Кіріспе

Израильдік еврей белсендісі Вики Ширан (28 ақпан 1947 – 15 наурыз 2004) – израильдік криминолог, социолог, ақын, кинорежиссер, медиа тұлғасы және белсенді. Ол Израильде мизрахи еврейлерінің ұлттық санасын дамыту қозғалысының жетекшісі болды. Ол тең құқықтарды жақтады және араб және мұсылман елдерінен шыққан мизрахилердің (еврейлердің) жағдайының жақсаруы үшін күресте маңызды рөл атқарды. Ол Мизрахи Демократиялық Коалициясы мен «Ачоти» феминистік тобының құрылуына қатысты және мизрахи феминистік қозғалысының негізін қалаушы аналарының бірі саналады.

Ерте өмір

Викторина "Викки" Бен Натан Каирде Салво мен Фортуна Бен Натанның отбасында дүниеге келді. Салво бастапқыда Александриядан шыққан, бухгалтерлік білімі болған, бірақ тоқыма фабрикасында жұмысшы болып жұмыс істеді. Отбасы, оның ішінде әпкелері Одет (1944 жылы туған) және Вержане (1950 жылы туған), 1951 жылы, ол 4 жасқа толғанда Израильге көшіп келді. 1956 жылы оның інісі Узи дүниеге келді. Ол Тель-Авивтің "Хатиква" (иврит тілінде "үміт") аймағында балалық шағын өткізді. 1960 жылы оның әкесі экономикалық дағдарыс кезінде жұмысынан айырылды, сол себепті ол 13 жасында мектепті тастап, отбасын көмектесу үшін жұмысқа орналасты. 17 жасында кешкі мектепке барып, аттестат алды. 1974 жылы Марокконың Мекнес қаласынан шыққан кинорежиссер Хаим Ширанға (Шакиран) үйленді. Олардың екі қызы болды.

Академиктер

Ширан әдебиет, тарих және криминология саласы бойынша бакалавр, ал криминология саласы бойынша магистр дәрежесін Тель-Авив университетінен алды. 1991 жылы ол тағы бір магистр дәрежесін және Нью-Йорк университетінің Джон Джей қылмыстық әділет колледжінде докторлық дәрежесін аяқтады. Оның докторлық диссертациясы "Саяси сыбайлас жемқорлық – Ойынның күші: Израиль мысалы" деп аталды. Бұл жұмыс мұрағаттық, құқықтық және медиа зерттеулеріне негізделген, Израиль саясатындағы сыбайлас жемқорлық және Мизрахи саясаткерлеріне жасалған кемсітушілік туралы мәліметтерді қамтиды. Ширан 1948-1988 жылдар аралығында Израильдегі саяси сыбайлас жемқорлық пен ақ жағалы қылмыстардың маңызды жағдайларын талдады. Ширанның талдауынша, саяси және құқықтық жүйелер кіші партияларға жататын Мизрахи және араб саясаткерлерін қатаң жазалауға бейім, ал билікке жақын саясаткерлердің іс-әрекеттеріне көз жұмуға немесе оларға ұстамдылық танытуға ұмтылады. 1990 жылдары Бейт Берл академиялық колледжінде криминология және гендерлік тақырыптарды оқытты, сондай-ақ Иерусалимдегі Еврей университетінің заң және криминология факультетінде дәріс берді. 2003 жылы Бейт Берльде Әйелдер және гендерлік зерттеулер бағдарламасын құрды және оның алғашқы төрайымы болып тағайындалды.

