Кіріспе

Мур – АҚШ-тың Оклахома штатындағы Кливленд округіне қарасты қала. Мур Оклахома штатының жетінші үлкен қаласы болып табылады. Оклахома-Сити мен Норман қалаларының арасында орналасқан бұл қала бірнеше құрылыс-қайырымдылығы жойылған торнадоларға куә болған, оның ішінде 1999 және 2013 жылдары болғандары халықаралық деңгейде кеңінен танымал болды. Оклахома тарихындағы ең көп шығын келтірген үш торнадоның барлығы Мур қаласында орын алған.

Тарих

Мур пошта кеңсесі 1889 жылғы 27 мамырда 1889 жылғы жер бөлісу кезінде құрылды және Атчисон, Топека және Санта-Фе темір жолының қызметкері Аль Мурдың құрметіне аталды. Қала тарихында ол «кондуктор немесе тежегіш болған, лагерьде вагонда тұрған және пошта алуда қиындыққа тап болған. Ол «Мур» деп жазылған тақтайшаны дайындап, вагонына іліп қойған. Пошта бастығы тағайындалғаннан кейін, ол осы елді мекенді Мур деп атауды жалғастырды. 1893 жылы қала ресми түрде құрылғанда, атау заңды күшке енді». Қала тарихында пошта кеңсесі ашылғанға дейін бұл аймақ темір жол қызметкерлері тарапынан «Вербек» деп аталған болуы мүмкін екендігі айтылады. Қоғам 1961 жылға дейін шағын болып қалып келді, содан кейін 21,6 шаршы миль (56 км²) қосылып, 1962 жылы толыққанды қалаға айналды. Бұл өз кезегінде халық санын 1960 жылы 1221-ден 1970 жылы 18 761-ге және 2010 жылы 55 081-ге дейін арттырды. 1966 жылы Хиллсдейл еркін баптист колледжі, Оклахома штатындағы әртүрлі орындарда көшіп-қоныс жасағаннан кейін, осы қауымда есігін ашты. 1972 жылдың 7 қаңтарында Мур пошта кеңсесі Оклахома-Сити пошта бөлімінің филиалына айналды. Кейбір су мұнараларында «Мур – Тоби Киттің туған жері» деген жазу бар. 2014 жылдың 24 қыркүйегінде жергілікті Vaughan Foods азық-түлік өңдеу зауытында бір жұмыскер пышақпен басы кесіліп, тағы бір әріптесінің мойны кесіліп жарақаттанды, бірақ аман қалды. Шабуыл жасаған күдікті, 30 жастағы Альтон Нолен, шабуылдан аман қалған жұмыскермен арақатынасы болғандықтан зауыттан уақытша шеттетілген еді. Ол компания иесі Марк Воганның оғынан жараланды. Нолен 2017 жылдың қазан айында кісі өлтіру және шабуыл жасау қылмыстары үшін сотталды. Қазылар алқасы оған өлім жазасын беруді ұсынды және 2017 жылдың 15 желтоқсанында судья Ноленді өлім жазасына кесті.

География

Мур Оклахома-Сити қаласының оңтүстігінде және Норман қаласының солтүстігінде, Оклахома штатының орталық бөлігінде орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы құрайды, оның ішінде құрлық және , немесе 1,52% - су. Қала Оклахома штатының Sandstone Hills аймағында жатыр, бұл аймақ төбелерімен, қара еменмен (blackjack oak) және қызыл еменмен (post oak) танымал.

Климат

Мурде жылдың бір бөлігінде ауа райы жиі өзгеретін ылғалды субтропикалық климатқа ие, ал жаздары тұрақты түрде ыстық болады. Ұзақ және ауыр құрғақшылықтар көбінесе орман өрттеріне, ал шектен тыс жаңбырлар кенеттен су тасқыны мен су басқанға әкеледі. Жаз айларында әдетте оңтүстіктен немесе оңтүстік-шығыстан соғатын тұрақты желдер ыстық ауа райын жұмсартады. Қыста соғатын тұрақты солтүстік желдері суық мерзімдерді күшейтеді. Қыста қатты мұз және қар дауылдары сирек кездеседі.

