Кіріспе

Жартылай ені кана ([[wikt:半角]]) – катакна әріптері әдеттегі шаршы (1:1) пропорциясының орнына, қалыпты енінің жартысына дейін сығылған күйде (1:2 пропорциясы) көрсетіледі. Мысалы, катакна «ка» әрпінің әдеттегі (толық ені) түрі カ, ал жарты ені カ. Жартылай ені бар хирагана Юникод стандартына енгізілген, оны веб-сайттарда немесе электрондық кітаптарда CSS қаріптерінің параметрлері арқылы қолдануға болады: "hwid" 1, Adobe Japan1 6 негізіндегі OpenType қаріптерімен. Жартылай енді кандзиді қазіргі заманғы компьютерлерде қолдануға болады, ол кейбір чек принтерлерінде, электрондық жарнама тақталарында және ескі компьютерлерде қолданылады. Жапон әріптерін латын әріптерінің моноширінді шрифттерімен бірдей торда көрсетуге мүмкіндік беру үшін, жапондық есептеулердің бастапқы кезеңдерінде жартылай ені кана кеңінен қолданылды. Жартылай енді кандзи қолданылмады. Жартылай ені кана әріптері қазіргі кезде жиі қолданылмайды, бірақ белгілі бір жағдайларда қолданылады, мысалы, кассалық аппараттардың дисплейлерінде, дүкендердегі чектерде, жапондық цифрлық теледидар мен DVD субтитрлерінде және пошталық мекенжайлардың жапсырмаларында. Олардың қолданылуы кейде стильдік таңдау болып табылады, әсіресе интернет сленгінде жиі кездеседі. «Жартылай ені кана» термині, әдетте кана әріптерінің қалай сақталынатынына емес, қалай көрсетілетініне қатысты болғанымен, кейбір таңба кодтамаларында, мысалы JIS X 0201 (1969) стандартында катакна сақталатын A0–DF (он алтылық) блогына сілтеме жасау үшін де бос қолданылады – кодтамаларға төменде қараңыз. Бұл формальды түрде дұрыс емес, себебі бұл JIS стандарты катакананы осы орындарда қалай көрсету керектігін нақтыламастан, тек сақталуы мүмкін екенін анықтайды; шатасудың себебі, ерте компьютерлік жүйелерде осында сақталған әріптер шын мәнінде жартылай ені кана ретінде көрсетілді – шатасу туралы төменде қараңыз.

