Кіріспе

2002 жылы АҚШ-тың Пенсильвания штатындағы кенде су астында қалудан құтқару операциясы.

2002 жылдың 24-28 шілдесі аралығында Пенсильвания штатының Сомерсет округінде тоғыз кенші 77 сағаттан астам уақыт бойы жер астында қалып қойды. Барлық тоғыз кенші құтқарылды.

Апат

24 шілдеде Кьюкрик шахтасында (Quecreek Mine) Линкольн қалашығында, Сомерсет округі, Пенсильвания штатында, Black Wolf Coal Company компаниясына тиесілі, жиырма сегіз көмір өндіруші қазылмастан тасталған, нашар құжатталған Саксман көмір / Харрисон #2 шахтасына кездейсоқ қазып кіріп, бөлме және тірек шахтасын сумен толтырып алды. Саксман және Кьюкрик шахталары екеуі де Жоғарғы Киттанинг көмір қабатында орналасқан. Жоғарғы Киттанинг қабаты жергілікті жерде 1,7-ден 2,3 градусқа дейін (3-ден 4 пайызға дейін) солтүстік-батысқа қарай еңкейеді. Аймақтың геологиялық құрылымы салдарынан, сағақты Саксман шахтасының су басқан бөлігі белсенді Кьюкрик шахтасынан биік орналасқан. Саксман шахтасы антиклиналды Босвелл күмбезінің осі бойында, ал Кьюкрик шахтасы антиклиналдың батыс беткейінде орналасқан. Шахта 1913 жылы Quemahoning Creek Coal Company компаниясымен Quecreek No. 2 шахтасы ретінде ашылған. 1925 жылы Саксман көмір және кокс компаниясы шахтаны сатып алып, 1934 жылдан 1941 жылға дейінгі тоқтап тұру кезеңімен 1963 жылға дейін пайдаланған. Шахтаның атаулары Саксман, Харрисон және соңғы кезде Харрисон No. 2 болған. 24 шілдеде шахтерлер 1-ші сол жақ панельде жұмыс істеп тұрды. 1-ші сол жақ панель негізгі шахтадан шамамен 3100 фут (945 м) жоғары қарай қазылған. Су басқан тасталған шахта Жоғарғы Киттанинг көмір қабатындағы Кьюкрик No.1 шахтасының рұқсат шекарасынан тікелей жоғары орналасқан. 24 шілде күні, шамамен сағат 9-да, шахтерлер шығысқа қарай қазу жұмыстарын жүргізіп жатқанда, Саксман шахтасының суы бұзылып, 240 фут (73 м) тереңдікте, Дормель фермасының астындағы жердегі жиырма сегіз шахтердің өміріне қауіп туды. Су шахта бетіне жетіп, кіреберісті су басты, ал 1-ші сол жақ панельдегі тоғыз шахтер шахтаның телефон желісі арқылы 2-ші сол жақ панельдегі тоғыз шахтердің басқа тобына дереу эвакуациялану туралы хабарлады. Бұл шахтерлер шамамен сағат 21:45-те қашып үлкерді және басқаларды ескертті, содан кейін сағат 21:53-те 911 нөміріне қоңырау шалды. Алайда, шахтаға су тым жылдам келгендіктен, 1-ші сол жақ панельдегі шахтерлер эвакуациялана алмады. Олар екі рет 914 метрден асатын төрт фут биіктігіндегі туннель арқылы бетке шығуға тырысты, бірақ олар да суға батты. Жер үстінде Пенсильвания штатының полициясы сағат 22:30-ға қарай Кьюкрик шахтасын күзетті және журналистерге сол түні жергілікті шіркеуде өтетін баспасөз мәслихатына баруды тапсырды. Штат полициясының сержанты Роберт Барнс кіші жоғалған шахтерлердің отбасыларына телефон соғып, оларға Сипсвилл өрт сөндіру бөлімшесіне қосымша ақпарат алу үшін келулерін сұрады. Шамамен сағат 23:00-де Барнс методист пасторы Берри Ритенурдан отбасылармен бірге өрт сөндіру бөлімшесінде түнеуге рұқсат сұрады. Сонымен қатар, сағат 23:30 мен 00:00 аралығында шахтадан шахтерлерді көтеруге жеткілікті үлкен тесік жасауға болатын бұрғылау қондырғысын табу үшін бірнеше телефондық қоңыраулар жасалды. Ондай қондырғы Батыс Вирджиния штатының Кларксбург қаласында табылды. 25 шілде күні, бейсенбі күні таңертең шахтада су деңгейі көтерілуін жалғастырды. Осы кезеңде су деңгейі шахта кіреберісіне (шахта кіреберісінен ішкі жаққа қарай) төмендегідей көтерілді:

