Кіріспе

Норман (['/n//ɔr//m//ən/]) – АҚШ-тың Оклахома штатындағы халық саны бойынша үшінші қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 128 026 адамды құрайды. Норман – Кливленд округінің ең халқы көп қаласы және округ орталығы, сондай-ақ штат астанасы Оклахома-Ситиден кейін Оклахома-Сити агломерациясындағы екінші ірі қала. Норманнан солтүстікке қарай 20 миль (32 километр) жерде орналасқан. Қала 1889 жылғы жер бөлісі кезінде құрылған, ол бұрынғы Үнді аумағының белгіленбеген жерлерін американдық пионерлердің қоныстануына ашты. Норман ауданның алғашқы жер шешушісі Абнер Норманның құрметіне аталған және 1891 жылдың 13 мамырында ресми түрде қала болып құрылған. Норман жоғары білім беру және оған байланысты зерттеу салаларымен дамыған, себебі қала штаттағы ең ірі университет – Оклахома университетіне орналасқан, онда 32 000-ға жуық студент оқиды. Университет «Sooners» деген лақап атымен белгілі спорт командаларының жарыстарымен танымал, футбол матчтарына әдетте 85 000-нан астам көрермен жиналады. Университетте бірнеше мұражай бар, олардың ішінде Фред Джонс кіші атындағы өнер мұражайы ерекше көзге түседі, онда американдық университетке сыйға берілген француз импрессионистерінің ең ірі коллекциясы, сондай-ақ Сэм Нобл атындағы Оклахома табиғи тарих мұражайы орналасқан. Норманның Ұлттық ауа-райы орталығында (NWC) Жер атмосферасымен байланысты құбылыстарды зерттеу үшін бірлесіп жұмыс істейтін университеттердің, мемлекеттік органдардың, федералдық агенттіктердің және жеке сектор ұйымдарының бірегей жиынтығы бар. Норман «Торнадо аллеясы» аймағында орналасқан, ол жиі және күшті торнадолармен сипатталатын географиялық аймақ. Ұлттық мұхит және атмосфера басқармасының (NOAA) бөлімшесі болып табылатын Дауылды болжау орталығы (SPC) Құрама Штаттардағы қатты дауылдар, торнадолар және басқа да қауіпті ауа-райы жағдайлары туралы болжамдарды ұсынады. Сонымен қатар, Ұлттық қатты дауылдар зертханасында (NSSL) зерттеу жұмыстары жүргізіледі, ол түрлі тәжірибелік ауа-райы радарларын пайдаланады және ауа-райы болжамдарын және ескерту жүйелерін жақсартуға бағытталған инновациялық құралдар, қосымшалар мен әдістерді әзірлейді.

Тарих

Оклахома аймағы 1803 жылы Луизиананы сатып алу арқылы АҚШ құрамына кірді. Америка Азамат соғысы басталар алдында АҚШ үкіметі бес цивилизацияланған тайпаны – Америка Құрама Штаттары шарт арқылы ресми мойындаған бес түпкілікті американдық тайпаны Оклахомаға көшіруді бастады. 1832 және 1833 жылғы шарттар қазіргі Норман аймағын Крик ұлтына берді. Азамат соғысынан кейін Криктер Конфедерацияға көмектескені үшін айыпталды; нәтижесінде олар 1866 жылы аймақты АҚШ-қа қайтарып берді. 1887 жылы Атчисон, Топека және Санта-Фе темір жолы аймаққа қызмет көрсетуді бастады, ал алғашқы қоныс аударушылар «Норман» атауын сақтауға шешім қабылдады. Жаңа Норман – күн батқан қала болды. Африкалық американдықтарға 1960 жылдардың басына дейін қала шегінде тұруға немесе түнде қалуға рұқсат етілмеді, сондай-ақ Оклахома университетінде оқуға да мүмкіндік берілмеді. 2020 жылы Норман қалалық кеңесі өтініш айтты. Норман онжылдықтар бойы өсті. 1902 жылы қала орталығында екі банк, екі қонақүй, ұн диірмені және басқа да кәсіпорындар болды; 1913 жылы Оклахома теміржол компаниясы Оклахома қаласынан Мурға дейін жүретін қалалық трамвайды Норманға дейін ұзарту туралы шешім қабылдағанда Норманда 3700-ден астам адам тұрды, бұл халықтың одан да өсуіне ықпал етті. Теміржол желілері 1940 жылдары АҚШ нөмірленген тас жолдары жүйесі дамыған кезде жүк тасымалына көшті. 1940 жылы халық саны 11 429-ға жетті. 1959 жылдың маусымында 35-ші қалааралық тас жол аяқталғаннан кейін Норман Оклахома қаласының серіктес қаласы ретінде тез дамыды; 1960 жылы Норман халқы 33 412 адамды құрады, бірақ он жылдықтың соңына қарай 52 117 адамға жетті. Бүгінде әуежай Оклахома университетінің Вестхаймер әуежайы деп аталады. Соғыстан кейін Норманға білім алуға келген қалған әскери қызметкерлер мен соғыс ардагерлері қала халқын одан да арттырды, ол 1950 жылы 27 006 адамды құрады. Бұл үлкен біріктірілген ауданның орталығы Оклахома қаласының орталығынан, негізінен Мур қаласы арқылы бөлініп, Оклахома қаласының агломерациялық аймағында орналасқан.

