АҚШ-тың ірі батпақты жері және су алабы Ачафалая

Кіріспе

АҚШ-тағы ең үлкен ылғалды жер және батпақ, Луизиана штатындағы ылғалды жерлер алабы – Атчафалая алабы немесе Атчафалая батпағы (/ə/, /tʃ//æ//f//ə/'/l//aɪ//ə/; Луизиана француз тілінде: Atchafalaya, atʃafalaˈja) – АҚШ-тағы ең үлкен ылғалды жер және батпақ. Луизиананың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан, бұл Атчафалая өзенінің және Мексика шығанағының тоғысқан жері – ылғалды жерлер мен өзен дельтасының біріккен аймағы. Өзен солтүстіктегі Симмеспорт маңынан басталып, сегіз округтің бір бөлігі арқылы Морган-Ситидің оңтүстік аймағына дейін созылады. Атчафалая Луизианадағы басқа алаптардан өсіп келе жатқан дельта жүйесімен (суретті қараңыз) және салыстырмалы тұрақты ылғалды жерлермен ерекшеленеді. Алаптың 70 пайызы орман, ал 30 пайызы саздық жерлер мен ашық су. Бұл алаптың ішінде Төменгі Миссисипи өзені аңғарында қалған ең ірі орманды ылғалды жерлердің (шамамен 35%) және АҚШ-тағы су тасқынына төзімді орманның ең үлкен бөлігі орналасқан. Әйгілі кипарис-тупело батпақтарымен танымал бұл орман блогы АҚШ-тағы жағалау кипарисінің ең үлкен сақталған бөлігін құрайды.

Географиялық ерекшеліктері

Атчафалая бассейні және Атчафалая өзенінің айналасындағы жазық, саздар, ақ шала кипарис батпақтары және батпақтармен толы, олар тұзды сулы сағалық жағдайларға көшеді және Атчафалая өзені Мексика шығанағымен кездесетін Спартина шөп батпақтарында аяқталады. Оған Төменгі Атчафалая өзені, Уакс көлінің шығару арнасы, Атчафалая шығанағы, Атчафалая өзені және Чен, Боуф және Блэк су жолдары кіреді. Атчафалая дельтасының карталары мен фотосуреттерін қараңыз. Бассейннің ені шығыстан батысқа қарай шамамен 32 шақырым, ал ұзындығы 241 шақырымды құрайды. Бассейн – АҚШ-тағы ең ірі ылғалды жер, ауданы белгілі бір шаманы құрайды, оның ішінде тарихи түрде Бассейнмен байланысы бар, бөгеттердің сыртындағы айналасындағы батпақтар да кіреді. Бассейнде құрғақ жерде өсетін ағаштар, батпақтар, байолар және арғы су көлдері кең көлемде орналасқан. Бассейннің мыңдаған акр орман және егістік жерлері Луизиананың қара аюына (Ursus americanus luteolus) мекендейді, ол 1992 жылдан бері АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің қауіпті түрлер тізіміне енген. Бассейнді кесіп өтетін аздаған жолдар бөгеттердің үстімен салынған. Interstate 10 автожолы Гроссе-Тете, Луизианадан Хендерсонға дейін 29 шақырымдық (18.2 миль) көпірмен, биік тіреулерге орнатылып, өтеді. Атчафалая ұлттық жануарлар қоры 1984 жылы құрылды, мақсаты – жойылуға жақын және азайып бара жатқан жануарлар, су құстары, көшпенді құстар және аллигаторлардың өсімдік қоғамдастығын жақсарту.

Бассейн геологиясы және су басу

Атчафалая бассейні Голоцен дәуірі бойы Миссисипи өзенімен тығыз байланыста болды, ал қазіргі бассейннің геологиясы осы қарым-қатынастың тікелей нәтижесі болып табылады. Бассейннің орталық бөлігі Миссисипиден шығатын су тасқынын ұстап тұру және бағыттау үшін салынған адам жасаған бөгеттермен шектеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Миссисипи өзенімен шағын және аз арналық байланыстар болған. Арналық байланыстың болмауы Ачфалая өзені бассейніне үлкен су тасқыны кезінде ғана Миссисипиден шөгінділер жеткенін көрсетеді. 19 ғасырдың ортасында адам жасаған арна өзгерістері, ірі бөгеттердің алынып тасталуы және канал қазу жұмыстары Ачфалая өзенін Миссисипи өзенімен тұрақты байланыстырды. Содан бастап 1963 жылы Ескі өзенді бақылау құрылысы аяқталғанға дейін Миссисипи өзені ағысын Ачфалая арнасының қысқарақ және тік жолына қарай бұрып жіберді. Заң бойынша, Миссисипи, Қызыл және Қара өзендерінен келетін бойлық ағыстағы судың 30 пайызы Ескі өзенді бақылау құрылымында Ачфалаяға бағытталады. Бұл ағыс Миссисипи өзені ағысының орташа есеппен 25 пайызын Ачфалаяға жеткізеді. Ауыр су тасқыны кезінде АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы Морганза ағызу және басқа ағызу жолдарын ашып, Миссисипи бойындағы бөгеттер мен бақылау құрылымдарына түсетін қысымды азайтуы мүмкін. 2011 жылдың 13 мамырында Миссисипи өзенінің деңгейінің көтерілуі Нью-Орлеанды және Луизиананың басқа да тығыз қоныстанған аймақтарын су басу қаупін тудырғанда, USACE Морганза ағызу жолын 1973 жылдан бері алғаш рет ашуға бұйырды. Бұл су Морганза және Ачфалая бассейндерінің су тасқыны аймандарының батыс және шығыс шекараларындағы бөгеттер арасындағы Ачфалая бассейнін суға басады.

