Кіріспе

Форт Сандуски – француз және ағылшын күштері Солтүстік Огайодағы Сандуски шығанағы мен Сандуски өзені аймағында үш түрлі жерде салған кем дегенде үш жеке әскери фортты білдіреді. Олар – француздық Сандоске форты (1749-1750 жылдары салынған), британдық Сандуски форты (1761 жылы салынған) және американдық Сандуски форты (1812 жылы салынған, кейін Стивенсон форты деп аталған). Бұдан өзге, ағылшын және француз колониялық сауда бекеттері де болған. 1745-1748 жылдары салынған, қысқа ғұмыр сүрген ағылшын сауда бекеті, Сандуски форты деп белгілі болды және шығанақтың солтүстік жағында орналасқан. 1754 жылға дейін француз саудагерлері Сандуски шығанағының оңтүстік жағалауында, Сандуски өзенінің шығысында Форт Джунандат деп аталатын сауда бекетін салған. Бұл бекет 1855 жылы Филадельфияда жарияланған Льюис Эванстың Орта колониялар картасында көрсетілген. Кейбір француз деректерінде осы бекеттің құрметіне шығанақ Lac Junandat деп аталған. Осы шамада француздардың Сандуски өзенінің сағасынан бірнеше шақырым жоғарыдағы Уайандот ауылында да сауда бекеті болған.

Өмірбаян

Сандуски шығанағы аймағы француз және ағылшын отарлаушыларының үндістермен сауда үшін бәсекелескен сауда аймағы болды. Француздар оны Lac Sandoské немесе Otsandoské деп атаған, бұл виандот тілінен "су" және "үлкен су" деп аударылған сөздер. Аймақта виандот немесе гурон ауылдары көп болды, онда ирокез тілінде сөйлейтін виандоттар басымдық құрды. Оронтония, виандот басшысы, француздар оны Никола деп те атады, ол 1740 жылдары осында қоныстанды және көшбасшы ретінде көзге түсті. 1745 жылы Николас Пенсильваниядан келген ағылшын саудагерлеріне Сандуски шығанағының солтүстік жағалауында сауда бекеті салуға рұқсат берді, олар оны Сандуски бекінісі деп атады. Бұл бекет жарым аралы арқылы, шығанақ пен Эри көліндегі Портаж өзені арасындағы тасымалдау орнының жанында орналасқан. Бұл Огайо аймағындағы алғашқы еуропалық бекет болды. 1748-1749 жылдары француздар осы аймақтағы сауданы бақылауға тырысқандықтан, Форт-Детройттан келген француз әскері ағылшындарды қуып шықты.

