emphasis was placed upon research, the management of the university became more professional, academic subjects were reformed, and the forms of teaching evolved. Classical education came under increasing pressure. When the union with Sweden was dissolved in 1905, the university became important for producing highly educated experts in a society which placed increasing emphasis on ensuring that all its citizens enjoy a life of dignity and security. Education, health services and public administration were among those fields that recruited personnel from the university's graduates.

1900-1945 жылдар

Ғылымның жаңа әдістері, ғылыми теориялар мен тәжірибе нысандары зерттеудің мәнін өзгерткендіктен, ғасырдың басында зерттеу сапалық тұрғыдан өзгерді. Оқытушылардың жоғары білікті мамандар ретінде қызметке келіп, оқытумен қатар академиялық зерттеулерді жүргізуі керек деп шешілді. Ғылыми зерттеулер – жаңа теорияларды іске қосу немесе тексеру, инновация жасау немесе көптеген салаларда жаңалықтарға жол ашу – университет алдындағы күтулердің бір бөлігіне айналды. Қоғамдағы даму теология мен құқық сияқты салалардағы ғана емес, сонымен қатар, мамандандырылған және практикалық білімге де қажеттілікті арттырды. Университет осы үміттерге жауап беру үшін академиялық мамандануды арттыруға тырысты. Ректор лауазымы 1905 жылы Парламентпен бекітілді. Вальдемар Кристофер Брøггер геология профессоры болды және университеттегі алғашқы ректор атанды. Брøггер зерттеулерді қаржыландыру және оның жалпы қаржыландыру мақсаттарын орындау мәселесінде белгілі бір пессимизм мен күшті жігер арасында тартысқан. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұлттық ғылыми кеңес құрылғанда Брøггердің көзқарасы іріктей орындалды; зерттеулер оқытудан тәуелсіз қаржыландырыла бастады. Бұл 1960 жылдары студенттер санының күрт өсуімен бірге келді, бұл зерттеуді оқыту талаптарымен теңестіруді қиындатты. 1940 жылға дейінгі жылдары зерттеулер ұлттың өсуімен, прогресспен және өзін-өзі көрсетуімен тығыз байланысты болды; сонымен қатар, зерттеулер Норвегияның халықаралық академиялық және мәдени дамуға берілгендігіне үлес қосты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде норвегиялық зерттеушілер екі Нобель жүлдесіне ие болды. Экономика бойынша Нобель жүлдесі Рагнар Фришке берілді. Химия бойынша Нобель жүлдесі Одд Хассельге берілді. Тіл білімі саласында бірнеше норвегиялық зерттеушілер халықаралық деңгейде көзге түсті. 1900 жылдардың бірінші жартысындағы ғылыми-зерттеу қызметінің артуы Норвегияны да қамтыған халықаралық дамудың бір бөлігі болды. 1911 және 1940 жылдар аралығында студенттер саны екі есеге өсті, ал студенттердің құрамы географиялық, гендерлік және әлеуметтік тұрғыдан кеңейді. Дегенмен, жұмысшы табының өкілдері көбінесе артта қалды. 1940-1945 жылдар аралығында Германияның оккупациясы кезінде университет ректоры Дидрик Аруп Сейп түрмеге қамалды. Университет басқаруына сол кезде NS (Норвегияның нацистік партиясы) тағайындаған Адольф Хоэль келді. Көптеген студенттер норвегиялық қарсылық қозғалысына қатысты; университет аудиториясында өрт шыққаннан кейін рейх комиссары Тербовен университетті жабылуға және студенттерді тұтқындауға бұйрық берді. Соғыс аяқталғанға дейін көптеген студенттер мен оқытушылар немістермен ұсталды.

Research changed qualitatively around the turn of the century as new methods, scientific theories and forms of practice changed the nature of research. It was decided that teachers should arrive at their posts as highly qualified academics and continue academic research alongside their role as teachers. Scientific research—whether to launch or test out new theories, to innovate or to pave the way for discoveries across a wide range of disciplines—became part of the increased expectations placed on the university. Developments in society created a need for more and more specialised and practical knowledge, not merely competence in theology or law, for example. The university strove to meet these expectations through increasing academic specialisation. The position of rector was established by Parliament in 1905 following the Dissolution of the Union. Waldemar Christofer Brøgger was Professor of Geology and became the university's first rector. Brøgger vacillated between a certain pessimism and a powerfully energetic attitude regarding how to procure finances for research and fulfill his more general funding objectives. With the establishment of the national research council after World War II, Brøgger's vision was largely fulfilled; research received funding independent of teaching. This coincided with a massive rise in student enrollment during the 1960s, which again made it difficult to balance research with the demands for teaching. In the years leading up to 1940, research was more strongly linked with the growth of the nation, with progress and self assertion; research was also seen to contribute to Norway's commitment to international academic and cultural development. During the period after World War I, research among Norwegian researchers resulted in two Nobel prizes. The Nobel prize in Economics was awarded to Ragnar Frisch. The Nobel prize in Chemistry was awarded to Odd Hassel. In the field of linguistics, several Norwegian researchers distinguished themselves internationally. Increased research activity during the first half of the 1900s was part of an international development that also included Norway. Student enrollment doubled between 1911 and 1940, and students were recruited from increasingly broad geographical, gender and social bases. The working class was still largely left behind, however. During the German occupation, which lasted from 1940 to 1945, the university rector, Didrik Arup Seip, was imprisoned. The university was then placed under the management of Adolf Hoel, a NS (Norwegian Nazi Party) appointee. A number of students participated in the Norwegian resistance movement; after fire was set in the university auditorium, Reich Commissar Terboven ordered the university closed and the students arrested. A number of students and teachers were detained by the Germans nearly until the end of the war.