Тарих

Компьютерлік дәуірге дейінгі жартылай және 2/3 енді каналар қолданылды. Компьютерлік дәуірдің басында ASCII 7 биттік таңбалар жиынтығы ретінде анықталды және 128 таңбаға орын берді. Алайда, бұл стандарт АҚШ үшін жасалғандықтан, жапон валютасын көрсетуге қажетті иен (¥) символы сияқты таңбалар мен символдарды қамтымады, сондай-ақ кана немесе канджи сияқты басқа әліпбилердегі таңбаларға да орын болмады, демек жапон таңбаларын кодтау мүмкін емес еді. Сонымен қатар, жапон таңбалары, кана да, канджи де, шаршы торда салынады, ал латын таңбалары көбінесе тар жазылады, сондықтан жапон таңбаларын көрсету де мүмкін болмады. 1969 жылы JIS X 0201 әзірленді, сол кезде компьютерлер бағдарламалық және аппараттық ресурстар бойынша жапон тілінде қолданылатын мыңдаған қытай негізіндегі канджи таңбаларын көрсетуге қабілетсіз болды. Компромисс ретінде, бұл стандарт катакананы (тек – хирагана немесе канджи емес) 0x80–0xFF жоғарғы байт мәндері диапазонында тағайындалған шағын таңбалар жиынтығы ретінде кодтады. Бұл 8 биттік процессорларға жапон мәтінін фонетикалық түрде (катакана ретінде) кодтауға және өңдеуге мүмкіндік берді, бірақ хирагана немесе канджиді өңдеуге мүмкіндік бермеді. Бұл катакана таңбалары өз кезегінде «жартылай енді кана» ретінде көрсетілді – жаңа, дәстүрлі емес, тар формат, бір кеңістікті латын әліпбилерін басып шығаруға және көрсетуге қабілетті машиналардың енімен сәйкес келеді. Кодтау тұрғысынан алғанда, JIS X 0201 – ASCII-дің кеңейтілген нұсқасы, ол қосымша таңбаларды қамтиды және ASCII-мен толыққанды сәйкес келмейді (латын таңбалары бөлімінде). «Жартылай енді кана» жапон телеграммаларында қолданылғандықтан, компьютерлерде кодталған алғашқы жапон таңбалары ретінде жасалды. Жапониядағы ең ірі ақша аудару жүйесі – Ұлттық банк деректері байланыс жүйесі (全国銀行データ通信システム) 1973 жылы құрылды. Банктер арасындағы транзакциялық хабарламаларда тек латын әріптері, сандар және 20 таңба ішінде жартылай енді катакана қолданылуы мүмкін еді. 2018 жылы жүйенің орнын ZEDI (Ұлттық банктік электрондық деректер алмасу жүйесі) басты, ол өзгермелі ұзындықтағы таңбалармен хирагана мен канджиді өңдей алады. Катакананы рұқсат етілген тар ұяшықтарға сыйғызу үшін кейбір шаралар қабылданды. Мысалы, дакутен және хакутен диакритикалық белгілері алдыңғы таңбаның бөлігі ретінде емес, жеке таңбалар ретінде қарастырылады. Бұл компромисс көптеген адамдарға «жартылай енді кананы» эстетикалық тұрғыдан тартымсыз деп санауға әкелді және бүгінгі таңда көптеген компьютерлік бағдарламалар үшін мәселе тудырады. Жартылай енді кананың тағы бір пайдасы – орынды үнемдеу. Windows 95-тің жапондық нұсқасы пайдаланушы интерфейсінде MS P Gothic-тің жартылай енді катаканасын қолданды. Ол MS UI Gothic-тің толық енді канасымен ауыстырылды, ол MS P Gothic-тен сәл тар.

Кодтау

JIS X 0201 спецификациясында (1969), катаканалар A0–DF (гексадецималды) блогында кодталады – олардың қалай көрсетілетіні нақтыланбаған, толық және жарты ені канасының жеке кодталуы жоқ. JIS X 0208-де катакана, хирагана және канджи кодталған (және толық ені бар таңбалар ретінде көрсетіледі; жарты ені бар таңбалар жоқ), бірақ кананың реті әртүрлі – JIS X 0208#Хирагана мен катакана бөлімін қараңыз. Shift JIS, JIS X 0201 және JIS X 0208-ді біріктіреді, бұл кодтамалар (екеуі де латын әріптерін және катакананы кодтай алады) бөлек сақталады, JIS X 0201-дің барлығы жартылай ені ретінде көрсетіледі (осылайша JIS X 0201 катакана жартылай ені кана ретінде көрсетіледі), ал JIS X 0208-дің барлығы толық ені ретінде көрсетіледі (осылайша JIS X 0208 латын әріптері толық ені латын әріптері ретінде көрсетіледі). Осылайша, Shift JIS-те латын әріптері мен катакана екі кодтамада, екі бөлек көрініс түрінде – жартылай және толық енде ұсынылған. Unicode-та катакана мен хирагана негізінен қалыпты, толық енді таңбалар ретінде қолданылады (катакана мен хирагана блоктары толық енді таңбалар ретінде көрсетіледі); жартылай енді және толық енді нысандар блогы бөлек, нұсқа таңбаларды, соның ішінде жартылай енді кана мен толық енді латын таңбаларын сақтау үшін қолданылады. Осылайша, JIS X 0201-дегі катакана және туынды кодтамалардың сәйкес бөлігі (Shift JIS-тің JIS X 0201 бөлігі) жартылай ені ретінде көрсетіледі, ал Unicode-де жартылай енді нысандар бөлек көрсетіледі.