Саздықтардың бұзылуы

Өзеннің су тасқынын бақылау, Миссисипи өзенінің су тасқынымен бірге, соңғы онжылдықтарда қырғи қабақ соғысқа айналды. АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) мәліметтері бойынша, Миссисипи өзенінің дельтасындағы тұзды батпақтар – ылғалды жерлер, құлдырап барады. Атчафалая өзенінің дельтасы Луизиана шығанағының жағалауындағы жердің өсуін қамтамасыз ететін жалғыз аймақ болып табылады. 20 ғасырдың басында Атчафалая өзені бассейні Миссисипи өзенінің су тасқыны үшін арна ретінде белгіленді. Бұл төтенше жағдай жоспарын су басусыз іске асыру үшін, жақын орналасқан шаруашылықтар мен қалаларды қорғау мақсатында қорғау бөгеттері салынды. Орталық арна қазылғанда, кейбір жерлерде бұрыннан бар арналар арқылы, ал кейбір жерлерде батпақ ормандарынан өтті. Осы кезде Ачфалая өзені бассейні мол шөгінділері бар үлкен өзенмен тұрақты түрде байланысты болды. Атчафалая бассейнінің ағындылық жоспары іске асырылғанда (1950–1974), Атчафалая өзенінің жалпы ағынының 30 пайызы негізгі арнаға, 15 пайызы шығысқа және 15 пайызы батысқа бағытталуы тиіс деп шешілді. Ачфалая өзені арнасының тереңдеуі салдарынан, 21 ғасырдың басында ағын үлесі жалпы ағынның 13 пайызын құрады, оның ішінде шығысқа 7 пайыз, батысқа 6 пайыз бөлінді. Су тасқыны алабындағы ағынның азаюы, ағаштар мен суда қалқып жүзетін өсімдіктердің көп мөлшерде органикалық заттар жинақтауы және судың жоғары температурасы салдарынан еріген оттегінің аз мөлшері бар кең аумақтар пайда болды. Егер 1850 жылы су қара болса, 1927 жылы ол қоңыр түсті болды. Ал 1927 жылы қоңыр болған су, 2009 жылы қайтадан қара түсті болды. 1960–1980 жылдар аралығында Луизианада мұнай және газды барлау және өндіру күрт өсті. Тераң батпақты аймақтар, байостар және Атчафалая өзені арқылы көптеген ірі каналдар мен құбыр желілері салынды. Бассейннің кейбір аймақтарында әрбір табиғи байуға бірнеше каналдар келді. Бұл үлкен каналдар (белгілі бір ені мен тереңдігі бар) батпақтардың су жүйесін түбірінен өзгертті. Гидравликалық тұрғыдан шөгінділерден оқшауланған терең батпақ аймақтары тікелей өзенмен және оның шөгінділерімен байланыстырылып, тез толуына себеп болды. USGS осы каналдар ашық суға кіретін жерлерде және іргелес су тасқыны алаңдарында шөгінділердің жылдамдығы жылына шамамен 400 метрге дейін жететінін өлшеді. Кейбір жерлерде табиғи байостар каналдар арқылы су ағынын тартып алғандықтан толып кетті. Каналдардан шыққан материалдар каналдардың жанына жиналып, су тасқыны алабындағы табиғи ағынды одан әрі қиындатты.