19452000 жыл

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекеттік органдар отбасылары қаржылай көмек көрсете алмайтын студенттерге несиелер берді; 1947 жылы жас студенттер үшін мемлекеттік білім беру несие қоры құрылды. Соның нәтижесінде соғыстан кейінгі жылдары студенттер саны рекордтық деңгейге жетті. Осы студенттердің көпшілігі оқуларын бастай алмады немесе соғыс салдарынан оқулары үзілді; енді олар оқуға түсе алды. 1945 жылдың күзгі семестрінде университетте 5951 студент тіркелді. Бұл сол кезге дейін университеттегі ең жоғары студенттік көрсеткіш еді. 1947 жылы бұл сан 6000-нан асты. Бұл соғыс алдындағы студенттер санымен салыстырғанда 50 пайыздық өсімді көрсетті. 1960 жылдар университет үшін бұрынғыдан ешқашан болмаған өзгерістерге толы онжылдық болды. Бұл онжылдық теңдесі жоқ өсуді білдірді. 1960 жылдан 1970 жылға дейін студенттер саны үш есеге өсіп, 5600-ден 16 800-ге жетті. Осы үлкен ағынның өзі университетке қатысты көзқарасты өзгертуге жеткілікті болды, іштен де, сырттан да. Бірақ өзгерістер одан да кең ауқымды болды. Блиндерн университетінің кампусы кеңейтілді, академиялық және әкімшілік қызметкерлердің саны артты. Академиялық лауазымдардың саны екі есеге өсіп, 500-ден астамнан 1200-ге жетті. Студенттер мен қызметкерлердің санының өсуі жұмыс істеу мен ұйымдастырудың дәстүрлі формаларын өзгертіп жіберді. Блиндерн кешенінің кеңейтілуі 7000 студенттің орналасуына мүмкіндік берді. 1960 жылдары студенттер санының күрт өсуі Блиндерн кампусына ерекше әсер етті. Ослоның орталық бөлігінде орналасқан құқық және медицина факультеттерінде студенттер саны 1960 жылдары екі есеге өсті, ал гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардағы студенттер саны үш есеге өсті. 1968 жылға қарай революциялық саяси идеялар университет студенттерінің арасында жақсы қалыптасты. "Студенттік көтеріліс" Батыс әлеміндегі университеттер тарихындағы шешуші кезең болды. Көбінесе 1960 жылдардағы студенттердің болашағы күңгірт болатын. Бұрынғыға қарағанда академиялық емес ортадан келгендердің саны көбірек болды және оларға үлгі алатын адамдар аз болды. "Халық университеті" барлық студенттерін бұрынғы ұрпақ академиктерінің "жоғары, элиталық лауазымдарына" көтере алмады. Сондықтан көптеген студенттер "қалыпты жағдайдан" және оның жұмыс істеу жолынан бас тартты. Көпшілігі шыдамсыздықпен, өз білімдерін қоғамды өзгерту үшін пайдалануды қалады. Академиктер әлсіздерге қолдау көрсетуі керек деп есептелді. Студенттік құрамдағы ең маңызды өзгеріс – әйел студенттердің үлесінің артуы болды. 1970 жылдар бойы әйелдердің саны артты, олар студенттердің басым бөлігін құрады. Сонымен қатар, университет 1970 жылдары пайда болған әйелдердің бостандық қозғалысының орталығына айналды. Мыңжылдыққа дейін университеттегі студенттер саны экспоненциалды түрде өсті. 1992 жылы UiO барлық факультеттеріне қабылдауды шектеуді алғаш рет енгізді. Студенттердің көп болуының себебі нашар жұмыс нарығында деп есептелді. 1996 жылы UiO-да 38 265 студент оқыды. Бұл көрсеткіш 1970-1980 жылдардағы орташа көрсеткіштен шамамен 75 пайызға жоғары болды. 1990 жылдардағы студенттер санының күрт өсуіне еңбек нарығының нашарлығы да себеп болды.