Мизрахи белсенділігі

Ширан Израильде адам құқықтарының барлық түрлеріне қарсы көрнекті белсенді болды. Ол өзінің есімін үш негізгі салада қалдырды: Израиль-Палестина бейбітшілігі үшін күрес, феминизм және мизрахтардың құқықтары. Кейбіреулер оның айтқандарын провокациялық деп есептеді. Мысалы, ол былай деді: "Егер біреу қиын жағдайдағы ауданда тұрса, мемлекет оны қиын жағдайға түсірген деген сөз. Басқаша айтуға болмайды. Израиль қоғамында теңсіздік бар. Бұл теңсіздік тек әлеуметтік жағдайға ғана емес, тері түсіне де байланысты". Ширан Израильдегі солшыл ұйымдармен байланыста болды және Палестина аумақтарының оккупациясына наразылық білдіріп, Палестина мемлекетін құруды қолдады. Ол 1970 жылдан бастап мизрахтарға қатысты ұйымдар мен оккупацияға қарсы күресте белсенділік танытты, соның ішінде Мизрахи Демократиялық Көктемұра және Шығыс Бейбітшілігіне. Ол Израиль мен Еуропада көптеген бейбітшілік конференциялары мен демонстрацияларға қатысты. Феминист ретінде Ширан Израильдегі феминизмнің екінші толқынының жетіспеушіліктері деп есептеген нәрсесіне байланысты Израильдегі феминистік дискурсты ояту үшін құрылған Мизрахи әйелдер тобының негізін қалаушылардың бірі болды: "Израильдік феминизм әлеуметтік мәселелерден оқшауланып, тіпті назардан тыс қалғандықтан, қоғамдық дискурста көзге түспеді". 1999 жылы бұл топ Израильдегі әйелдер үшін "Ахоти" (Achoti) Мизрахи феминистік қозғалысына айналды, ол экономикалық, әлеуметтік және мәдени әділдікті, сондай-ақ Израильдегі төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы әйелдермен ынтымақтастықты қолдайды. Ширан өзінің мизрахтық белсенділігін жастығында Хатиква ауданында бастады: біріншіден, Мизрахи жастар әлеуметтік наразылық қозғалысының жетекші тұлғасы ретінде, содан кейін 1970 және 1980 жылдары "Қара пантералар", "Аудандық азаматтар", "Шығыс майданы" және тағы да басқаларында. 1969-1975 жылдары Яффадағы қоғамдық театрға жетекшілік етті. 1981 жылы ол "Мен - осы Израиль!" конференциясын ұйымдастырды, онда ашкеназдық элита мен мизрах және палестиналық израильдік азаматтар арасындағы келіспеушіліктер алғаш рет ашық талқыланды. Бұл оны Хатиква шағын ауданында "Жаңа бағыт" сахнасын құруға итермеледі, онда ол және оның белсенді достары ашкеназдық саясаткерлер мен қоғам қайраткерлерін Израильдегі этникалық және әлеуметтік теңсіздіктердің өзара байланысы туралы сын-пікірлерін тыңдау үшін шақырды. 1980 жылдардың басында ол "Тсалаш" (Zionism for Equality) қозғалысын басқарды, оның құрамында Дэниел Бен Саймон және социолог Сэмми Смуха болды. 1981 жылы бұл қозғалыс Израиль радио және теледидары басқармасына қарсы Жоғарғы сотқа шағым түсірді. Шағымда "От колоннасы" тарихи сериалы мизрахтардың бар екенін елемегенін және олардың ұлтты құрудағы рөлін жоққа шығарғанын айтты. Ширан сериалға түзетулер енгізілмейінше оны тыйым салуды талап етті. Ширанның шағымы Жоғарғы сотта қабылданбады, бірақ "Ширанның апелляциясы" деп белгілі болған сот шешімі Израильдегі кемсітушілікке қарсы мизрахтық күресте маңызды кезең болды. 1981 жылы ол Ахарон Абухатзира басқарған дәстүрлі мизрахтық діншіл қауымға үндеген "Тами" (Traditional Movement of Israel) партиясына қосылды. Ширан партияның өкілі болды. 1996 жылы ол әлеуметтік, экономикалық және мәдени әділдік үшін күрескен Мизрахи Демократиялық Көкжұлдыз коалициясын құрушылардың бірі болды. 2003 жылы Мизрахи Демократиялық Көкжұлдыздың басқа белсенділерімен бірге Ширан Израиль жерлерін басқару басқармасына қарсы әділ тұрғын үй және жерді бөлу туралы Жоғарғы соттағы талапты жеңіп алды. 1983 жылы ол "Тами" тізімінен Тель-Авив Яффо қаласының әкімі лауазымына кандидат болды, бірақ дауыстардың 1,6 пайызын ғана алды, ал тізімнің өзі дауыстардың 1,9 пайызын алып, қалалық кеңеске өте алмады.