Топография

Норман және оның төңірегіндегі аймақтар көбінесе тегіс, биіктігі шамамен 356,92 метрді құрайды. Норманның батыс бөлігінің жер бедері далалық, ал шығыс бөлігі, оның ішінде Thunderbird көлінің маңындағы аймақ, көлдер мен Cross Timbers ормандық аймақтарынан тұрады. Аймақта мейрамханалар, өнер галереялары және басқа да кәсіпорындар орналасқан. Hall Park – Норман қаласының солтүстік-шығысында орналасқан аймақ, ол бастапқыда жеке қалашық болған; 2005 жылы Норман қаласына қосылып, оның бір бөлігіне айналды. Бұл аймақта көптеген орта тапқа жататын қала маңындағы үйлер орналасқан және ол тарихи маңызы бар, себебі АҚШ-тың алғашқы «толығымен электрленген қаласы» деп жарнамаланған. Университеттің өзі «Чероки готикасы» деп аталатын ерекше готикалық сәулет стиліне ие, осы атауды сәулетші Фрэнк Ллойд Райт берген. Айналасындағы шіркеулер мен үйлер неоготикалық немесе королева Анна стилінде салынған. Норман аймағында екі қалалық тарихи ескерткіштерді сақтау ауданы бар: Симмс көшесі, Классен бульвары және Миллер даңғылымен шектелген Миллер тарихи ауданы; кампустың шығысындағы аудандарда көптеген студенттер тұрады, олар жеке үйлерде де, көп қабатты үйлерде де тұрады. Норман көптеген ағаштармен көмкерілген ландшафттарға ие және ReLeaf Norman және Tree City USA бағдарламаларына қатысады.

Климат

Норман, Көппен климаттық жіктелуі бойынша "Cfa" класы ретінде белгіленген, қоңыржал ылғалды субтропиктік климат аймағында орналасқан. Орташа есеп бойынша Норманға жылына шамамен жауын-шашын жауады; Оңтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай соғатын тұрақты желдер, жаз айларындағы ыстық ауа райын жұмсартады және қыс айларындағы суықты күшейтеді. Торнадо қаупі көктем айларында, наурыз бен маусым аралығында ең жоғары болады, осы кезеңде хабарланған торнадолардың көп бөлігі тіркеледі. Соңғы жылдары да бірнеше торнадо оқиғалары болды. 2010 жылдың 10 мамырында Кливленд округінде көптеген торнадолар пайда болды, нәтижесінде Норман қала шегіндегі бірнеше үйлер мен кәсіпорындар қирады. 2012 жылдың 13 сәуірінде және 2015 жылдың 6 мамырында Норманға әлсіз торнадолар шабуылдады.