After WWII, public authorities made loans available to students whose families were unable to provide financial assistance; the State Educational Loan Fund for Young Students was established in 1947. As a result, the post war years saw a record increase in student numbers. Many of these students had been unable to begin their studies or had seen their studies interrupted because of the war; they could now enroll. For the 1945 autumn semester, 5951 students registered at the university. This represented the highest student enrollment at UiO up to that time. In 1947, the number had risen to more than 6000 students. This represented a 50 per cent increase in the number of students compared to the number enrolled before the war. In no prior period had one decade brought so many changes for the university as the 1960s. The decade represented an unparalleled period of growth. From 1960 to 1970, student enrollment tripled, rising from 5,600 to 16,800. This tremendous influx would have been enough in itself to transform the way the university was perceived, from both the inside and the outside. As it turned out, the changes were even more comprehensive. The university campus at Blindern was expanded, and the number of academic and administrative employees rose. The number of academic positions doubled, from fewer than 500 to around 1,200. The increase in the number of students and staff transformed traditional forms of work and organisation. The expansion of the Blindern complex allowed the accommodation of 7,000 students. The explosive rise in student numbers during the 1960s impacted the Blindern campus in particular. The faculties situated in central Oslo—Law and Medicine—experienced only a doubling in student enrollment during the 1960s, while the number of students in the humanities and social sciences tripled. By 1968, revolutionary political ideas had taken root in earnest among university students. The "Student Uprising" became a turning point in the history of universities throughout the western world. Often, the outlook for students in the 1960s was bleak. More than ever before came from non academic backgrounds and had few role models. The "University of the Masses" was unable to lift all its students to the "lofty, elite positions" enjoyed by prior generations of academics. Many students dissociated themselves, therefore, from the so called "establishment" and from the way it functioned. Many were impatient and wanted to use their knowledge to change society. It was thought that academics should stand in solidarity with the underprivileged. The most fundamental change in the student population was the increasing proportion of female students. Throughout the 1970s, the number of women increased until it made up the majority of students. At the same time, the university became a centre for the organised women's liberation movement, which emerged in the 1970s. Up until the millennium, the number of students enrolled at the university rose exponentially. In 1992, UiO implemented a restriction on admissions for all of its faculties for the first time. A large part of the explanation for the high student numbers was thought to be found in the poor job market. In 1996, there were 38,265 students enrolled at UiO. This level was approximately 75 per cent above the average during the 1970s and 1980s. The strong rise in student numbers during the 1990s was attributed partly to the poor labour market.

Иерархиялық жүйе

Университеттегі ең жоғары лауазым – профессор, яғни «толық профессор». Норвегияда заңмен қорғалатын «профессор» атағы тек толық профессорларға ғана қолданылады. 1990 жылға дейін барлық профессорлар өмір бойына өздерінің кафедраларына Кеңестегі Король тағайындаған, яғни Король Министрлер кабинетінің кеңесі бойынша тағайындаған. Профессордан төменгі лауазым тарихи түрде доцент (Ұлыбританияда Reader, ал Америкада профессор деп аударылады) болған. 1985 жылы барлық доценттер толық профессорларға жатты. Одан төменгі ең көп таралған лауазымдар – førsteamanuensis (доцент деп аударылады), және amanuensis немесе universitetslektor (оқытушы немесе ассистент профессор деп аударылады). Осло университетінде жаңа тұрақты лауазымдардың көпшілігі доцент деңгейінде жарияланады; доцент, егер қажетті біліктілікке ие болса, толық профессорлық лауазымға өтініш бере алады. Сонымен қатар, стипендиат (ғылыми қызметкер) және постдоктор (докторанттан кейінгі зерттеуші) сияқты уақытша, біліктілік алуға арналған лауазымдар да бар. Оқытушылық міндеттері аз немесе жоқ қызметкерлердің шағын бөлігі арнайы ғылыми мансап жолына ие: ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер және ғылыми профессор, сәйкесінше ассистент профессор, доцент және профессор дәрежесінде. Басқа да сирек кездесетін академиялық лауазымдар бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, университет басқару органдарында дауыс беру және өкілдік ету құқығы тек профессорларға ғана берілген. Бастапқыда барлық профессорлар автоматты түрде университеттің ең жоғары басқару органы – Collegium Academicum-ның мүшелері болған, бірақ көп ұзамай оның құрамы шектелді. 1939 жылы доценттерге дауыс беру және өкілдік ету құқығы берілді, ал 1955 жылы басқа да академиялық қызметкерлер мен студенттерге берілді. 1975 жылы техникалық-әкімшілік қызметкерлерге де дауыс беру және белгілі бір органдарда соңғы топ ретінде өкілдік ету құқығы берілді. Бұрын заң бойынша, ал қазір дәстүр бойынша ректор немесе декан сияқты жоғары лауазымдарға тек профессорлар ғана тағайындалады. Оларды академиялық қауымдастық (академиктер мен студенттер) және техникалық-әкімшілік қызметкерлер сайлайды, бірақ академиктердің дауысы айтарлықтай салмаққа ие.