Мизрахы феминизмі

Ширан Мизрахи феминизмінің "негізін қалаушы аналардың" бірі және қозғалыстың алғашқы қоғамдық бейнесі саналады. Мизрахи феминизмінің туған жері – Мизрахи әйелдерінің ерекше қысым-сүргісінің қиылысын зерттейтін феминистік қозғалыс – 1994 жылы Гиват Хавивада өткен 10-шы феминистік конференция деп есептеледі. Сол кезде феминистік қозғалыстағы Мизрахи әйелдері өз мәселелерінің танылуы және феминистік күн тәртібіне енгізілуі үшін, сондай-ақ қозғалыстағы маңызды шешім қабылдау ұйымдары мен билік орталықтарында өкілдік алу үшін күресіп келді. Израильдік феминизм көбінесе 1970 және 1980 жылдары АҚШ-тан әкелінген және Израильдегі ақ түсті Ашкенази еврей әйелдерінің гегемоникалық тобы қабылдаған. Әйелдерге қатысты мәселелердің барлығына ортақ емес деген идеяға қарсылық күшті болды, ал Мизрахи әйелдері өздерін білдіретін феминистік қозғалыста естілмейтін және шеттетуге ұшыраған сезімде болды. Конференцияда, күн тәртібі мен тақырыптар олардың қажеттіліктеріне сәйкес келмейтіні анық болғанда, Ширан, Элла Шохат, Тиква Леви, Мира Елиезер, Генриетта Дахан Калев, Нета Амар және басқа да бірнеше Мизрахи әйелдері конференцияда "микрофонды иелену" науқанына бастама жасады. Олар бұл жолы өздерінің іс-қимыл жоспарын саналы түрде таңдады, осылайша оларды елемеуге немесе мәселелерін кейінге қалдыруға мүмкіндік бермейді, тіпті Ашкенази феминистерімен ашық қақтығысқа түсудің қаупі болса да. Алғашқы кешке жоспарланған талқылау толығымен тоқырап, қатысушылар арасындағы Мизрахи мәселесіне қатысты ұстанымдары бойынша бөлінген ашық шайқасқа ұласты. Ашкенази әйелдері Мизрахи феминистерін қанаудағы серіктестер екендігі туралы айыптауларды қатаң түрде жоққа шығарды және этникалық мәселенің феминизмге қатысы жоқ екенін, ол көнелгенін мәлімдеді. Мизрахи әйелдері, керісінше, Ашкенази әйелдерін оларды үнсіз қалдыруда және Мизрахи әйелдерінің жыныстық, этникалық және әлеуметтік жағдайының қиылысын мойындамауда айыптады, сондай-ақ Ашкеназилердің Мизрахи және этникалық күрес әйелдердің өміріне де әсер ететінін мойындауын және оны Израильдік феминистік күреске дереу енгізуді талап етті.

БАҚ қызметі

Ширан Израиль радио хабарларын тарату басқармасының директорлар кеңесінде болды (2000–2004), Телевизия және радио жөніндегі екінші органның мүшесі және 2-арна жаңалықтар компаниясының директоры (2000–2004) және Am Oved Publishers директорлар кеңесінің мүшесі (2001–2004). Ширан теледидарда, радиода және жаңалықтарда жиі пайда болып, өзі жұмыс істеген әлеуметтік мәселелерді насихаттаған танымал медиа тұлғаға айналды. Ол «Едиот Ахронот» және басқа газеттерде жүздеген мақала жариялады. Сұхбаттарында ол әйелдер мен басқа да әлеуметтік жағынан маргиналданған топтардың медиада тең өкілдік ету принципін қаперден етіп талап етті. Оның соңғы науқаны «Порнографияға қарсы әйелдер коалициясы» арқылы Израиль телеарналарындағы порнографиялық хабар таратуға қарсы күреске бағытталды. «Ол аңыз болды. Оның саясатын барша біледі, бірақ оның саясаты тек адамдық контекстте ғана маңызды», – дейді Ачоти ұйымының Замира Рон. «Ол бізді қиын жағдайдағы аудандарға барып, ешқашан мектепке бармаған, қырық жастан асқан әйелдер мен еркектерді іздеп, оларды қайтадан білім алуға көндіруді қалаған. Ол олармен достықпен, жеке-жеке, қарапайым және көздеріне қарай сөйледі». Ширан Израиль білім беру теледидарының «Тұз мүсіні» (1981) фильмінің сценарийін жазды, ол Халықаралық ЮНЕСКО сыйлығы мен Израильдің беделді Давид Харп сыйлығын жеңіп алды.

Өлім

1997 жылы Вики Ширанның сүт безі қатерлі ісігі анықталды. Ауруына қарамастан, ол барлық қабілетін және мүмкіндіктерін мәдени және қоғамдық игіліктерді дамытуға жұмсады. 2004 жылдың басында оның денсаулығы нашарлап, 2004 жылдың 15 наурызында дүниеден өтті және Эйнат кибуцындағы азаматтық зиратқа жерленді. 2005 жылы, оның қайтысынан бір жыл өткен соң, Am Oved баспасы оның "Қабырғаны бұзу" атты өлеңдер жинағын жариялады. 2007 жылы "Менің әпкемге, Мизрахи феминистік саясаты" атты кітабы жарық көрді, ол оның естелігіне арналған. Вики Ширан сыйлығы 2014 жылы фестиваль жабылатынға дейін Реховот халықаралық әйелдер кинофестивалінде ең үздік деректі фильмге берілді. 2013 жылы Ицхак Халуци Ширанның өмірбаяны туралы "Қабырғаны бұзу" атты фильмді түсірді.