Уақыт Биіктігі (фут) Орналасқан жері
00:15 1788.0 1900 футтегі порталдар
00:55 1795.0 1700 футтегі порталдар
03:10 1805.0 1450 футтегі порталдар
04:54 1810.0 1350 футтегі порталдар
06:11 1820.0 1000 футтегі порталдар
06:35 1822.0 900 футтегі порталдар
08:40 1836.0 40 футтегі порталдар
09:15 1836.0+ Порталдардан су ағып шығуда.

Бастапқы жауап

Квикрик кенішінің қақпалары су астында қалуға жақын болғандықтан, құтқару жұмыстары дереу басталды. Барлық кеніш участаларында, сондай-ақ жақын жердегі тұрғын үйлер мен коммерциялық объектілердегі су көздерінде су сору жұмыстары басталатын болса да, құтқарушылардың басты назары тұтқындалып қалған кеншілерге ауа жеткізуге аударылды. Civil Mining Environmental Engineering инженер-технігі Боб Лонгтың көмегімен GPS өлшемдері жасалып, сағат 2:05-те бұрғылау жұмыстары басталды. Бұрғылау шахтаға ауа сору үшін жасалды, осы жерде кеншілердің болуы күдіктелді, Saxman кенішінің бұзылған жеріне ең жақын орналасқан нүктеде. Төрт адамнан тұратын команда жұмысты сағат 3:15 шамасында бастады. Олардың бұрғысы 240 фут (73 м) тау жынысын бұзып өтіп, 1 сағат 45 минуттан кейін кеніш шахтасына жетті. 25 шілдеде, сағат 5:06-да, жарылыстан шамамен 8 сағат өткен соң, тесік кенішке бұрғыланды. Бұрғылау қондырғысының ауа компрессоры кенішке ауа жіберді, ал бұрғылау орнынан алынған ауадағы оттегінің мөлшері 19,3 пайызды құрады. Құтқарушылар енгізілген ауа құбырына соғып, сағат 5:12-де үш күшті дыбыс естіді, содан кейін сағат 11:40-да тоғыз рет соққы алды.

Дегенмен, бұрғылау қондырғысының қысымды ауасы кеніш ауасындағы оттегінің мөлшерін жылдам арттырғанмен, мониторлар су деңгейінің теңіз деңгейінен 1825 фут (556 м) биіктікке көтерілгенін көрсетті, ал құтқарушылар кеншілердің бас сауғалаған аймағы су астында қалуына бір сағаттан аспайтын уақыт қалғанынан қорқып отырды. АҚШ Тау-кен қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасының (MSHA) кеніштерді желдету жөніндегі сарапшысы Джон Уросек кеншілер үшін қысымды ауа қалтасын жасауды ұсынды. Уросектің жоспары АҚШ-та бұрын сынақтан өтпеген, бірақ күмән болғанына қарамастан, есептеулер жасалып, ауамен жабдықтау орны тесіктің айналасы мөрленді. Бұрғылау операторы өз қондырғысының ауа компрессорын пайдаланып, минутына 920 куб футт ауаны сорып, температураны сақтап тұрды. Ауаның жоғары жылдамдығымен сорылу кеншілердің құлағына ауыр тиді, бірақ құтқарушылар олардың қайда екенін білетініне сендірді және үміт сыйлады.

