Кіріспе
Солтүстік Швециядағы кеншілер қаласы.
1960 жылдары Кирунада Эсранж ғарыш орталығы құрылды. Сондай-ақ Кирунада Ғарыш физикасы институты және Лулеа технологиялық университетінің ғарыш ғылымдары кафедрасы орналасқан.
The Esrange Space Center was established in Kiruna in the 1960s. Also in Kiruna are the Institute of Space Physics and Luleå University of Technology's Department of Space Science.
Шығу тегі
Археологиялық қазбалар Кируна аймағында кем дегенде 6000 жылдан бері адамдар қоныстанғанын көрсетті. Кируна 1900 жылы құрылғанға дейін, жергілікті саами халқы Кирунаваара және Луоссаваарада темір кенінің бар екенін білген. 1696 жылы Кенгис зауытының кеңсе қызметкері Сэмюэл Мёрт екі төбеде темір кені бар деген қауесеттер туралы жазды. 1736 жылы саами адамы Манги Юкасярви шіркеуінде жиналған швед билігіне бұл туралы хабарлағаннан кейін кен жақсы танымал болды. 1884 жылы Солтүстік Еуропа теміржол компаниясына Лулеодан Нарвикке дейінгі теміржолға концессия берілді. Лулео мен Мальмбергет арасындағы уақытша теміржол 1888 жылы аяқталды және алғашқы пойыз наурыз айында Мальмбергеттен жолға шықты. Соған шамамен бір уақытта ағылшын компаниясы банкротқа ұшырап, желісін швед мемлекетіне 8 миллион швед кронасына сатуға мәжбүр болды, бұл бастапқы инвестицияланған соманың жартысына жуық болды. Масштабты қайта құрудан кейін Гелливареге дейінгі теміржолды қайта пайдалану мүмкін болды және Malmberget-те темір кені Aktiebolaget Gellivare Malmfält (AGM) компаниясымен өндірілді. Роберт Шугтың бастамасымен 1890 жылы Луоссаваара Киирунваара Актиболаг (LKAB) құрылды. 1893 жылы Густав Бромс LKAB және AGM компанияларының бас директоры болды. LKAB Мальмбананы Луоссавара және Киирунвара арқылы Норвегияның мұзсыз жағалауына дейін жалғастыруға ынталанды. Нарвикке теміржол желісін салу мәселесі даулы болды, өйткені қарсыластар халықаралық теміржол желісіне Ресейдің ықпалынан қорқыды (ол кезде Финляндияны бақылап, Швециямен Хапаранда–Торнио арқылы байланысқан). Салыныс туралы шешім ақыры 1898 жылы қабылданды. Теміржол 1899 жылдың 15 қазанында Кирунаға келді, ал швед және норвегиялық бөлімдер 1902 жылдың 15 қарашасында біріктірілді. LKAB үшін бұл үлкен шығын 1901 жылы Киирунваарада кен өндіру басталғаннан кейін жақында банкротқа әкелді. Король Оскар II теміржол желісін 1903 жылдың 14 шілдесінде ғана ашты, солтүстікке саяхаттау үшін қысқа қарағанда жазды ұнатты. Архитекторлар Пер Олоф Холлман мен Густав Викман қала құрылысын жобалауға тағайындалды, оның құрылысы екі темір кен орнының жанында, Гаукиварада салынуы керек еді, географиялық және климаттық жағдайларды ескере отырып, бұл сол кезде революциялық есептелді; төбеде орналасқандықтан, қысқы температуралар басқа қалаларға қарағанда әлдеқайда жұмсақ, ал көше жоспары мен орналасуының арқасында желдің күші шектеулі. 1900 жылдың 27 сәуірінде Холлманның жоспары ресми түрде мақұлданды. Густав Бромс елді мекендерге Кируна деген ат беруді ұсынды, бұл швед тілінде сөйлейтін тұрғындар да айта алатын қысқа және ыңғайлы атау. Бұл атау саами және фин тілдерінде «тасқа тігілген тас торғай» дегенді білдіреді. LKAB Хильмар Лундбомды, орта мектепті де, геологиялық білімін де аяқтамаған жергілікті басқарушы етіп тағайындады.