The control of the river's floods, along with those of the Mississippi River, has become a controversial issue in recent decades. The US Geological Survey (USGS) reports that Mississippi River delta salt marshes are wetlands degrading at a rate of The Atchafalaya River Deltas are the only locations of land growth along the Louisiana Gulf Coast. During the early 20th century, the Atchafalaya River Basin was designated as a spillway for floods of the Mississippi River. In order to facilitate this emergency plan without flooding adjacent agriculture and towns, protective levees were built dividing the Atchafalaya Basin Floodway from large portions of the historic swamp boundaries. A central channel was dredged through some existing channels and in some places through swamp forest. At that point the isolated Atchafalaya River Basin was permanently connected to a very large, sediment rich river. When the Atchafalaya Basin flow plan was implemented (1950–1974), 30 percent of the total Atchafalaya River flow was designated to be directed off the main channel, 15 percent to the east and 15 percent to the west side. As a result of the Atchafalaya River channel bed incision, in the early 21st century the flow distribution is 13 percent of the total flow, with a flow distribution of 7 percent to the east side and 6 percent to the west side as reported by the USGS. This decrease in flow across the floodplain, in conjunction with high organic deposition from trees and floating vegetation and high water temperature, has resulted in large areas of low dissolved oxygen water. Where once the water was black (1850), the water became brown (1927). Where the water was formerly brown (1927), it is now black (2009). During the period of 1960–1980, oil and gas exploration and development in Louisiana increased dramatically. Numerous large access canals and pipeline canals were dredged through deep swamp areas, across bayous, and across the Atchafalaya River. In some areas of the Basin, there are or more of access canals to every of natural bayou. These large channels ( wide by deep) have fundamentally changed the hydrology of the swamps. Deep swamp areas that were hydraulically isolated from sediment were connected directly to the river and its sediment and suffered rapid filling. The USGS has measured sediment deposition rates of up to per year where these channels enter open water, and per year on adjacent floodplains. In some places natural bayous have filled in due to flow capture by access canals. Spoil material from the canals was deposited adjacent to the canals, further impeding the natural flow across the floodplain.

Байу-Чен қауымдастығы

1830 жылдан 1953 жылға дейін Байо Чен қауымы Ачхафалая бассейнінің ортасында орналасқан және ағаш кесу, аң аулау, құрлыстар жасау және балық аулау орталығы ретінде гүлденді. Қазір кем дегенде он екі фут балшық астында жатқан Байо Чен, бассейіндегі тастап кетілген көптеген елді мекендердің бірі. Байо Чен аймағының алғашқы тұрғындары – Читимача тайпасы болған. Читимача тайпасы үшін маңызды бірнеше ауылдар Байо Чен төңірегінде орналасқан, соның ішінде Сүйектер ауылы немесе Наму Катси, және Читимача тілінде Кушух Наму деп аталатын Cottonwood ауылы бар. Байо Чен аймағы туралы жазбада қалдырылған алғашқы мәліметтердің бірі француз саяхатшысы К.К. Робинге тиесілі. Ол 1803 жылы Бассейн арқылы қайықпен келе жатып, былай деп жазды:

1841 жылға қарай, "Еменді Байо" немесе Байо Ченнің жағасында он бес-жиырма шамасы отбасы шаруашылықпен айналысты. Келесі жиырма жылдың ішінде халық саны тез өсті, 1860 жылғы АҚШ халық санағында осы қауымда 675 адам тұрғандығы тіркелді. Гвен Роланд өз отбасының аймақтағы өмірі туралы жазғанда, қауымның көлік және басқа да қажеттіліктері үшін бассейн суларына қаншалықты тәуелді болғанын айтады:

1927 жылғы Ұлы Миссисипи су тасқыны қауымды жартылай қиратты. Табиғи жағалардан жеті футқа дейін көтерілген су, Байо Ченді апталар бойы жайлады. Жергілікті әңгімелерде осы кезеңде мефодист шіркеуінде ән кітаптары мен қабырға қағазымен бірге ауылдың ешкісі аман қалғаны айтылады. Ұлы экономикалық дағдарыс Байо Чен тұрғындарына ауыр соққы болды, бірақ көптеген бұрынғы тұрғындар сол кезде жұмыспен қамтамасыз еткен АҚШ Әскери инженерлік корпусының су тасқынына қарсы жобаларын ризалықпен еске алады. 1927 жылғы су тасқынының нәтижесінде, бүкіл Ачхафалая бассейні ресми түрде су тасқынына бейімді аймақ деп жарияланды және аймақтағы су тасқыны үлгісін өзгертетін бірқатар жасанды жағалар салынды. 1937 жылы болған келесі су тасқыны көптеген тұрғындарды үйлерін жоғарырақ жерге көшіруге мәжбүр етті, бірақ бұл шаралар да қауымды жыл сайынғы су тасқынынан толығымен қорғауға жеткіліксіз болды. Су деңгейі жылдар бойы көтеріліп, 1952 жылы Байо Чендегі АҚШ почта бөлімі жабылғаннан кейін қауымның өмірі аяқталды. Байо Ченнің көптеген бұрынғы тұрғындары Жаңа Иберия, Сент-Мартинвилл және Брео көпірі сияқты бассейн шетіндегі қалаларға көшіп кетті. Бүгінде Ачхафалаяның лайлы суларында батқан бұл батпақты елді мекеннен тек аз ғана іздер қалды.