Жарты кеңдіктегі кана – жапон тіліндегі таңбалардың (катакана, хирагана, кандзи) мөлшерін азайту тәсілі. Ескі компьютерлерде кең қолданылды, қазіргі принтерлерде де қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жартылай ені кана ([[wikt:半角]]) – катакна әріптері әдеттегі шаршы (1:1) пропорциясының орнына, қалыпты енінің жартысына дейін сығылған күйде (1:2 пропорциясы) көрсетіледі. Мысалы, катакна «ка» әрпінің әдеттегі (толық ені) түрі カ, ал жарты ені カ. Жартылай ені бар хирагана Юникод стандартына енгізілген, оны веб-сайттарда немесе электрондық кітаптарда CSS қаріптерінің параметрлері арқылы қолдануға болады: "hwid" 1, Adobe Japan1 6 негізіндегі OpenType қаріптерімен. Жартылай енді кандзиді қазіргі заманғы компьютерлерде қолдануға болады, ол кейбір чек принтерлерінде, электрондық жарнама тақталарында және ескі компьютерлерде қолданылады. Жапон әріптерін латын әріптерінің моноширінді шрифттерімен бірдей торда көрсетуге мүмкіндік беру үшін, жапондық есептеулердің бастапқы кезеңдерінде жартылай ені кана кеңінен қолданылды. Жартылай енді кандзи қолданылмады. Жартылай ені кана әріптері қазіргі кезде жиі қолданылмайды, бірақ белгілі бір жағдайларда қолданылады, мысалы, кассалық аппараттардың дисплейлерінде, дүкендердегі чектерде, жапондық цифрлық теледидар мен DVD субтитрлерінде және пошталық мекенжайлардың жапсырмаларында. Олардың қолданылуы кейде стильдік таңдау болып табылады, әсіресе интернет сленгінде жиі кездеседі. «Жартылай ені кана» термині, әдетте кана әріптерінің қалай сақталынатынына емес, қалай көрсетілетініне қатысты болғанымен, кейбір таңба кодтамаларында, мысалы JIS X 0201 (1969) стандартында катакна сақталатын A0–DF (он алтылық) блогына сілтеме жасау үшін де бос қолданылады – кодтамаларға төменде қараңыз. Бұл формальды түрде дұрыс емес, себебі бұл JIS стандарты катакананы осы орындарда қалай көрсету керектігін нақтыламастан, тек сақталуы мүмкін екенін анықтайды; шатасудың себебі, ерте компьютерлік жүйелерде осында сақталған әріптер шын мәнінде жартылай ені кана ретінде көрсетілді – шатасу туралы төменде қараңыз.
Half width kana ([[wikt:半角) are katakana characters displayed compressed at half their normal width (a 1:2 aspect ratio), instead of the usual square (1:1) aspect ratio. For example, the usual (full width) form of the katakana ka is カ while the half width form is カ. Half width hiragana is included in Unicode, and it is usable on Web or in e books via CSS's font feature settings: "hwid" 1 with Adobe Japan1 6 based OpenType fonts. Half width kanji is usable on modern computers, and is used in some receipt printers, electric bulletin board and old computers. Half width kana were used in the early days of Japanese computing, to allow Japanese characters to be displayed on the same grid as monospaced fonts of Latin characters. Half width kanji were not used. Half width kana characters are not generally used today, but find some use in specific settings, such as cash register displays, on shop receipts, Japanese digital television and DVD subtitles, and mailing address labels. Their usage is sometimes also a stylistic choice, particularly frequent in certain Internet slang. The term "half width kana", which strictly refers only to how kana are displayed, not how they are stored – is also used loosely to refer to the A0–DF (hexadecimal) block where katakana are stored in some character encodings, such as JIS X 0201 (1969) – see encodings, below. This is formally incorrect, however – this JIS standard simply specifies that katakana can be stored in these locations, without specifying how they should be displayed; the confusion is because in early computing, the characters stored here were in fact displayed as half width kana – see confusion, below.