Бұрғылау және су тасқынын басаңдату бойынша шаралар

Осы уақытта Квикрик кенішін сусыздандыру жұмыстары жалғасты, осы арқылы құтқару операцияларын жоспарлауға мүмкіндік болды. Тоғыз кенші жиналатын шахта аймағындағы ауа қалтасының жоғалуына жол бермеу үшін, су тасқынынан миллиондаған галлон суды сорғылау қажет болды, су деңгейін төмендету керек еді. Егер құтқару тесігі шахтаға жетсе, ауа қалтасы сыртқа шығып, ауа толтырылған кеңістік суға толып, кеншілер суға батып кетуі мүмкін еді. Екінші маңызды мәселе – шахтадағы ауа сапасы. Сорғылар қолжетімді болған сайын орнатылды. Олар келгеннен кейін, кен орнына сорғыларды орнату жұмыстары дереу басталды. 8:33-те, бейсенбі күні, кен орнына бірнеше дизельді сорғылардың алғашқысы жеткізілді. Бұл сорғы келгенге дейін шұңқырдың сорғы аймағында тек екі су асты сорғысы ғана жұмыс істеді. 11:05-те, шахта кіреберісінде судың тереңдігі 4-5 футқа жетті. Су деңгейі 25 шілде, бейсенбі күні шамамен сағат 16:00-де 1856,8 футқа (566 м) дейін көтерілді. Кен орнына жоғары қуатты дизельді сорғылар орнатылып, түстен кейін іске қосылды. Сағат 16:00 мен 18:00 аралығында су деңгейінің төмендегені хабарланды. Сорғыдан шығарылатын су мөлшері жаңа сорғылардың қосылуымен және жүйедегі өзгерістермен байланысты үнемі өзгеріп отырды. Шахтадағы ең жоғары сорғылау жылдамдығы шамамен 27 000 галлон минутына жетті. Кен орнының ең төменгі бөлігіне бұрғылау үшін жер бетінде қосымша бұрғылау орындары тексерілді. Суды тездетіп шығару үшін қосымша тесіктер бұрғыланды. Жер астындағы судың көтерілуі ауа шахтасын жауып, кеншілердің құбырға соққы беруіне кедеріс келтірді, бірақ олар бір уақыт бойы тас төбеге балғамен соққы берді, бұл Федералды тау-кен басқармасының әкелген сейсмикалық құралдарымен анықталды. Бейсенбі күні түске қарай кеншілер No. 1 кіреберісінің жанында, ауа шахтасынан 91 метр қашықтықтағы ең биік жерге шегінуге мәжбүр болды. Су 21 метрге көтерілгенде, кенші Рэнди Фогл олардың өмір сүруіне шамамен бір сағат қалғанын бағалады. Хабарламалар жазылып, дұғалар айтылды, және шахташылардың көпшілігі бір-біріне ілініп, отбасы ретінде өлуге дайын болды. Алайда, судың көтерілуі тоқтағанын байқағаннан кейін, олар оны растады. Өмір сүру режиміне ауысқан, суға малған кеншілер ресурстарды үнемдеуге тырысты және гипотермиямен күресу үшін арқаларымен отырып, жылуды сақтауға тырысты. Әсіресе, бригада жетекшісі Фогл оларды құтқаруға сенімділікпен шақырды. Денис Холлдың түскі астық салынған қапшығы су бетінде жүзіп отырғаны анықталды, ішінде әйелі дайындаған құрғақ сиыр етінен жасалған сэндвич және Пепсидің бөтелкесі болды, ал Томас Фой олардың машиналарының бірінде екі Mountain Dew сусын тапты. Осы кезде кеншілер бұрғылау дыбысын жақындап келе жатқанын естіді, бірақ 1:50-де, жұма күні бұрғылау тоқтап қалды.

