Кіріспе
Тумамок төбесі – "А" тауының батысында, Аризона штатының Тусон қаласының орталығына жақын орналасқан төбе. Онда көптеген радио, теледидар және қоғамдық қауіпсіздік хабарларын тарату станциялары орналасқан. 860 акрлық экологиялық қорық және АҚШ Ұлттық тарихи ескерткіші 1903 жылы Карнеги институтымен құрылған. Аризона университеті (UA) қорықтың иесі және тағы біреуін зерттеу және білім беру орталығы ретінде жалға алады. Стюард обсерваториясы төбеде телескоппен жабдықталған шағын астрономиялық обсерваторияны ұстап тұрады. Тумамок төбесі маңызды ландшафттық белгі болудан басқа, ұзақ және сан алуан тарихқа ие, қазіргі уақытта экологиялық және антропологиялық зерттеулер үшін маңызды орын, сондай-ақ Тусон халқы үшін демалыс пен тынығу орны болып табылады. Аризона университетінің құрамындағы Desert Laboratory Тумамок төбесінде орналасқан.
Tumamoc Hill is a butte located immediately west of "A" Mountain and downtown Tucson, Arizona. It is home to many radio, television, and public safety transmitters. The 860 acre ecological reserve and U. S. National Historic Landmark was established by the Carnegie Institution in 1903. The University of Arizona (UA) owns a preserve and leases another as a research and education facility. The Steward Observatory maintains a small astronomical observatory with a telescope on the hill. Besides being a prominent landmark, Tumamoc Hill has a long and varied history, and is currently an important site for ecological and anthropological research as well as a refuge and a recreational option for the people of Tucson. Part of the University of Arizona, the Desert Laboratory is located on Tumamoc.
Адамзат тарихы
Тумамок – о’дхам тілінде «сүйекті шаян» деген мағынаны білдіретін сөз. Бұл жерде ежелгі Хохокам халқының мекені болған, ең көне тринчералар ауылы орналасқан. Ол 160 дөңгелек тас құрылымдардың іргетасынан және үлкен тас қоршау қабырғаларынан тұрады. 460-тан астам петроглифтер мен төбенің жанындағы тарихқа дейінгі бақ осы халық үшін Тумамоктың маңыздылығын көрсетеді. Біз таудың маңынан өтіп, оның айналасынан жүрдік, онда 100 деңгейлі тас қабырға бар, олар шылымшақ пішіндес, төбеге қарай спиральмен өрмеленеді. Олар бұл қару-жарақ сақтайтын қойма екенін айтады, бұрынғы соғыстарда кім биікке бірінші көтерілсе, соның жеңіске жететінін көрсетеді. Бірінші қабатқа жеткендер екінші қабатқа айналып, төмендегілердің жебелері бітіп қалғанша осылай жалғастырады. Содан кейін олар таудан түсіп, жауларын қырып-жойды. Бұл төбе бүгінгі таңда да Тусон халқы үшін маңызды орын және қасиетті мекен болып табылады. Тумамок төбесіне апаратын жол жаяу серуендеуге және жүгіруге танымал. Төбеге апаратын жолдың кіреберісі Анклам жолының оңтүстік жағындағы Сент-Мэри ауруханасының қарсы бетінде орналасқан. Ол таңертең және кешке жаяу жүргіншілерге ашық. Бұл тік төбеден қаланың керемет көрінісін тамашалауға болады, сонымен қатар оның ерекше тарихы мен экологиясы туралы лекциялар халыққа ұсынылады.
Экологиялық зерттеулердің тарихы
1903 жылы Ауыл шаруашылығы департаментінің бас ботанигі Фредерик В. Колвилл Вашингтонның Карнеги институтын Тусонның шағын кен және мал шаруашылығы қаласының жанында Шөл зертханасын құруға қаржы жұмсауға көндірді. Бұл зерттеулер 1940 жылға дейін жалғасты, осы кезеңде ондағы ғалымдар Америка Құрама Штаттарында экология ғылымының дамуына зор үлес қосты. Олар «Өсімдіктер әлемі» журналын шығара бастады, ол кейіннен маңызды «Экология» журналына айналды. Ұлы депрессияның салдарынан туған қаржылық қиындықтар, сондай-ақ Карнеги институтының шөлді пайдалану мақсаты мен зерттеушілердің оған деген құрметінің арасындағы қақтығысқа байланысты, Карнеги институты 1940 жылы Шөл зертханасын Орман шаруашылығы қызметіне берді. Алғашқыда оны Аризона университетіне 1 долларға ұсынған, бірақ университет бас тартқан. Жиырма жыл өткен соң, 1960 жылдың 20 шілдесінде, бірнеше жерді пайдалану құқығын беруден және зерттеулер мен құжаттардың жоғалуынан кейін, университет осы қорықты одан да қымбатқа сатып алды. Тумамок төбесінің өсімдіктеріне жасалған ұзақ мерзімді бақылаулар мен тәжірибелер сагуароның өсуі мен қырылу динамикасы, көк пало верденің жағалау аймақтарына тәуелділігі, шөлдегі тас ірі ескектерге қауіп төндіретін аурулар және басқа да факторлар, сондай-ақ шағын қысқы бір жылдық өсімдіктердің қоғамдастығы мен олардың тұқымдарын жейтін жәндіктер мен кеміргіштердің өзара әрекеттесуі туралы маңызды мәліметтер берді.