Тарих
Компьютерлік дәуірге дейінгі жартылай және 2/3 енді каналар қолданылды. Компьютерлік дәуірдің басында ASCII 7 биттік таңбалар жиынтығы ретінде анықталды және 128 таңбаға орын берді. Алайда, бұл стандарт АҚШ үшін жасалғандықтан, жапон валютасын көрсетуге қажетті иен (¥) символы сияқты таңбалар мен символдарды қамтымады, сондай-ақ кана немесе канджи сияқты басқа әліпбилердегі таңбаларға да орын болмады, демек жапон таңбаларын кодтау мүмкін емес еді. Сонымен қатар, жапон таңбалары, кана да, канджи де, шаршы торда салынады, ал латын таңбалары көбінесе тар жазылады, сондықтан жапон таңбаларын көрсету де мүмкін болмады. 1969 жылы JIS X 0201 әзірленді, сол кезде компьютерлер бағдарламалық және аппараттық ресурстар бойынша жапон тілінде қолданылатын мыңдаған қытай негізіндегі канджи таңбаларын көрсетуге қабілетсіз болды. Компромисс ретінде, бұл стандарт катакананы (тек – хирагана немесе канджи емес) 0x80–0xFF жоғарғы байт мәндері диапазонында тағайындалған шағын таңбалар жиынтығы ретінде кодтады. Бұл 8 биттік процессорларға жапон мәтінін фонетикалық түрде (катакана ретінде) кодтауға және өңдеуге мүмкіндік берді, бірақ хирагана немесе канджиді өңдеуге мүмкіндік бермеді. Бұл катакана таңбалары өз кезегінде «жартылай енді кана» ретінде көрсетілді – жаңа, дәстүрлі емес, тар формат, бір кеңістікті латын әліпбилерін басып шығаруға және көрсетуге қабілетті машиналардың енімен сәйкес келеді. Кодтау тұрғысынан алғанда, JIS X 0201 – ASCII-дің кеңейтілген нұсқасы, ол қосымша таңбаларды қамтиды және ASCII-мен толыққанды сәйкес келмейді (латын таңбалары бөлімінде). «Жартылай енді кана» жапон телеграммаларында қолданылғандықтан, компьютерлерде кодталған алғашқы жапон таңбалары ретінде жасалды. Жапониядағы ең ірі ақша аудару жүйесі – Ұлттық банк деректері байланыс жүйесі (全国銀行データ通信システム) 1973 жылы құрылды. Банктер арасындағы транзакциялық хабарламаларда тек латын әріптері, сандар және 20 таңба ішінде жартылай енді катакана қолданылуы мүмкін еді. 2018 жылы жүйенің орнын ZEDI (Ұлттық банктік электрондық деректер алмасу жүйесі) басты, ол өзгермелі ұзындықтағы таңбалармен хирагана мен канджиді өңдей алады. Катакананы рұқсат етілген тар ұяшықтарға сыйғызу үшін кейбір шаралар қабылданды. Мысалы, дакутен және хакутен диакритикалық белгілері алдыңғы таңбаның бөлігі ретінде емес, жеке таңбалар ретінде қарастырылады. Бұл компромисс көптеген адамдарға «жартылай енді кананы» эстетикалық тұрғыдан тартымсыз деп санауға әкелді және бүгінгі таңда көптеген компьютерлік бағдарламалар үшін мәселе тудырады. Жартылай енді кананың тағы бір пайдасы – орынды үнемдеу. Windows 95-тің жапондық нұсқасы пайдаланушы интерфейсінде MS P Gothic-тің жартылай енді катаканасын қолданды. Ол MS UI Gothic-тің толық енді канасымен ауыстырылды, ол MS P Gothic-тен сәл тар.