Демография

2010 жылғы санақ бойынша қалада 110 925 адам, 44 661 үй шаруашылығы және 24 913 отбасы тұратын. Тұрғындар саны бойынша Норман Оклахома штатының үшінші және АҚШ-тың 225-ші ірі қаласы болды. Халық тығыздығы: еркектердің орташа табысы 41 859 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 35 777 долларға тең. Кампус ғылыми және технологиялық зерттеулер орталығы болып табылады, 2009 жылы осындай бағдарламаларға 277 миллион доллардан астам қаржы жұмсалды. Қалада сондай-ақ Ұлттық ауа райы мұражайы мен ғылым орталығы орналасқан. Осы үздіксіз академиялық және қоғамдық ауа райы зерттеулерінің нәтижесінде қалада бірнеше жеке метеорологиялық компания жұмыс істейді, олардың ішінде Weathernews Americas, Inc., Vieux and Associates, Inc., Verisk Analytics, Pivotal Weather және DTN (бұрынғы Weather Decision Technologies) компаниялары бар. Ауа райынан басқа, Норман басқа да ғылыми жобалардың орталығы болып табылады, мемлекеттік және жеке секторда. Оклахома геологиялық зерттеулер жүргізетін Оклахома геологиялық қызметі және жаңартылатын энергия технологиясын дамытуды мақсат ететін мемлекеттік-жекеменшік альянс – Оклахома жаңартылатын энергия кеңесі қаланың құрамында орналасқан. Southwest NanoTechnologies бір қабырғалы көміртек нанотүтікшелерін өндіруші, ал Bergey Windpower шағын жел турбиналарын жеткізуші болып табылады. Қаладағы ірі жұмыс берушілердің қатарында Норман аймақтық денсаулық сақтау жүйесі, Норман мемлекеттік мектептері, Johnson Controls, Griffin Memorial Hospital, Hitachi, Astellas Pharma Technologies, Albon Engineering, Xyant Technology, MSCI, SITEL, АҚШ пошта қызметінің қызметкерлерді дамыту ұлттық орталығы, Sysco Corporation және AT&T компаниялары бар.

Мұражайлар мен театр

Норман университеттің қаржыландыруымен көптеген мәдени орындарды ұсынады. Фред Джонс-младший атындағы өнер мұражайы 2000 жылы ұлттық және халықаралық деңгейде танымал болды, оған Вайтценхоффер коллекциясы табыс етілді – бұл американдық университетке сыйланған француз импрессионистерінің ең ірі коллекциясы. Коллекцияға Мэри Кассат, Клод Моне, Винсент ван Гог, Поль Гоген, Пьер Огюст Ренуар және Камиль Писсарроның туындылары кіреді. Сэм Нобл Оклахома табиғи тарих мұражайы – археология, палеонтология, этнология, герпетология, орнитология және американдық үндістерді зерттеу салаларын қамтитын экспонаттардан тұратын мұражай. Оның экспонаттары келушілерді штаттың ұзақ тарихымен таныстыруға бағытталған. Мұражайда динозаврлардың көптеген толық қазбаларының коллекциясы бар, сондай-ақ ол ең ірі және маңызды саналатын палеозойлық коллекциясымен де танымал. Мур Линдсей үйі – 1900 жылға дейін белгілі Норман үй салушысы Уильям Мур салған королева Анна стиліндегі үй. 508 N. Питерс көшесінде орналасқан Мур Линдсей үйінің архитектурасы Виктория дәуіріндегі Норманның көрнекті бейнесін көрсетеді. Оклахома университетіндегі Кэтлетт музыка орталығында көптеген оркестрлік және джаздық концерттер өтеді, ал Вейценхоффер отбасылық көркемөнер колледжінің Би, Драма және Музыкалық театр мектептері жыл бойы көптеген студенттік бағдарламаларды ұсынады. Қалада көптеген жеке қаржыландырылатын галереялар мен өнер орталықтары бар.

