Кіріспе

Навахо құмтасы – АҚШ-тың оңтүстік-батысында орналасқан геологиялық формация. Бұл геологиялық формация Глен Каньон тобының құрамында және АҚШ-тың Колорадо үстірті аймағындағы оңтүстік Невада, солтүстік Аризона, солтүстік-батыс Колорадо және Юта штаттарында кеңінен таралған.

Сипаттама

Навахо құмтасы әсіресе Оңтүстік Ютада ерекше көзге түседі, онда ол Red Rock Canyon Ұлттық сақтау аймағы, Zion Ұлттық паркі, Capitol Reef Ұлттық паркі, Glen Canyon Ұлттық демалыс аймағы, Grand Staircase–Escalante Ұлттық ескерткіші және Canyonlands Ұлттық паркі сияқты бірнеше ұлттық парктер мен ескерткіштердің басты тартымдылықтарын құрайды. Навахо құмтасы көбінесе Глен каньоны тобының Кайента формациясымен жабысып, бірігіп жатады. Бұл қабаттардың бірігуі 671 метрге дейін жететін алып тік жартастардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Жартастардың үстінде Навахо құмтасы көбінесе дөңгелек пішіндес күмбездер мен тіктеулер түрінде көрінеді, олар әдетте ақ түсті болады.

Көрінісі және шығу тегі

Навахо құмтасы көбінесе шөл даласының жер бетінен көтеріліп тұратын әсем жартастар, куэсталар, күмбездер және тіктеулер түрінде кездеседі. Оны жақын орналасқан юралық құмтастардан ақтан ашық қызғылт түске, метрлік көлемдегі қиылысқан қабаттарға және ерекше дөңгелекленіп тозған пішініне қарай ажыратуға болады. Навахо құмтасының кең түрлі түстері соңғы 190 миллион жыл ішінде жер асты сулары және басқа да жер асты сұйықтықтарының әсерінен болған ұзаққа созылған өзгерістерді көрсетеді. Ақ түсті қоспағанда, әртүрлі түстерге Навахо құмтасының кварц құмындағы бос кеңістіктерді толтырған гематит, гоетит және лимониттің әртүрлі араласулары мен мөлшері себеп болады. Бұл қабаттардағы темір бастапқыда темірлі силикат минералдарының эрозиясы арқылы келген. Алғашқыда бұл темір темір оксидінің қабықшасы түрінде жиналған, құм шөгіп қалғаннан кейін баяу қалыптасқан. Кейіннен, тереңге көмілгеннен кейін, су және көмірсутектерден тұратын тотығуға ұшырамайтын сұйықтықтар бір кезде Навахо құмтасын құраған қалың қызыл құм арқылы ағып өтті. Тотығуға ұшырамайтын сұйықтықтардың темір қабықшаларын ерітуі Навахо құмтасының үлкен бөлігін жарқыраған ақ түске бояды. Тотығуға ұшырамайтын сұйықтықтар темірді ерітіндіде тасымалдап, тотықтырушы жер асты суларымен араласқанға дейін жеткізді. Тотықтырушы және тотығуға ұшырамайтын сұйықтықтар араласқан жерде темір Навахо құмтасының ішінде шөгіндіге айналды. Құмтастың өткізгіштігі, кеуектілігі, жарылуы және басқа да табиғи тау жыныстарының қасиеттерінің жергілікті өзгерістеріне байланысты гематит, гоетит және лимониттің әртүрлі араласулары кварц түйіршіктері арасындағы кеңістіктерде шөгінді. Шөгінді темір оксидтерінің түріне және пропорциясына байланысты Навахо құмтасының қара, қоңыр, қызыл, қызғылт, аққызыл, шафраны, алмұрт, қызғылт сары, алтын және сары түрлі түстері пайда болды. Темір оксидтерінің шөгінуінен Навахо құмтасында ламиналар, толқынды қабаттар, бағаналар және темір тасты құбырлар пайда болды. Айналасындағы құмтастан қаттырақ және эрозияға төзімдірек болғандықтан, темір тас жарқанаттар, қабырғалар, қанаттар, "тулар", мұнаралар және басқа да ұсақ құрылымдар түрінде жер бетінде ерекше пішіндермен көрінеді.