Half width kana and 2/3 width kana were used from pre computer era. In the early computer era, ASCII is defined as a 7 bit character set and has room for 128 characters. However, since this standard was designed for the United States, it does not contain characters and symbols, such as the yen (¥) symbol needed to represent Japanese currency, nor did it include space for characters from other alphabets, such as kana or kanji – thus Japanese characters could not be encoded. Further, Japanese characters, both kana and kanji, are drawn on a square grid, while Latin characters are generally written more narrowly – thus Japanese characters could not be displayed either. JIS X 0201 was developed in 1969, a time when computers were generally incapable, both by software design and hardware resources, of representing the thousands of Chinese based kanji characters used in Japanese. As a compromise, this standard encoded katakana (only – not hiragana or kanji) as a small set of characters, assigned in the upper byte value range of 0x80–0xFF. This allowed 8 bit processors to encode and process Japanese text phonetically (as katakana), though without being able to process hiragana or kanji. These katakana characters were in turn displayed as "half width kana" – a new, unorthodox, narrower form factor to fit the same width as the monospaced Latin alphabets machines were capable of printing and displaying. Encoding wise, JIS X 0201 is a variant extension of ASCII – it includes additional characters, and does not exactly agree with ASCII on the overlapping part (the Latin character section). Half width kana were developed as " the first Japanese characters encoded on computers because they are used for Japanese telegrams." The Nationwide Banking Data Communication System (全国銀行データ通信システム), the largest funds transfer system in Japan, was established in 1973. Transaction messages between banks could only use Latin, numbers, and half width katakana within 20 characters. The system is superseded by ZEDI (The Nationwide Banking Electronic Data Interchange System) in 2018, which can handle hiragana and kanji with variable length characters. To make katakana fit into the narrower cell area allowed, some compromises were made. For example, the diacritical marks dakuten and handakuten are treated as separate characters instead of being part of the preceding character. This compromise led many to consider "half width kana" visually unattractive, and causes problems for many computer programs today. Another use of half width kana is to save space. The Japanese version of Windows 95 used half width katakana of MS P Gothic in its user interface. It was replaced by full width kana of MS UI Gothic, little narrower than MS P Gothic.
Кодтау
JIS X 0201 спецификациясында (1969), катаканалар A0–DF (гексадецималды) блогында кодталады – олардың қалай көрсетілетіні нақтыланбаған, толық және жарты ені канасының жеке кодталуы жоқ. JIS X 0208-де катакана, хирагана және канджи кодталған (және толық ені бар таңбалар ретінде көрсетіледі; жарты ені бар таңбалар жоқ), бірақ кананың реті әртүрлі – JIS X 0208#Хирагана мен катакана бөлімін қараңыз. Shift JIS, JIS X 0201 және JIS X 0208-ді біріктіреді, бұл кодтамалар (екеуі де латын әріптерін және катакананы кодтай алады) бөлек сақталады, JIS X 0201-дің барлығы жартылай ені ретінде көрсетіледі (осылайша JIS X 0201 катакана жартылай ені кана ретінде көрсетіледі), ал JIS X 0208-дің барлығы толық ені ретінде көрсетіледі (осылайша JIS X 0208 латын әріптері толық ені латын әріптері ретінде көрсетіледі). Осылайша, Shift JIS-те латын әріптері мен катакана екі кодтамада, екі бөлек көрініс түрінде – жартылай және толық енде ұсынылған. Unicode-та катакана мен хирагана негізінен қалыпты, толық енді таңбалар ретінде қолданылады (катакана мен хирагана блоктары толық енді таңбалар ретінде көрсетіледі); жартылай енді және толық енді нысандар блогы бөлек, нұсқа таңбаларды, соның ішінде жартылай енді кана мен толық енді латын таңбаларын сақтау үшін қолданылады. Осылайша, JIS X 0201-дегі катакана және туынды кодтамалардың сәйкес бөлігі (Shift JIS-тің JIS X 0201 бөлігі) жартылай ені ретінде көрсетіледі, ал Unicode-де жартылай енді нысандар бөлек көрсетіледі.