Ерте тарих
Қоныс жобасы қабылданбағанға дейін үйлер ұйымдаспаған түрде, Кирунаның оңтүстігіндегі басқа кен қаласы Малмбергеттегідей заңсыз шатырлармен салынып жатты. Сондай-ақ, уақытша ғимараттар шіркеу, мектеп, аурухана, қонақ үй және полиция бөлімі ретінде пайдаланылды. Дегенмен, ресми тұрғын үйлер қарқынды түрде салынысты, және 1903 жылы король темір жолды ашқанда, барлық заңсыз тұрғын үйлер мен көптеген уақытша ғимараттар бұзылып, жаңаларымен ауыстырылды. Алғашқы ғимарат, B:1, сақталған және оны Хьяльмар Лундбомсгарденде көруге болады. 1899 жылы болашақта Кируна болады деген жерге 18 адам тіркелді. Бұл көрсеткіш 1900 жылы 222-ге, 1910 жылы 7438-ге, ал 1930 жылы 12 884-ке өсті. Тұрғын үйлер осы қарқынды өсімге толыққанды жете алмады; 1910 жылға қарай 1877 ресми бөлме және бірнеше мойындалмаған тұрғын үйлер болды, яғни бір бөлмеде орташа есеппен үш-төрт адам тұрды; бұл тығыздық келесі онжылдықтарда бірте-бірте төмендеді. Кируна 1908 жылы муниципалитет құрамындағы қауым (municipalsamhälle) мәртебесін алды. Бұл Луоссаваара Кирунаваара Арбетарефьоренинг сияқты жергілікті ұйымдардың наразылығын тудырды, олар кеніштен түскен табыстың көбірек бөлігін жергілікті жерде қалдыратын көпінг (köping) мәртебесін күткен болатын. Қарсылығында, LKAB кен компаниясы аурухана, өрт сөндіру станциясы, кәріз жүйесі, жолдар, шіркеу (1912 жылы ашылған) және дін қызметкерінің үйін салуға қаржы бөлді. Кирунаның алғашқы онжылдықтарында оны сыртқы әлеммен байланыстыратын жол болған жоқ. Бірден-бір байланыс темір жол арқылы немесе, темір жол салынар алдындағыдай, қайықпен (жазда) Торне және Каликс өзендері арқылы Юкасярви және Хомояккке дейін, содан кейін жаяу жүріп өту болды. Кирунадан Туоллуваараға 1901 жылы, Пойкиярвиге 1909 жылы, Алттажарвиге 1913 жылы жол салынды және 1926 жылы Сваппаваараға қосылды, одан Виттаңги арқылы Паялаға және Лаппесуандо арқылы Гелливареге, содан әрі оңтүстікке қарай жолдар бар еді. 1920 жылдардың басында "Кирунасвенскарна" (Кируна шведтері) деп танылған қозғалыс Совет Ресейіне эмиграциялауға шешім қабылдады, онда олар жақсы жұмыс жағдайларына, жоғары жалақыға және жалпы тұрмыс деңгейіне үміттенеді. Олар топтап эмиграциялаған соңғы шведтер еді. Осы эмигранттардың көпшілігі көшіп кетер алдында Кирунада тұрған.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Кируна муниципалитеті Норвегия және Финляндиямен шекаралас, ал Кируна екі елге де салыстырмалы түрде жақын орналасқан. Бұл, мобилизация қажет болған сайын көптеген сарбаздардың аймаққа тасымалдануына әкелді; біріншіден, 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға неміс басқыншылығынан кейін, содан кейін 1939 жылдың қарашасында Финляндияға ресейлік басқыншылықтан кейін. Алайда, екі жағдайда да швед сарбаздары ешқандай шайқасқа қатыспады. 