Тергеудің жасы мен тарихы

Навахо құмтасының жасы шамалы даулы. Ол Триастың соңғы кезеңінен басталуы мүмкін, бірақ кем дегенде, ерте юра кезеңдері Плиенсбах және Тоарциан сияқты жас. Навахоның екі негізгі бөлімшесі – Лэмп Пойнт тілі (Канаб аймағы) және Шурц құмтасты тілі (Седр Сити аймағы). Навахо құмтасы алғаш рет 1917 жылы Грегори және Стоун Ла-Плата тобының ең жоғарғы қабаты ретінде аталды. Оның жасын Льюис және басқалар 1961 жылы өзгертті. Бастапқыда бұл атау солтүстік-батыс Колорадода және солтүстік-шығыс Ютада қолданылмады, онда «Глен Каньон құмтасы» атауы басымдыққа ие болды. Оның жасын 1989 жылы Падиан тағы да өзгертті. 2019 жылғы радиоизотоптық талдау Навахо құмтасы формациясының толығымен юра кезеңіне жататынын, ол Хеттанг кезеңінен Синемур кезеңіне дейін шамамен 5,5 миллион жылға созылғанын көрсетті.

Сақтау ортасы

Құмтас Пангея суперконтинентінің батыс бөлігіндегі шөлейтті ерг аймағында шөгіндіге түсті. Бұл аймаққа жыл сайынғы муссондар әсер еткен, олар әр қыста салқындаған желдер мен жел бағытының өзгеруі кезінде пайда болған.

Жалпы

Анонимді (2011а) Навахо құмтасы (Глен Каньон тобында) Капитолий Риф ұлттық паркі: Геологиялық шолу. STAR: Седименттер және жер бетіндегі аналогтарды зерттеу тобы, Юта университеті, Солт-Лейк-Сити, Юта штатының геология және геофизика кафедрасы. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қол жетімді болды.
Анонимді (2011b) Навахо құмтасы, Колорадо жазығының парктерінің стратиграфиясы. АҚШ Геологиялық қызметі, Рестон, Вирджиния. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қаралды.
Elder, J. (2005) Хеле Шоу жасушасы: Лавиналық бөліну және қабаттану. Юта құмы, Оттава, Канада. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қаралды.
Loope, D. B. (nda) Фотосуреттер. Навахо құмтасының іздері. Доктор Дэвид Б. Луп – Седименталогия және стратиграфия, Жер және атмосфералық ғылымдар бөлімі, Вайоминг университеті, Ларами, Вайоминг. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қаралды.
Loope, D. B. (ndb) Фотосуреттер. Навахо құмтасының жаңбырдан туындаған құлаулары. Доктор Дэвид Б. Луп – Седименталогия және стратиграфия, Жер және атмосфералық ғылымдар бөлімі, Вайоминг университеті, Ларами, Вайоминг. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қаралды.
Loope, D. B. (ndc) Навахо құмтасындағы құрғақ маусымдағы динозавр іздері. PDF нұсқасы (3.9 МБ) плакат. Доктор Дэвид Б. Луп – Седименталогия және стратиграфия, Жер және атмосфералық ғылымдар бөлімі, Вайоминг университеті, Ларами, Вайоминг. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қол жетімді болды.
Ostapuk, P., (nd) Навахо құмтасының қазбалары. Глен Каньон табиғи тарих қауымдастығы, Пейдж, Аризона. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қаралды.
Peters, P. E., және N. A. Heim (nd) Навахо құмтасының қалыптасуы. Глен Каньон тобы: Macrostrat-тағы кеңістіктік таралу. Macrostrat Beta 0.3, Висконсин университеті, Висконсин штатының Мэдисон қаласындағы геологиялық ғылымдар бөлімі. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қол жетімді болды.
Pratt, S (2003) Навахо құмтасын іздеу. Geotimes. (қараша, 2003). Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қол жетімді болды.
Stamm, N. (2013) Геологиялық бірлік: Навахо құмтасы. Ұлттық геологиялық деректер базасы. АҚШ Геологиялық қызметі, Рестон, Вирджиния. Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қаралды.
Vendetti, J. (2001) Юралық муссондар. Geotimes. (қыркүйек, 2001). Соңғы рет 18 тамыз, 2013 жылы қаралды.