In the JIS X 0201 specification (1969), katakana are encoded in A0–DF (hexadecimal) block – how they are displayed is not specified, and there is no separate encoding of full width and half width kana. In JIS X 0208, katakana, hiragana, and kanji are all encoded (and displayed as full width characters; there are no half width characters), though the ordering of the kana is different – see JIS X 0208#Hiragana and katakana. In Shift JIS, which combines JIS X 0201 and JIS X 0208, these encodings (both of which can encode Latin characters and katakana) are stored separately, with JIS X 0201 all being displayed as half width (thus the JIS X 0201 katakana are displayed as half width kana), while JIS X 0208 are all displayed as full width (thus the JIS X 0208 Latin characters are all displayed as full width Latin characters). Thus in Shift JIS, Latin characters and katakana have two encodings with two separate display forms, both half width and full width. In Unicode, katakana and hiragana are primarily used as normal, full width characters (the Katakana and Hiragana blocks are displayed as full width characters); a separate block, the Halfwidth and Fullwidth Forms block is used to store variant characters, including half width kana and full width Latin characters. Thus, the katakana in JIS X 0201 and the corresponding part of derived encodings (the JIS X 0201 part of Shift JIS) are displayed as half width, while in Unicode half width forms are specified separately.
Электрондық пошта
SMTP және NNTP протоколдары (электрондық поштаны және Usenet-ті жеткізу үшін қолданылатын) бұрын тек 7 биттік байттарды ғана жібере алатындықтан, жапон тілінде электрондық пошта жіберу үшін ISO 2022 JP стандарты қолданылуы әдеттегідей болды. ISO 2022 JP стандартында жартылай ені кана болмайды: ол JIS X 0201 стандартының римдік жиынтығын және JIS X 0208 стандартының барлық жиынтығын қамтиды, бірақ JIS X 0201 стандартының катакана жиынтығын қамтимайды (мысалы, Shift JIS жүйесінде жартылай ені кана үшін осы жиынтық қолданылады). JIS X 0201 стандартының екі жиынтығында да ISO 2022 кодтары бар, бірақ ISO 2022 JP профилі тек римдік жиынтықты ғана қамтиды: демек, ISO 2022 JP стандартында жартылай ені катакананы қосу форматы анықталғанмен, ISO 2022 JP форматын бұзу болып табылады. Осы себепті, егер жартылай ені кана хабарламаға қате түсіп кірсе, хабар тарату кезінде бұрмалануы мүмкін (моджибаке құбылысын қараңыз). HTML5 жүйесінде қолданылатын WHATWG кодтау стандарты JIS X 0201 катаканасын ISO 2022 JP форматында кодтауды емес, декодтауды ғана рұқсат етеді, бұл форматтың кеңейтілуі болып табылады, және кодтау кезінде жартылай ені катаканаларын JIS X 0208 стандартының баламасына айналдырады. Бүгінде көптеген электрондық пошта серверлері 8BITMIME кеңейтуін қолдайтындықтан және 8 биттік таңбаларды түсінетіндіктен, бұл мәселе енді туындамайды. Балама ретінде, Base64 сияқты кодтау жүйесін қолданып, оны MIME арқылы хабарламада көрсетуге болады.
Since the SMTP and NNTP protocols (used to deliver e mail and Usenet, respectively) were formerly only able to transmit 7 bit bytes, it was then the convention to use ISO 2022 JP for sending e mail in Japanese. Half width kana is not contained in ISO 2022 JP: it includes the Roman set of JIS X 0201, and all of JIS X 0208, but not the katakana set of JIS X 0201 (which is used for half width kana in Shift JIS, for instance). Both sets of JIS X 0201 have ISO 2022 codes, but the ISO 2022 JP profile only includes the Roman set: this means that the format for including half width katakana in ISO 2022 JP is both well defined and a violation of the ISO 2022 JP format. For this reason, if half width kana were accidentally included in a message, it could become garbled during transmission (see mojibake). The WHATWG encoding standard used by HTML5 permits decoding, but not encoding, of JIS X 0201 katakana in ISO 2022 JP as an extension to the format, and converts half width katakana to their JIS X 0208 equivalents upon encoding. This is no longer such a problem since most e mail servers today support 8BITMIME extension and hence understand 8 bit characters. Alternatively, an encoding system such as Base64 can be used and specified in the message using MIME.