Сандоске бекінісі

Француздар блокхаусты Форт Сандоске деп аталатын фортпен алмастырды, ол қазіргі Оттава округінің аумағында орналасқан. Шамамен 1749 немесе 1750 жылдан 1753 жылға дейін Форт Сандоске (ағылшын тілінде және Эванстың 1755 жылғы картасында "Форт Сандуски" деп қате аталады) Сандуски шығанағының солтүстік-батыс жағында орналасқан француз әскери форты болды. Ол шығанақтың жанында, қазіргі Огайо штатының Порт Клинтон қаласының оңтүстігінде және шығысында орналасқан. Бұл форт 1754 жылға дейін тасталып қалған. 1754 жылы француздар Сандуски шығанағының оңтүстік жағында (кейбір жазбаларда оны Лак Сандоске деп атаған) сауда бекеті – Форт Джунадатты салған. Бұл бекет қазіргі Эри округінде (Огайо штаты) орналасқан. Еуропадағы Жеті жылдық соғыстың салдарынан шиеленіс күшейген кезде, Квебектегі француз лейтенанты және инженері Гаспар Жозеф Шосегрос де Лери 1754 жылы Квебектен күшейту күштерімен Прескве Айлдан (Эри, Пенсильвания) Форт-Детройтке жіберілді. Ол Форт Сандоске туралы білген, оны өзінің науқас күннамасында көрсеткен, онда оның іс-әрекеттері мен сапары туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілген (осы және тағы жеті күннама Квебектегі Лаваль университетінде сақталады). 1754 жылы ол Форт Сандоскеден тек қираған қалдықтар ғана қалғанын байқады. Ол әскерін осы аймақтан солтүстікке қарай, жарым аралы арқылы Эри көліне жеткізді. Журналында Шосегрос француз саудагерлері мен олардың отбасыларын Форт Джунадатта көргенін айтты, ол бұрынғы Форт Сандуски орнынан шығанақтың оңтүстік-шығысына қарай диагональ бойынша орналасқан. Ол 1754 жылғы науқас күннамасында бұрынғы Форт Сандоске жоспарын суреттеді. Форт Джунадатты Пикерл Крикке жақын жерде деп сипаттады, кейіннен Сандуски округінің Таунсенд қалашығының құрамына кірді. Эрозия салдарынан Форт Джунадаттың орны шығанаққа сіңіп кетті. Солтүстік Америкадағы француз-үнді соғысындағы шайқастардың көп бөлігі 1760 жылы Квебектің британдықтарға түсуінен кейін аяқталды. Жеңіске жеткен британдықтар Огайо аймағындағы және Ұлы көлдер аймағындағы бұрын француздар басып алған форттарды иеленуге кірісті. Британдықтар 1758 жылғы Огайо аймағындағы үндістермен жасасқан Истон келісімінде олардың аумағында қосымша форттар салынбайтынын уәделеді. Бірақ 1761 жылы британдық генерал Джеффри Амхерст Эри көлінің батыс жағындағы Форт-Детройттан Эри көлінің ортасына және Аллегейни мен Мононгахела өзендерінің қосылған жеріндегі Питт фортына дейінгі қорғаныс шебін нығайту үшін Сандуски шығанағында Сандуски фортын салуға бұйрық берді, ол Огайо өзеніне және британдық колониялардың батыс шебіне бақылауды қамтамасыз етті. Еуропадағы Жеті жылдық соғыс 1763 жылға дейін Ұлыбритания мен Франция арасында жалғасты.

Британдық Сандуски форты (1761-1763)

Fort Sandusky – қазіргі Эри округінде, Эри көліндегі Сандуски шығанағының оңтүстік-шығыс жағалауында салынған шағын британдық бекініс. Кейіннен сол жерде еуропалық американдық қала пайда болды. 1763 жылы Понтиак көтерілісі кезінде, аймақтық американдық үндістер коалициясы, негізінен вайандоттар, британдықтарды қуғынға салуға тырысқанда, олар бірінші кезекте Детройт бекінісіне шабуыл жасап, содан кейін оны қоршауға алды. Вайандоттар мен олардың одақтастары аймақтағы басқа бекіністерге шабуылдап, Сандуски бекінісін басып алды. 1763 жылдың 16 мамырында вайандоттар тобы британдықтармен кеңес өткізу ниетімен фортқа кірді – дәл осы әдіс тоғыз күн бұрын Детройтта сәтсіз аяқталған еді. Олар бекініс командирін қолға түсірді, ал содан кейін жауынгерлер 15 адамдық гарнизонды өлтірді. Олар сонымен қатар бірнеше британдық саудагерлерді өлтіріп, бекіністі өртеді, алдымен одан азық-түлік пен мүлікті тонады.

Қорытынды

Бір атаумен екі түрлі тілдегі қамалдар шатасу тудырды, әсіресе осы атау әскери нысана емес, сауда бекетін білдіргендіктен. Алдымен, шығанақтың солтүстік жағында ағылшын сауда бекеті – Форт-Сандуски орналасты, оның орнына француз Форт-Сандоске салынды, екеуі де Оттава округінде болды. Француз сауда бекеті Форт-Джунандат шығанақтың оңтүстік жағында, ал 1761 жылы Солтүстік Америкада Францияны жеңгеннен кейін 15 сарбаздық гарнизоны бар британдық Форт-Сандуски салынды. Екеуі де қазіргі Эри округінде орналасқан. Соңғы Форт-Сандуски шамамен 1812 жылы шығанақтың оңтүстік-батысындағы Төменгі Сандуски өзені бойында салынды, кейін оның атауы Форт-Стивенсон деп өзгертілді. Бұл Огайо штатының Сандуски округіне кіретін жер.