Торнадо тарихы

Оклахома-Сити қаласы (Мур оның бір бөлігі) Торнадо аллеясында орналасқан және жиі және күшті торнадолар мен градусқа ұшырайды, бұл оны әлемдегі торнадоға ең бейімді ірі қалалардың біріне айналдырады. Мур қаласында 1998-2015 жылдар аралығында тоғыз торнадо болды, олардың үшеуі адам өмірін қиып, өте ауыр зардаптарға әкелді. Мур қаласы 1998 жылдың 4 қазанында, 1999 жылдың 3 мамырында, 2003 жылдың 8 мамырында, 2010 жылдың 10 мамырында және 2013 жылдың 20 мамырында күшті торнадолардың салдарынан зардап шекті, ал басқа уақыттарда, әсіресе 2013 жылдың 31 мамырында және 2015 жылдың 25 наурызында одан әлсіз торнадолар болды. Мур Торнадо аллеясында орналасқан, бұл АҚШ-та торнадолар жиі кездесетін аймақты білдіретін халық арасында қолданылатын атау. 1890 жылдан 2013 жылға дейін Мурдың жанында шамамен 20 торнадо болды. Мурға ең көп зиян келтірген торнадолар 1893, 1999 және 2013 жылдары болды.

1999 жылғы торнадо

1999 жылдың 3 мамырында болған торнадолар кезінде Мур және жақын маңдағы аймақтар торнадоға ұшырады. Фудзита шкаласы бойынша F5 санатында бағаланған бұл торнадо сол кезде тарихтағы ең көп шығын келтірген торнадо болды (инфляция және халық санының өзгеруі ескерілмеген). Қозғалмалы Допплер радарымен өлшенген шамамен жел жылдамдығы Жерде тіркелген ең жоғары жел жылдамдығын құрады. Торнадо кейде 1.6 шақырымға дейін ені бар және 61 шақырымға дейін созылған қирату жоласын қалдырды. Оклахома-Сити агломерациясында барлығы 36 адам қаза тапты. Бұл 1971 жылғы Луизиана штатындағы Дели торнадосынан бері тіркелген ең қасіретті F5 торнадосы болды, бірақ 2011 жылы бірнеше торнадо бұл көрсеткішті басып өтті.

2013 жылғы торнадо

2013 жылдың 20 мамырында Мур және көршілес Ньюкасл қалаларының, сондай-ақ Оклахома-Ситидің оңтүстік бөліктері күшті торнадодан зардап шекті. Күшейтілген Фудзита шкаласы бойынша EF5 санатында жіктеліп, желдің жылдамдығы шамамен , ең көп ені 1,3 миль (2 км), ал траекториясының ұзындығы 17 миль (27 км) болды. Тұтас аудандар қирады; торнадо Мур қаласындағы Брайарвуд және Плаза Тауэрс бастауыш мектептеріне сабақ кезінде шабуыл жасады. Оклахома штатының сот-медициналық сараптама бюросы 24 адамның қаза тапқанын, оның ішінде 10 баланың бар екенін хабарлады. Торнадодан кейін ауруханаларда 140-тан астам пациент, оның ішінде кем дегенде 70 балаға көмек көрсетілді. Бұл 2011 жылы Миссури штатындағы Джоплин қаласында 158 адамның қаза болуына себеп болған торнадодан бері АҚШ-тағы ең қорқынышты торнадо болды.

Демография

2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 41 138 адам, 14 848 үй шаруашылығы және 11 566 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 15 801 тұрғын үйден тұрады, орташа тығыздығы көрсетілген. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 84,63% ақ нәсілді, 2,92% қара нәсілді, 4,14% американдық индейлер, 1,62% азиялықтар, 0,05% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 1,75% басқа нәсілдер және 4,89% екі немесе одан көп нәсілділер. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 5,10% құрады. 14 848 үй шаруашылығының 41,8%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 60,4%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 13,3%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 22,1%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 18,2%-ы жеке адамдардан тұрады, ал 5,1%-ында 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,75 адам, ал отбасының орташа мөлшері 3,13 адамды құрайды. Қала халқының жас құрамы: 18 жасқа дейінгілер – 29,4%, 18-ден 24 жасқа дейінгілер – 9,3%, 25-тен 44 жасқа дейінгілер – 21,5%, 45-тен 64 жасқа дейінгілер – 21,5% және 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер – 7,2%. Орташа жас 32 жас. Әр 100 әйелге 93,7 еркек шақтандырылған. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 90,6 еркек шақтандырылған. Қаладағы үй шаруашылығының орташа табысы 43 409 доллар, ал отбасының орташа табысы 47 773 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 33 394 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 24 753 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 17 689 доллар. Халықтың 7,6%-ы және отбасылардың 6,3%-ы кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 11,6%-ы және 65 жастан асқандардың 4,4%-ы.

Жоғары білім

Мур қаласының ішіндегі жалғыз жоғары білім беру мекемесі – Рэндалл университеті, онда шамамен 225 студент оқиды. Мурдың оңтүстіктегі көршілес қаласы – Норман, Оклахома, Оклахома университетінің орналасқан жері. Мур-Норман технологиялық орталығы – мемлекеттік кәсіби және технологиялық білім беру орталығы. Алайда, оның кампустары Мур қаласынан тыс, Норман және Оңтүстік Оклахома-Ситиде орналасқан.