Қоғамдық іс-шаралар

Норманда жыл бойы көптеген тегін фестивальдер мен қоғамдық шаралар өтеді. Норман ортағасырлық жәрмеңкесі – ортағасырлық тақырыптық ойындар, өнер және мәдениетті мерекелеу, онда жарыстар, шахмат матчтары мен басқа да жекпе-жектер, сондай-ақ бірнеше музыкалық және би қойылымдары бар. Іс-шара әдетте наурыздың соңғы жексенбісінде немесе сәуірдің бірінші жексенбісінде университет жанындағы Ривс паркінде өтеді. Ол 1976 жылдан бері Норман қаласында жыл сайын өткізіліп келеді және бастапқыда Оклахома университетінің ағылшын тілі кафедрасының форумы болды. Бұл Оклахома штатында өткізілетін ең үлкен демалыс күніне арналған шара, 2006 жылы оған 325 000-нан астам адам қатысты және жыл сайын өсіп келеді. Events Media Network ортағасырлық жәрмеңкені АҚШ-тағы ең үздік 100 шараның бірі деп атады. Норман Музыка фестивалі – сәуір айында Норманның орталығында жыл сайынғы демалыс күндері өтетін музыкалық фестиваль. 2008 жылы құрылған бұл іс-шараға 2009 жылы фестиваль кезінде 26 000-нан астам адам қатысты. Бастапқыда бір күндік шара болып, фестиваль тез арада өте үлкен болып, қазір ол барлық демалыс концерт сериясы болып табылады. Фестивальде жергілікті музыканттар мен халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Groovefest – Эндрюс паркінде жыл сайын өткізілетін музыкалық фестиваль. Қыркүйек айының соңғы жексенбісінде музыка фестивалі өткізіледі, ол адам құқықтары туралы хабардар етуге көмектеседі. Бұл шараны 1986 жылы Халықаралық рақымшылық ұйымының Оклахома университетінің бөлімшесі ұйымдастырды. Шоколад фестивалі, қаланың өрт сөндіру өнер орталығы үшін жылдың жалғыз қайырымдылық шарасы, Food Network арқылы Америкадағы тамақ фестивальдерінің арасында 3-орынды иеленді. Бұл фестиваль шоколадтың түрлі дегустацияларын, шоколад өнерінің байқаулары мен көрмелерін, шоколадты десерт байқауларын және тағы да көптеген мүмкіндіктерді ұсынады. Бұл 1983 жылдан бері жыл сайынғы дәстүр болып табылады. Ұлттық ауа райы фестивалі Ұлттық ауа райы қызметінде әр күз сайын өтеді, онда азық-түлік жүк көліктері, ауа райы шамасы ұшырылады, білім беру стендтері және жергілікті метеорологтармен кездесулер ұйымдастырылады. Jazz in June – маусым айының соңғы толық аптасында Норманның әртүрлі орындарында өткізілетін музыкалық фестиваль. Фестивальде джаз және блюз музыкалық қойылымдары, сондай-ақ фестивальде өнер көрсететін кәсіби музыканттар оқытатын джаз білім беру семинарлары және жергілікті орындарда концертке дейінгі джем-сессиялар бар. Jazz in June – штаттың және Норман қаласының маңызды мәдени шараларының бірі болып табылады, ол штаттың, аймақтың және елдің түкпір-түкпірінен жиналған 50 000-нан астам концерттік көрерменді тартады. Тағы 100 000-нан астам адам фестивальден кейінгі хабарларды KGOU Public Radio және штаттың, аймақтың және елдің басқа да қоғамдық радиостанциялары арқылы көреді. Май жәрмеңкесі – әр жыл сайын мамыр айының бірінші жексенбісінде Эндрюс паркінде өткізілетін өнер фестивалі. Онда аймақтың үздік орындаушылары, көркем өнер, қолөнер және тамақ ұсынылады. Summer Breeze Concert Series – көктемнен күзге дейін Норманның әртүрлі саябақтарында өткізілетін концерттер сериясы. Серияны Performing Arts Studio демеушілік етеді. Жазғы түндер жәрмеңкесі – маусым айының екі кешінде өтетін түнгі өнер фестивалі. Көрмеде өнер, музыка және тамақ көрсетіледі және ол Лайонс паркіне орналасқан Өрт сөндіруші өнер орталығынан тыс жерде өткізіледі. Норман Марди Гра парады – Марди Гра мерекесін тойлау, ол Майлы сейсенбіге жақын сенбіде өтеді. Парад Норманның орталығында өтеді және тақырыптық костюмдер мен жүзушілер бар. Main Street Christmas Holiday Parade – әр жылдың желтоқсан айында Норманның орталығында өткізілетін Рождество мен мерекелік маусымды тойлау. Парадта мерекелік костюмдер мен жүзушілер бар.

