Кіріспе

Агрогеология – агроминералдар деп аталатын минералдардың пайда болуы мен олардың қолданылуына арналған ғылым. Бұл минералдар егін шаруашылығы мен бағбандарында, әсіресе топырақтың құнарлылығы және тыңайтқыштардың құрамына қатысты маңызды рөл атқарады. Бұл минералдар көбінесе өсімдіктерге қажетті негізгі қоректік заттар болып табылады. Агрогеология – геологияның ауыл шаруашылығы мәселелеріне, әсіресе топырақтың өнімділігі мен саулығына қатысты қолданылуы ретінде де анықталады. Бұл сала геология, топырақ ғылымы, агрономия және химия сияқты бірнеше ғылымдардың қатысуымен құрылған. Басты мақсат – геологиялық ресурстарды пайдалану арқылы топырақтың химиялық және физикалық қасиеттерін жақсарту және осылайша ауыл шаруашылығы өндірісін арттыру.

Тарих

Агрогеология саласындағы маңызды қаржыландыру алған алғашқы жоба – Танзания-Канада жобасы (1989). Бұл жоба Оңтүстік Танзаниядағы шаруалардың жердің өнімділігін арттыруға көмектесу мақсатымен, жергілікті шикізатты іздеу және сынау арқылы жүзеге асырылды. Дегенмен, шикізатты тыңайтқыш ретінде қолдану тәжірибесі 1800 жылдарға дейін жетеді. Эрлинг Бьярне Джонсон 1927–1928 жылдары нитрофосфат процесін ойлап тапқан.

Қалдықтардағы фосфат тыңайтқыш ретінде

Ауыл шаруашылығында жиі кездесетін мәселе – фосфор жетіспейтін топырақтар. Фосфор, азот пен калиймен қатар, өсімдіктердің дамуы мен саулығын анықтайтын маңызды элемент болып табылады. Фосфор тапшылығын жоюға арналған дәстүрлі тыңайтқыштардың көп бөлігі топырақта ерімейтін қосылыстарға айналып, қайта-қайта қолдану қажеттілігін тудырады. Тау-кен фосфаты, сондай-ақ фосфорит деп те аталады, өсімдік өсуімен байланысты проблемаларды шешудің тұрақты және тиімді әдісі болып табылады. Тау-кен фосфаты фосфорлы сазды кен орындарынан өндіріледі. Оны Оңтүстік Африка, Канада, теңіз түбінде және Тынық және Атлант мұхиттарындағы теңіз тауларында кездестіруге болады. Бұл тау жыныстары көбінесе шөгінді болып келеді, мысалы, әктас. Басқа элементтер ерігіш және оңай сіңірілетін болса, тау-кен фосфатын өсімдіктер мен топыраққа сіңу үшін одағындағы фосфорды өңдеу қажет. Қазіргі уақытта тау-кен фосфатын өңдеудің бірнеше тәсілі бар. Микробтық әдіс арқылы тау-кен фосфатын саңырауқұлақтардың көмегімен өңдеу, органикалық қышқылдарды өндіру арқылы бейорганикалық фосфатты ерігіш формаға дейін ыдыратуға мүмкіндік береді. Өсімдіктердің дамуын жақсарту үшін тау-кен өндірісінен қалған шаң өңделген тыңайтқыштармен бірге қолданылады. Зимбабведе жүргізілген зерттеулер бұл қоспаның өсімдіктердің өсуін, фосфор деңгейін және органикалық көміртегінің мөлшерін арттыратынын көрсетті. Коммерциялық тыңайтқыштар химиялық әдіспен тау-кен фосфатын өңдейді. Фосфорит негізінен ашық карьерлерде сүйрегіш желілер мен қорап дөңгелекті экскаваторлар арқылы өндіріледі. Ол ұнтақталғаннан және қоспалары алынғаннан кейін, фосфат тасына су мен күкірт қышқылы қосылады, нәтижесінде гипс кристалдары пайда болады – қажет емес заттардан құтылудың бір жолы. Содан кейін фосфор қышқыл сұйықтық түрінде қалады. Фосфор деңгейін көтеру үшін қоспалар тұншықтырылып, артық су буланады. Содан кейін сұйық фосфорға аммиак буы қосылады, ал соңғы өнімдер фосфор гранулалары болып табылады.

Көп қоректік тас тыңайтқыштары

Көпқоректік тас тыңайтқыштар – калий, кальций және магний сияқты микроэлементтерді, сондай-ақ фосфор сияқты макроэлементтерді аз мөлшерде қамтитын, баяу босатылатын тыңайтқыштар. Мақсаты – топырақтағы аналық материалдың ұзақ жылдар бойында болатын табиғи ыдырау процесін имитациялау. Өнеркәсіптік тыңайтқыштардың маңыздылығы артып, фермерлер үшін құны өсуімен және экологиялық мәселелерді көтеретін мамандар үшін де көптеген адамдар балама іздеуде. Көпқоректік тас тыңайтқыштарды қолдану өнеркәсіптік тыңайтқыштарды толық ауыстыра алмайды, бірақ олардың өзге де артықшылықтары бар. Химиялық тыңайтқыштар көбінесе бір немесе екі элементті ғана енгізсе, бұл тас тыңайтқыштар топыраққа кең спектрлі элементтерді жеткізеді. Бұл, мысалы, қарқынды ауыл шаруашылығынан кейін элементтерге жетіспейтін топырақтар үшін өте маңызды. Бұл тас тыңайтқыштардың тағы бір пайдасы – топырақтың pH деңгейін көтеру және тау-кен өндірісі қалдықтарынан жергілікті материалдарды алу мүмкіндігі. Алайда, бұл әдістің де кемшіліктері бар: оны көп мөлшерде қолдану қажет, элементтердің босату жылдамдығы баяу, және өнеркәсіптік тыңайтқыштармен салыстырғанда, басқа агрономиялық шараларға қарағанда тиімділігі төмен.

Болашақ

Шикізатты қолдану ауыл шаруашылығы өндірісін күрт жақсартуға мүмкіндік береді, себебі ол тиімді, оңай қолжетімді және тұрақты. Агрогеология, әлі де дамып келе жатқанмен, егін өсіру және өнімділікті арттырудағы агрономиялық маңыздылығын көрсетуде, соның нәтижесінде азық-түлік тапшылығы және шаруашылықпен байланысты экономикалық мәселелер шешіледі. Агрогеология саласындағы мамандар агрогеологтар деп аталады.