Бұрғылау операциясы кезінде туындаған мәселелер

Батыс Вирджиниядан полициямен бірге тесік қазуға қабілетті "супер бұрғылау" жіберілді. Оттегімен тазарту жұмыстары басталғаннан кейін, бұрғылаушылар 25 шілде, бейсенбі күні сағат 18:45-те 30 дюймдік No.1 құтқару тесігін қазып бастады, оның мақсаты 1-ші бөліммен қиылысу еді. Тесік желдеткіш тесіктен шамамен 6 метр (20 фут) қашықтықта орналасқан және 26 шілде, жұма күні сағат 01:12-де 32 метр (105 фут) тереңдікке дейін бұрғыланды, сол кезде бұрғылау ұшы сынды. Осы нүктеден шахтаға дейінгі қашықтық шамамен 42 метр (139 фут) деп есептелді. Сағат 03:45-те бұрғылау ұшының бір бөлігі тесіктен алынды, бірақ ұштың бір бөлігі сынғаны және тесікте қалғаны анықталды. Ұшты шығаруға көмектесу үшін арнайы құрал жасау қажет болды. Әдетте, мұндай жұмыс үш-төрт күнге созылады, бірақ Джефферсон округінің Биг Ран қаласындағы 95 адамдық машина жасау шеберханасы құралды шамамен үш сағаттың ішінде жасап шығарды. Ұлттық гвардия тікұшағы құралды жеткізіп әкелді, және бұрғылау ұшы 26 шілде күні сағат 16:09-да No.1 құтқару тесігінен табылды. Бұрғылау жабдықтарының бұзылуы осы тесіктегі жұмысты шамамен 18 сағатқа тоқтатты. Шахташылар алаңдады. Фоли олардың біте қалуы немесе бұрғылау ұшының сынуы мүмкін екенін айтты және басқаларын бұрғылау әрине қайта басталатынына сендірді. 25-ші күні түстен кейін шахташылардың туыстары кенге барып, құтқару жұмыстары туралы хабарланды. Губернатор Марк Швайкер сол түні оқиға орнына келді, кейіннен баспасөз мәлімдемесінде "олардың жағдайы өте нашар. Бізге Құдайдан көмек қажет болуы мүмкін" деді. Ол сондай-ақ "Біз осы құтқару операциясын аяқтау үшін қажетті барлық ресурстарды жұмылдырып жатырмыз" деді және тоғыз адамды құтқарудан басқа ештеңе қабылданбайтынын мәлімдеді. Әлемнің түкпір-түкпірінен келгендер телефон соғып, электрондық хаттар жіберіп, құтқаруға қолдау көрсету үшін дұға етті. Жаңалықтар бұл оқиғаны үмітпен жариялады, көптеген журналистер 16 шақырым (10 миль) қашықтықтағы United Airlines Flight 93 рейсінің апат орнын жамылған кезде бұрын тұрған Сомерсет қонақ үйлеріне қайта оралды.

Бұрғылауды қайта бастау

Батыс Вирджиниядан жаңа бұрғы ұшы келді. Жұма күні сағат 19:00-де келгенімен, оның номиналды түрде үлкенірек өлшемділігіне байланысты тесік беттен қарай кеңейтілуі тиіс болды. Бұл операция жұма күні шамамен сағат 20:40-та басталды. Жаңа бұрғы ұшымен бірінші құтқару тесігін кеңейту 27 шілдеде сағат 01:00-де басталды, бірақ кейін жеңін ауыстыру үшін тоқтатылды. Сағат 14:30-да бұрғылау қайта тоқтатылды, себебі операция сыртқы кескіш бұрғы ұштарына зақым келтірді және жаңа бұрғы жиынтығы қажет болды. Сағат 03:30-да Сомерсеттегі шахтадан оңтүстікке қарай 7 миль (11 км) жерде қолжетімді бұрғы ұшына ауысу туралы шешім қабылданды, себебі ол құтқару капсуласын қабылдайтын. Сағат 06:30-да жаңа 26 дюймдік бұрғы ұшының орнатылуы аяқталды және бұрғылау қайта басталды. Бұл кезде қорқатыныштың бірі – шахтаға тым жылдам кіріп кету, нәтижесінде шахтадағы су жоғары көтеріліп, шахтерлерді суға батыру қаупі болды. Тағы бір, мүмкін өлімге әкелетін қауіп – шахтерлердің дем алатын ауасының қысымы, судың қысымынан жоғары болғандықтан декомпрессиялық ауруға шалдығуы. Осы мүмкіндіктерге дайындық ретінде, құтқару шахтасының үстіне ауа шлюзі жасалды, және бейсенбі күні кешке бұрғылау алаңына 10 портативті гипербарикалық камера жеткізілді. Бұрғылау 27 шілдеде сағат 13:38-ге дейін жалғасты, содан кейін ауа шлюзін орнату үшін және судың 1829 фут (557 м) орташа теңіз деңгейінен (MSL) шамамен 3 метр төменге дейін төмендеуін күту үшін тоқтатылды. Бұрғылау сағат 16:45-те қайта басталды, бірақ сағат 20:11-де ауа шлюзіндегі сақиналар бұзылып, оларды жөндеу қажет болды. Сағат 20:58-де №1 бұрғылау ауа шлюзіндегі жөндеу жұмыстары аяқталды және бұрғылау қайта жалғасты. Сағат 22:00-де су деңгейі 1827,92 м.с.д. құрады. №1 бұрғылау 22:16-да шахтаға кірді, тереңдігі 239,6 фут (73 м) болды, бұл шахтаның порталынан төмен болды. Қажет болған жағдайда, екінші құтқару тесігін бұрғылау жұмыстары да жүргізіліп жатыр. 27 шілдеде сағат 07:00-де бұл тесік 160 фут (49 м) тереңдікте болды, бұрғылау өте қиынға соқты, ал сағат 13:31-де №2 бұрғылау құрылғысы бұрғылау орнында шамамен 204 фут (62 м) тереңдікте бұрғы ұшын, балғасын және кеңейткішін жоғалтты. №1 құтқару тесігі шахтаға кірген кезде жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатты, содан кейін бұрғылау тоқтатылды.