Кітапханалар

Норманды үш қоғамдық кітапхана қамтамасыз етеді: Норман қалалық кітапханасының орталық бөлімі, Норман қалалық кітапханасының шығыс бөлімі және Норман қалалық кітапханасының батыс бөлімі. Олардың барлығы Орталық Оклахомадағы Кливленд, Макклэйн және Поттаватоми округтарына қызмет ететін 12 бөлімшелі «Пионер» кітапхана жүйесінің құрамына кіреді. Кітапхана Оклахома-Сити қалалық кітапхана жүйесімен өзара келісім шартына ие, осы арқылы бір жүйеде кітапхана билетіне ие болғандар екінші жүйеде де билет ала алады. Билет иелері «Пионер» кітапхана қорында жоқ кітаптарды кітапханалар аралық беру арқылы алуға мүмкіндік алады. Кітаптарды жергілікті кітапханаға тегін жеткізіп беруге болады. Кітаптардан басқа кітапханада мерзімді басылымдар, DVD бейнежазбалар, аудиокітаптар, электрондық кітаптар және зерттеу материалдары сақталған. Кітаптардан өзге, кітапханада 5181,60 метр ұзындықтағы қолжазбалар мен архивтер, 1,6 миллион фотосурет және 1,5 миллионнан астам карта бар. 1998 жылдан бері төрт рет BCS Ұлттық чемпионатына қатысты. Футбол маусымында «Оклахома Сунерс» футбол командасы Норман қаласының экономикасына үлкен үлес қосады. Ойын күндері қалаға елдің түкпір-түкпірінен 80 000-нан астам жанкүйер келіп, қозғалыс қарқыны артады. Норман қаласының жергілікті бизнесі, әсіресе кампус және «Кампус бұрышы» аудандары, ойын күндері келушілердің көптігінен айтарлықтай пайда көреді. Бұл команда ESPN-нің ең табысты колледж футбол командаларының топ-10-дығына кіреді, үй ойындарынан шамамен 59 миллион доллар табыс түседі, ал ойын күнінің операциялық шығындары шамамен 6,1 миллион долларды құрайды. 1951 және 1994 жылдары бейсбол командасы NCAA ұлттық чемпионатын жеңіп алды, ал әйелдер софтбол командасы 2000, 2013, 2016, 2017, 2021, 2022 және 2023 жылдары ұлттық чемпионатты жеңіп алды. Ерлер мен әйелдер гимнастика командалары 2001 жылдан бері он рет ұлттық чемпионатты жеңіп алды. Университеттегі ерлер спортының түрлері: баскетбол, кросс-кантри, гольф, гимнастика, футбол, фризби, теннис, жеңіл атлетика және күрес. «OU Sooners» ерлер хоккей командасы «клуб» деңгейінде Американдық колледж хоккей қауымдастығында өнер көрсетеді, бірақ жоғары деңгейдегі жарысқа қатысуға әлі өтініш бермеген. Норман қаласында мұз сарайы болмағандықтан, команда Оклахома-Ситидің оңтүстігіндегі «Blazers Ice Centre» мұз сарайында ойнайды. Әйелдер спортының түрлері: баскетбол, кросс-кантри, гольф, гимнастика, футбол, фризби, академик есу, футбол, софтбол, теннис, жеңіл атлетика және волейбол.

Саябақтар мен демалыс

Норманның саябақтар мен демалыс департаменті 55 аудандық және қоғамдық саябақты, үш демалыс орталығын, гольф алаңы мен жаттығу алаңын, үш диск-гольф алаңын, су сырғанағы бар толыққанды жүзу кешенін, шағын бассейін, 32 теннис кортын және үш арнайы қызмет көрсету орталығын (мәдени-көркем және егде жастағы азаматтарға арналған іс-шараларды ұйымдастыратын) қамтамасыз етеді. Гриффин қоғамдық паркінің спорт кешенінде 16 футбол алаңы, 14 бейсбол/софтбол алаңы және төрт американдық футбол алаңы бар.