The highest position at the university is Professor, i. e. "full Professor." In Norway, the title "Professor," which is protected by law, is only used for full professors. Before 1990, all professors were appointed for life to their chairs by the King in Council, i. e. by the King upon the advice of the Cabinet. The position below Professor was historically Docent (translated as Reader in a UK context and Professor in an American context). In 1985, all Docents became full professors. The most common positions below that are førsteamanuensis (translated as Associate Professor), and amanuensis or universitetslektor (translated as Lecturer or Assistant Professor). At the University of Oslo, almost all new permanent positions are announced at the Associate Professor level; an associate professor may apply for promotion to full professor if he or she holds the necessary competence. Additionally, there are temporary, qualifying positions such as stipendiat (Research Fellow) and postdoktor (Postdoctoral Fellow). A small number of employees with few or no teaching obligations hold the special research career pathway ranks researcher, senior researcher and research professor, which correspond to assistant professor, associate professor and professor, respectively. Several other less common academic positions also exist. Historically, only professors had the right to vote and be represented in the governing bodies of the university. Originally, all professors were automatically members of the Collegium Academicum, the highest governing body of the university, but soon afterwards its membership was limited. Docents were granted the right to vote and be represented in 1939 and other academics and students in 1955. In 1975, the technical administrative support staff was also granted the right to vote and be represented in certain bodies, as the last group. Formerly by law, and now by tradition, the highest positions, such as Rector or Dean, are only held by professors. They are elected by the academic community (academics and students) and by the technical administrative support staff, but the votes of the academics carry significantly more weight.

Факультеттер

Университеттің ғылыми-зерттеу құрылымы сегіз мектептен немесе "факультеттерден" тұрады. Олар: стоматология, білім беру ғылымдары, гуманитарлық ғылымдар, құқық, математика және табиғат ғылымдары, медицина, әлеуметтік ғылымдар және теология факультеттері. Университеттің ескі кампусы пруссиялық сәулетші Карл Фридрих Шинкельдің неоклассикалық стиліне күшті ықпал еткен. Ол Ослоның орталығында, Ұлттық театрға, Корольдік сарайға және Парламентке жақын орналасқан. Бұрын ескі кампустың ішінде құқық факультеті орналасқан, ал көптеген басқа факультеттер 1930-шы жылдары салынған қала шетіндегі Вест-Эндтегі Блиндерн кампусына көшірілді. Медицина факультеті Осло аймағындағы бірнеше университеттік ауруханалар арасында орналасқан.

Мөр

Осло университетінің мөрінде лирамен Аполлон бейнеленген, және ол 1835 жылға дейін соққан. Мөр бірнеше рет жаңадан жасалды, соңғы рет 2009 жылы.

Ақылы қызметтер

Норвегиядағы барлық мемлекеттік жоғары оқу орындарындағыдай, университетте де оқу ақысы алынбайды. Дегенмен, әр семестрде шамамен 70 доллар көлеміндегі кішігірім төлем Ослодағы Студенттік өмірді қолдау қорына (Foundation for Student Life in Oslo) балабақшаларды, денсаулық сақтау қызметтерін, тұрғын үйді және мәдени жобаларды, сондай-ақ апталық газет Universitas пен Radio Nova радиостанциясын қаржыландыру үшін жұмсалады. Бұған қоса, күндізгі оқу бөліміндегі студенттерден шамамен 25 доллар, ал сыртқы оқу бөліміндегі студенттерден шамамен 12 доллар көлемінде көшірме және қағаз үшін ақы алынады. Соңында, SAIH (Studentenes og Akademikernes Internasjonale Hjelpefond) студенттік және академиялық халықаралық көмек қорына ерікті түрде шамамен 5 доллар көлемінде қаржылай көмек көрсетіледі.

Халықаралық ынтымақтастық

Осло университеті Берлиндегі Гумбольдт университетімен бірлесіп Хенрик Стеффенс профессурасын басқарады. Бұл профессура Норвегия үкіметімен құрылып, қаржыландырылады. Университет CERN зерттеу бағдарламасының бірнеше тәжірибелеріне қатысады.

Көлік

Universitet Blindern – Ullevål Hageby желісіндегі трамвай аялдамасы және ол университетке жақын орналасқан. Блиндерн метро станциясы да университетке жақын.