Электрондық пошта

SMTP және NNTP протоколдары (электрондық поштаны және Usenet-ті жеткізу үшін қолданылатын) бұрын тек 7 биттік байттарды ғана жібере алатындықтан, жапон тілінде электрондық пошта жіберу үшін ISO 2022 JP стандарты қолданылуы әдеттегідей болды. ISO 2022 JP стандартында жартылай ені кана болмайды: ол JIS X 0201 стандартының римдік жиынтығын және JIS X 0208 стандартының барлық жиынтығын қамтиды, бірақ JIS X 0201 стандартының катакана жиынтығын қамтимайды (мысалы, Shift JIS жүйесінде жартылай ені кана үшін осы жиынтық қолданылады). JIS X 0201 стандартының екі жиынтығында да ISO 2022 кодтары бар, бірақ ISO 2022 JP профилі тек римдік жиынтықты ғана қамтиды: демек, ISO 2022 JP стандартында жартылай ені катакананы қосу форматы анықталғанмен, ISO 2022 JP форматын бұзу болып табылады. Осы себепті, егер жартылай ені кана хабарламаға қате түсіп кірсе, хабар тарату кезінде бұрмалануы мүмкін (моджибаке құбылысын қараңыз). HTML5 жүйесінде қолданылатын WHATWG кодтау стандарты JIS X 0201 катаканасын ISO 2022 JP форматында кодтауды емес, декодтауды ғана рұқсат етеді, бұл форматтың кеңейтілуі болып табылады, және кодтау кезінде жартылай ені катаканаларын JIS X 0208 стандартының баламасына айналдырады. Бүгінде көптеген электрондық пошта серверлері 8BITMIME кеңейтуін қолдайтындықтан және 8 биттік таңбаларды түсінетіндіктен, бұл мәселе енді туындамайды. Балама ретінде, Base64 сияқты кодтау жүйесін қолданып, оны MIME арқылы хабарламада көрсетуге болады.

Веб-беттер

Электрондық поштадағы мәселе веб-беттерде болмайды, себебі HTTP 8 биттік символдарды қабылдайды. Дегенмен, бір мәселе бар: компьютерлік бағдарламалар символды Shift JIS, EUC JP немесе UTF-8 ретінде қарастыруды анықтауда қиындық көреді. Сондықтан символ кодын ақпарат HTTP жауап тақырыбы немесе Meta тегі арқылы көрсету қажет.

Аң-таңдық

Нақты айтқанда, JIS X 0201 кодтамасын «жартылай енді катакана» деп атау дұрыс емес, өйткені стандарт таңбалардың енін анықтамайды, ол тек катакана таңбаларының кодтық бейнелеуін анықтайды. JIS X 0201 стандартында катакана таңбалары жартылай емес, қалыпты (толық) енде басылады. Жартылай енді таңбалар тек таңбалар жартылай енде көрсетілген кезеңде (және бір байттық кодтамалар қолданылған) көрсету үшін пайдаланылды, толық енді таңбаларды көрсету (және JIS X 0208 сияқты қос байттық кодтамалар) кең таралғанға дейін. Алайда, Shift JIS стандартында JIS X 0201 стандартын (оның таңбалары – латын және катакана – жартылай енде көрсетіледі) және JIS X 0208 стандартын (оның таңбалары – катакана, хирагана, канджи және латын – толық енде көрсетіледі) біріктіріп, катакана мен латын таңбаларын екі рет кодтайды, екеуі де JIS X 0201 және JIS X 0208 стандартында, бірақ олар (0201 немесе 0208) бөлімінде жартылай немесе толық енде көрсетіледі. Осылайша, 0201 катакана блогын «жартылай енді кана» деп қарастыруға болады, ал 0201 стандарты «жартылай енді» таңбаларды анықтайды деген қате түсінік кең таралған. Сонымен қатар, JIS X 0201 бір байттық кодтама (және жартылай енде көрсетіледі) ал эми JIS X 0208 – қос байттық кодтама (және толық енде көрсетіледі), байттар саны мен енінің арасында тікелей байланыс жоқ (Shift JIS-тегі сәйкес жағдайлардан басқа), мысалы, Unicode төрт байтпен (UTF-32) толық және жартылай енді таңбаларды көрсету үшін кодталуы мүмкін.