1940 жылдың наурыз айында Черчилль «Катерина» операциясы аясында Норвегиядағы Нарвиктен Финляндияға Кируна және Хапаранда арқылы сарбаздарды тасымалдауға рұқсат сұрады. Кируна темір кені жанында британдық сарбаздардың болуы Германияның Швецияға шабуыл жасауына себеп болуі мүмкін деген қорқыныштан, өтініш қабылданбады. Германия Норвегияға шабуыл жасағаннан кейін, егер неміс әскері Швецияға шабуыл жасаса, Мальмбанан жолындағы әрбір көпірде кем дегенде он сарбаз орналастырылды, олар көпірлерді жарылуға дайындады. Сонымен қатар, шетелдіктерге Кирунаға немесе темір руда жолына баруға тыйым салынды, ал Кируна мен Риксгренсен арасында тек саамдарға, әскери қызметкерлерге, жергілікті тұрғындарға және үкімет үшін жұмыс істейтін адамдарға ғана жол берілді. Германия Швециядан әскери техниканы тасымалдау үшін теміржол желісін пайдалануды сұрады, бірақ Швеция үкіметі тек гуманитарлық сипаттағы транзитке келісті, men ej underhåll till stridande trupp (жауынгерлерді күтіп-баптау емес). Германия Норвегия басып алынғаннан кейін ондағы неміс сарбаздары енді соғыспайды деп мәлімдеді және Мальмбанан мен Кируна арқылы оңтүстіктен солтүстікке көп мөлшерде әскери техника, оқ-дәрі және, құпия түрде, әскерлерді тасымалдады. Әскерлер көбінесе материалдық тасымалдама ретінде жарияланған көліктерде тасымалданатын. Бұл қатаң ережеге қайшы болғанына қарамастан, неміс сарбаздары мен швед жергілікті тұрғындары арасында сауда және футбол матчтары сияқты белсенділіктер болды.
Соғыстан кейінгі
1948 жылы Кируна қала құқығына ие болды және кеннен түскен қаражат көптеп түсе бастады. Қала орталығы 1953 жылдан бастап жаңартылды; 1920 жылға дейін салынған ғимараттардың көп бөлігі бұзылып, жаңаларымен ауыстырылды, ал қазіргі ғимараттардың көпшілігі одан кейін салынды. Қала өсіп, жаңа аудандар салынды, сондай-ақ ескі аудандарда жаңа пәтерлер мен виллалар бой көтерді. Қазіргі уақытта Ломболо деп аталатын аудан 1960 жылдары салынған. 1960 жылдың 10 қарашасында Кируна әуежайы ашылды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері Каликсфорс және Луоссаярви әуежайларына қонған әскери ұшақтардан азаматтық авиацияны бөліп шығарды. 1971 жылы Никкалуоктаға, ал 1984 жылы Риксгренсен мен Нарвикке жол салынды. Соңғысы көп пікірталас тудырды, себебі Норвегияға Торнетресктің солтүстік жағынан Лаймо, Каттувуома, Салми арқылы Инсетке және Норвегиядағы Бардуға жол салудың балама жоспарлары болды. Бұл жол ешқашан салынбады, бірақ 1962 жылы жергілікті тұрғындардың бастамасымен Лаймо мен Салми арасында 25 шақырымдық жол салынды; алайда, Талмавэген деп аталатын бұл жол басқа жолдармен қосылмайды. 1990 жылдан бері Юкасярвиде әр жылғы қысында Кируна мұзды қонақ үйі салынды және ол маңызды туристік орталыққа айналды.