Ғылыми жарияланымдар

Чан, М. А., және А. В. Арчер (2000) Юралық Навахо құмдарындағы циклдік эольдық қабаттану, Сион ұлттық паркі: палеоклимат үшін кезеңділік және әсерлер PDF нұсқасы, 3.2 МБ. Д. А. Спринкель, Т. С. Чидсей кіші, және П. Б. Андерсон, ред., Юта штаттарының парктері мен ескерткіштерінің геологиясы. Юта геологиялық қауымдастығының басылымы 28:1 11. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Kocurek G. 2003. Экстремалды эольдық жүйелердің шектері: Мавританияның Сахарасы және Юралық Навахо құмтасының мысалдары. М. Чан және А. Арчер, ред., Экстремалды шөгінді орталары: Геологиялық уақыттағы мега-түпкі мүшелері. Америка геологиялық қоғамының арнайы парақшасы 370:43 52. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Лоуп, Д. Б., және К. М. Роу (2003) Навахо құмтасының шөгіндісі кезінде ұзақ өмір сүрген жауын-шашын эпизодтары PDF нұсқасы, 1.3 МБ. Геология журналы 111:223 232. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Лоуп, Д. Б., және К. М. Роу (2005) Навахо құмтасымен жазылған жел мен жаңбырдың маусымдық үлгілері PDF нұсқасы, 7.4 МБ. Каньон мұрасы. 54:8 12. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Лоуп, Д. Б., және З. С. Заннер (2005) Навахо құмтарындағы эолиандық жолақтар. Америка геологиялық қоғамының бағдарламаларымен жинақтары, том 37, № 7, 506 б. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Loope, D., L. Eisenberg, and E. Waiss (2004) Экваторлық Пангеяға жақын Навахо құм теңізі: Тропикалық батыс желдері, құлдыраулар және алып строматолиттер. Э. П. Нельсон және Э. А. Ерслев, ред., АҚШ-тың Оңтүстік Роки тауларындағы экскурсиялар, 1–13 б. GSA далалық нұсқаулығы № 5, Америка геологиялық қоғамы, Боулдер, Колорадо. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Loope, D. B., C. M. Rowe, and R. M. Joeckel (2001) Жыл сайынғы муссон жаңбырлары жазылған Юралық құмдар PDF нұсқасы, 284 КБ. Табиғат. 412:64 66. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Loope, D. B., M. B. Steiner, C. M. Rowe, and N. Lancaster (2004) Пангея құмды теңіздері үстінен тропикалық батыс желдері PDF нұсқасы, 340 КБ. Седименталогия. 51:315 322. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Irmis, R. B. (2005) Аризонадағы төменгі юралық Навахо құмтасының омыртқалы жануарлар фаунасын шолу PDF нұсқасы, 2.4 МБ. R. D. McCord, ред., Аризонаның омыртқалы палеонтологиясы, 55–71 б. Меса Оңтүстік-Батыс мұражайының бюллетені № 11. Меса Оңтүстік-Батыс мұражайы, Аризона табиғи тарих мұражайы, Меса, Аризона. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Rainforth, E. C. (1997) Омыртқалы жануарлардың ихнологиялық әртүрлілігі және санақ зерттеулері, Төменгі юралық Навахо құмтасы PDF нұсқасы, 3.9 МБ. Колорадо университеті, Боулдер геологиялық ғылымдар кафедрасының жарияланбаған магистрлік диссертациясы. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.
Tape, C. (2005) Төменгі Юралық Навахо құмтасы: ірі масштабтағы шөгінділер мен шағын масштабтағы құрылымдар, Сайт: Глен Каньон бөгеті PDF нұсқасы, 4.8 МБ. J. L. Kirschvink, ред., Колорадо жазығына іссапар (Оңтүстік Юта, Солтүстік Аризона, Перм-триас шекарасы). Геологиялық және планеталық ғылымдар бөлімі, Калифорния технология институты, Калифорния университеті. Соңғы рет 18 тамыз 2013 жылы қол жеткізілді.