Веб-беттер
Электрондық поштадағы мәселе веб-беттерде болмайды, себебі HTTP 8 биттік символдарды қабылдайды. Дегенмен, бір мәселе бар: компьютерлік бағдарламалар символды Shift JIS, EUC JP немесе UTF-8 ретінде қарастыруды анықтауда қиындық көреді. Сондықтан символ кодын ақпарат HTTP жауап тақырыбы немесе Meta тегі арқылы көрсету қажет.
The problem that exists in e mail does not exist with Web pages since HTTP accepts 8 bit characters. However, one problem that does exist is that computer programs have difficulties determining whether to treat a character as Shift JIS, EUC JP, or UTF 8 – hence character code information should be specified with a HTTP response header or a Meta tag.
Аң-таңдық
Нақты айтқанда, JIS X 0201 кодтамасын «жартылай енді катакана» деп атау дұрыс емес, өйткені стандарт таңбалардың енін анықтамайды, ол тек катакана таңбаларының кодтық бейнелеуін анықтайды. JIS X 0201 стандартында катакана таңбалары жартылай емес, қалыпты (толық) енде басылады. Жартылай енді таңбалар тек таңбалар жартылай енде көрсетілген кезеңде (және бір байттық кодтамалар қолданылған) көрсету үшін пайдаланылды, толық енді таңбаларды көрсету (және JIS X 0208 сияқты қос байттық кодтамалар) кең таралғанға дейін. Алайда, Shift JIS стандартында JIS X 0201 стандартын (оның таңбалары – латын және катакана – жартылай енде көрсетіледі) және JIS X 0208 стандартын (оның таңбалары – катакана, хирагана, канджи және латын – толық енде көрсетіледі) біріктіріп, катакана мен латын таңбаларын екі рет кодтайды, екеуі де JIS X 0201 және JIS X 0208 стандартында, бірақ олар (0201 немесе 0208) бөлімінде жартылай немесе толық енде көрсетіледі. Осылайша, 0201 катакана блогын «жартылай енді кана» деп қарастыруға болады, ал 0201 стандарты «жартылай енді» таңбаларды анықтайды деген қате түсінік кең таралған. Сонымен қатар, JIS X 0201 бір байттық кодтама (және жартылай енде көрсетіледі) ал эми JIS X 0208 – қос байттық кодтама (және толық енде көрсетіледі), байттар саны мен енінің арасында тікелей байланыс жоқ (Shift JIS-тегі сәйкес жағдайлардан басқа), мысалы, Unicode төрт байтпен (UTF-32) толық және жартылай енді таңбаларды көрсету үшін кодталуы мүмкін.
Strictly speaking, JIS X 0201 encoding as "half width katakana" is incorrect, as the standard does not define character widths – it defines only the code representation of katakana characters. In the JIS X 0201 standard, katakana characters are printed in normal (full) width, not half width. Half width characters were only used for display during the period when characters were displayed at half width (and single byte encodings were used), before full width character displays (and associated double byte encodings such as JIS X 0208) became widespread. However, in the Shift JIS standard, which combines the JIS X 0201 standard (whose characters – Latin and katakana – were displayed as half width) and the JIS X 0208 standard (whose characters – katakana, hiragana, kanji, and Latin – were displayed as full width), katakana and Latin characters are encoded twice, both in JIS X 0201 and JIS 0208, but displayed as half width or full width according to which section they are in (0201 or 0208) – thus the 0201 katakana block can be thought of as corresponding to "half width kana", and the misunderstanding that the 0201 standard defines "half width" characters is widespread. Further, though JIS X 0201 is a single byte encoding (and displayed at half width) and JIS X 0208 is a double byte encoding (and displayed at full width), there is no connection between number of bytes and width (other than those corresponding in Shift JIS, as above) – for example, Unicode can be encoded with four bytes (UTF 32) to display both full width and single width characters.