Құтқару

Құтқару тесігі №1 шахтаға өткеннен кейін, құтқарушылар шахтада қалған шахтерлерге бұрғылау болаттарына балғамен соғып сигнал берді, содан кейін әлсіз жауап естілді. Шахтерлер 10-15 минут сайын өз кезегімен 76 метрлік жолмен, биік жатқан жерлерінен бұрғылау дыбысы қайдан естіліп жатқанын тексеру үшін төмен түсіп тұрды. Хилеман мен Фой сенбі күні шамамен сағат 22:15-те жолға шыққанда, олардың каска шамдары әлсіз болды, бірақ олар бұрғылау ашылуын тауып, Хилеман басқаларды ескертті. Құтқару тесігі шахтаға енгеннен кейін, шахта мен жер беті атмосферасы арасындағы салыстырмалы ауа қысымын дәл өлшеу үшін барлық жабдықтар тоқтатылды. Қысым көрсеткіші нөлді көрсетті, яғни қысымдар тең екендігі және ауа шлюзі қажет емес екендігі анықталды. Компрессор өшіріліп, бұрғылау болаттары тесіктен алынды. Сағат 22:53-те 6 дюймдік ауа құбырына қалам тәрізді, екі жақты байланыс құралы жіберілді, оған қараңғы шахтада көріну үшін баланың шам таяқшасы бекітілді. Шахтерлермен байланыс орнатыстырылды, олар тоғыз адамның барлығының аман-есен екенін растады, тек бригадирдің кеудесінде ауыру сезімі болды. 28 шілдеде сағат 00:30-да 8½ фут (шамамен 2,6 метр) биіктігіндегі болат тордан жасалған құтқару капсуласы, ішіндегі заттармен бірге, №1 құтқару тесігінен төмен түсті, сол жерге, шахтерлер 77 сағат бойы үміт пен қорқынышпен күтіп отырған. Бригадир Рэнди Фогл кеудесіндегі ауырудың қайталануына байланысты, алғашқы құтқарылған шахтер болып таңдалды және шамамен сағат 01:00-де жер бетіне жетті. Қалған шахтерлерді алып шығу тәртібі салмақ бойынша белгіленді, ең ауырдан ең жеңілге дейін, өйткені соңғы шахтер капсулаға кіруге көмектеспес еді. Шахтерлер 15 минут сайын шығарылды, ал сағат 02:45-ке қарай тоғыз шахтердің барлығы жер бетіне жетті.

Шахтерлердің ешқайсысы декомпрессиялық ауруға шалдыққан жоқ, олар тікұшақпен (төмен биіктікте ұшып) немесе жедел жәрдем көлігімен ауруханаларға жеткізілді. Алайда, бұрғылау шахтасы сулы қабаттан өткендіктен, шахтерлер соңғы шығуларында тағы да суық суға малынды. Дене мүшелері суға батып, қызғылт түсті және дақтанған болды, ал травматолог доктор Рассел Дюмайр: "Олар қатты суық еді. Егер сіз олардың аяқтарын қатты ысқыласаңыз, терісін сыпырып алуға болады" деді. Шахтерлер арасындағы ең төменгі дене температурасы шамамен градусқа жетті, ең жоғарысы градусқа жетті, ал қалыпты дене температурасы градусқа тең.