Бастауыш және орта мектептер

Мур мемлекеттік мектептерінде үш жоғары мектеп бар: Мур, Саутмур және Вестмур; алты негізгі мектеп: Бринк, Орталық, Хайленд шығыс, Хайленд батыс, Мур батыс және Саутридж; және 25 бастауыш мектеп: Apple Creek, Briarwood, Broadmoore, Bryant, Орталық, Earlywine, Eastlake, Fairview, Fisher, Heritage Trails, Houchin, Kelley, Kingsgate, Northmoor, Oakridge, Plaza Towers, Red Oak, Santa Fe, Sky Ranch, Sooner, South Lake, Southgate Rippetoe, Timber Creek, Wayland Anders Bonds және Winding Creek. 2013 жылдың 20 мамырында, сабақтар кезінде, Мурдың бірнеше мектебі 2013 жылғы Мур торнадосынан зақымданып немесе қирады, оның ішінде Плаза Тауэрс бастауыш мектебі, Briarwood бастауыш мектебі және Хайленд Ист негізгі мектебі ерекше көзге түсті. Бірақ, бұл мектептер қайта жаңартылып, 2014–2015 оқу жылында қайта ашылды.

Кітапханалар

Мур қаласы Мур қалалық кітапханасы арқылы қызмет көрсетіледі, ол «Пионер» кітапхана жүйесінің құрамына кіреді.

Медиа

Үш бұқаралық ақпарат құралы Мур қауымдастығына назар аударады. 19th Street Magazine ай сайын жоғарғы сынып спорттық жарыстары, қоғамдық шаралар және жергілікті кәсіпорындарға арналған тегін нөмірін жариялайды. Moore Monthly тегін ай сайын баспа түрінде шығарылады, ал оның веб-сайты Мур, Норман және Оклахома қаласының оңтүстік бөлігі туралы күнделікті жаңалықтар мен бейнелерді ұсынады. Үшінші бұқаралық ақпарат құралы – "Мур американы".

Мур ардагерлерінің ескерткіші

Мур қаласы Америка ардагерлері мен олардың отбасыларын құрметтеу үшін мемориал құрылысын қаржыландырды. Қала JD Estates паркін Ардагерлер ескерткіш паркі деп атады, ал ескерткіш парктің кіреберісінде салынды. Ескерткіштің басты ерекшелігі – 15 фут (5 метр) биіктігіндегі қара граниттен жасалған обелиск, оған: «Осы қасиетті жер Американың үздік ардагерлерінің, азаматтардың және олардың өткен, қазіргі және болашақ отбасыларының құрбандығын құрметтесін. Біз ешқашан ұмытпаймыз» деген жазу ойылып жазылған. Ескерткіштің тағы бір маңызды бөлігі – Америка Құралды Күштерінің бес тармағының мөрі салынған бес қара гранит тақта. Ескерткіштің ортасында американдық желеқ үшін 30 фут (9 метр) биіктігіндегі және Оклахома мен POW/MIA желектері үшін 25 фут (8 метр) биіктігіндегі екі желеқ тірегі бар желеқ алаңы орналасқан. Желеқ алаңы жылтыратылған бетонмен төселген жаяу жолмен қоршалған, ал жаяу жолдың бүкіл ені мен биіктігін жабатын бес қабырғалы жұлдыз бейнеленген. Мур ардагерлері ескерткішінің екінші кезеңін жоспарлау үшін комиссия құрылды. 2009 жылдың басында ескерткішке орнатылатын кірпіштерді сату кампаниясы аяқталды. Қоғам және айналасындағы аймақтардан келген қолдаушылар 190-нан астам кірпіш сатып алды. Кірпіштер Еске алу қабырғасына орнатылды және 2009 жылдың мамыр айында II кезең аяқталды. Солдаттар ескерткіші 2010 жылдың 15 мамырында ашылды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері өткен төрт ірі соғысты бейнелейтін төрт ойылған ағаштан жасалған солдаттан тұрады. Оларға Екінші дүниежүзілік соғыс, Корея, Вьетнам және Ауғанстан/Ирак соғысы кіреді. 2013 жылдың мамырында болған дауылдан зардап шеккен парк Coca-Cola компаниясы демеушілік еткен онлайн-байқауда «Американың сүйікті паркі» атағын жеңіп алды, бұл атақ үшін көптеген басқа да парктер күресті. Бірінші жүлде – 100 000 долларлық грант, ол қайта құруға кеткен шамамен 200 000 долларлық шығынды жабу үшін басқа қаражаттармен біріктірілді. Қайта құруға қатысты алғашқы қадамдар 2013 жылдың қарашасында негіз салу рәсімі және қала әкімі Гленн Льюиске грант табыстау кезінде басталды. Парктің ойын алаңдары қазір жұртшылыққа ашық.