Колледждер мен университеттер

Оклахома университеті Оклахома штатындағы ең ірі университет болып табылады, онда шамамен 30 000 студент оқып жатыр. Университет Норман, Оклахома-Сити және Тулса қалаларындағы кампустарды қамтиды, ал бас кампусы Норман қаласында орналасқан. Бұл оқу орны мемлекеттік университеттердің арасында Ұлттық Merit Scholars тізіміне жазылу көрсеткіші бойынша бірінші орында тұр. PC Magazine және Princeton Review журналдары оны 2006 және 2008 жылдары "20 ең жабдықталған колледждің" бірі деп атады, ал Карнеги қоры оны "жоғары ғылыми-зерттеу белсенділігіне" ие зерттеу университеті деп санайды. Университет өзінің спорттық бағдарламаларымен кеңінен танымал, соның ішінде жеті NCAA I дивизионы бойынша Ұлттық футбол чемпионатын жеңіп алған.

Әуежайлар

Жоспарланған әуе көлігі, ірі коммерциялық әуе тасымалы Норман қаласының солтүстік-батысында орналасқан Оклахома-Ситидегі Уилл Роджерс әлемдік әуежайында қолжетімді. Әуежай жыл сайын 3,78 миллионнан астам жолаушыға қызмет көрсетеді. Норман қаласын Оклахома университеті басқаратын жалпы авиациялық әуежай – Макс Вестхаймер әуежайы қамтамасыз етеді. Бұл әуежай Оклахома-Сити агломерациясындағы Уилл Роджерс әлемдік әуежайына көмекші әуежай ретінде белгіленген екі әуежайдың бірі болып табылады. Макс Вестхаймер әуежайы бизнес-классқа дейінгі, соның ішінде реактивті ұшақтарды қабылдауға қабілетті.

Автобустар

Оклахома университеті басқаратын Кливленд аймағының жылдам транзит жүйесі Норман аймағында автобус қызметін ұсынады. CART сонымен қатар Мурдегі Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы кеңселеріне және Оклахома қаласының EMBARK транзиттік хабына қызмет көрсетеді. 2008 жылы CART Google Transit-те ұсынылған АҚШ-тағы 39-шы қоғамдық көлік жүйесі болды, бұл веб-сайт көлік пайдаланушыларына электронды түрде саяхат маршруттарын жоспарлауға мүмкіндік береді. 2010 жылы CART автобустары GPS ізін бақылау жүйесімен жабдықталды, бұл жолаушыларға CART және Google веб-сайттары арқылы автобустардың орналасқан жерін және күтілетін келу уақытын көруге мүмкіндік берді. CART автобустары жыл сайын 1,3 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды.

Жолдар мен автомобиль жолдары

Норман қаласында басым көлік түрі – жолдар мен тас жолдар. Тұрғындардың 80,0% жұмысқа жеке көлікпен барады, 9,0% бірге көлікпен жүреді, ал тек 1,3% қоғамдық көлікпен пайдаланады. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, Interstate 35 тас жолы күніне 99 000-нан астам көліктің қозғалысын қамтамасыз еткен. Басқа маңызды тас жолдарға күніне 28 000 көлік өткізілімі бар 9-шы штаттық тас жолы және күніне 25 000-нан астам көлік өткізілімі бар 77-ші АҚШ тас жолы жатады. Норман қаласын екі ірі федералды тас жолы қамтамасыз етеді: Табиғи газды «Оклахома Табиғи Газы» компаниясы жеткізеді.

Ауыз судың сапасы

2010 жылы Нормал қаласындағы ішу суында алты валентті хромның 3 және 6 деңгейі, Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) қабылдаған шекті норманың жоғарғы диапазонына жақын екені анықталды. Ауыр металдардың жоғары концентрациясы бар екені белгілі Гарбер-Веллингтон сулы қабаты мүмкін көз ретінде қарастырылды. Қала жаңа құдықтар салған және ескілерін жапқан.

Денсаулық сақтау

Норман аймақтық денсаулық сақтау жүйесі – Норман және Оклахома штатының оңтүстік-орталық аймағында медициналық қызметтер көрсететін көп кампустық жүйе. Оның Портер даңғылындағы кампусы Норман қаласының солтүстігінде орналасқан, 337 төсектік жалпы аурухана болып табылады және жедел жәрдемді қоса алғанда, кең ауқымды қызметтер ұсынады. Сондай-ақ, жүрек тамырлары аурулары, кардиология, әйелдер мен балаларға арналған мамандандырылған 152 төсектік емханасы бар.