Қаланың көшірілуі
Кирунаны қайта дамыту – бұл қайта құру жобасы, себебі LKAB басқаратын Кирунаваара кені қала орталығының негізін шайқап тұр. Бірнеше ғимараттарды көшіруге немесе бұзуға тура келеді. Қала орталығы шығысқа қарай жылжытылады. 2004 жылы кен өндірісіне байланысты жер астындағы шөгіңкілерге қарсы тұру үшін муниципалитеттің қазіргі орталығын көшіру қажет деп шешілді. Көшіру келесі он жылдық ішінде кезең-кезеңімен жүзеге асырылуы тиіс еді. 2007 жылдың 8 қаңтарында Луоссавара тауының етегінде, Луоссаярви көлінің жанында солтүстік-батысқа қарай жаңа орын ұсынылды. Қаланы көшіру жұмыстарының алғашқы нақты қадамы 2007 жылдың қарашасында жаңа негізгі кәріз құбырының құрылысын бастаумен жасалды. Сол аптада қаланың жаңа бөлігінің алғашқы эскиздері жарияланды. Эскиздерге саяхат орталығы, қалалық әкімшілік пен шіркеудің жаңа орналасқан жерлері, жасанды көл және Луоссавара төбесінің қала аумағына кеңейтілуі кірді. E10 тас жолының жаңа учаскесінің орналасқан жері, сондай-ақ темір жол мен темір жол станциясының орналасқан жері әлі белгісіз болды. 2008 жылдың көктемінде жобаның ресми нұсқасы жарияланды, одан кейін әртүрлі мүдделі топтармен талқыланды және жаңа нұсқасы жасалды. 2010 жылдың маусым айында муниципалитет кеңесі қаланың ұсынылған солтүстік-батыс бағыты емес, шығысқа қарай (Туоллуваараға) жылжытылатынына шешім қабылдады. Қаланың көшірілуі 2014 жылы басталды және жоспар 2100 жылға дейін жалғасатын процесті сипаттайды. 2012-2013 жылдары Кируна муниципалитеті мен Швеция сәулетшілер қауымдастығы бірлесіп, жаңа Кирунаның жаңа қалалық орталығының визиясы, стратегиясы және жобалауы бойынша халықаралық сәулет конкурсын ұйымдастырды. Стокгольмдегі White Arkitekter AB, Ослодағы Ghilardi + Hellsten Arkitekter, Spacescape AB, Vectura Consulting AB және Evidens BLW AB компаниялары қаланы көшіру жөніндегі бас жоспары мен стратегиясымен байқауда жеңіске жетті. Байқау командасын White Arkitekter AB, Бас сәулетші Mikael Stenqvist Architect SAR/MSA, Ghilardi + Hellsten Arkitekter, Бас сәулетші Ellen Hellsten, сондай-ақ Лулео және Делфт университеттерінің зерттеушілері басқарды. Бұл жобада тұрақтылыққа, жасыл және көк инфрақұрылымға, автомобильдерге емес, жаяу жүргіншілерге және қоғамдық көлікке басымдық берілген тығыз қала орталығы көзделген. 2018 жылы Швеция үкіметі қаланың бастапқы орналасқан жерінен көшірілгеннен кейін радиокорпорация Radiotjänst үшін жұмысты ауыстыруға көмектесетінін мәлімдеді. 2013 жылдан бастап даниялық зерттеуші және фотограф Клаус Тиманн қаланың қайта қоныстануын құжаттаған ұзақ мерзімді жобаны бастады. GPS белгілері бар суреттерді пайдаланып, ол бірнеше рет қайтып келді, өзгеріп жатқан ландшафтты көрсету үшін нақты жерлерді қайталай түсті. 2017 жылы Тиман Bloomberg Businessweek үшін қаланың қайта дамытылуын құжаттау үшін Кирунаға қайта оралды.
География
Кируна Швецияның солтүстігінде, Солтүстік поляр шеңберінен солтүстікте орналасқан. Қала орталығы 530 метр биіктіктегі Хаукавара төбесінде, солтүстікте Торне өзенінен және оңтүстікте Каликс өзенінен жоғары орналасқан. Қаланың басқа бөліктері – Ломболо және Туоллуваара. Кирунаға жақын жерде Кирунавара және Луоссавара таулары орналасқан. Кирунавара – темір кенін өндіруші шахта, қаланың негізгі экономикалық көзі. Луоссавара – бұрынғы шахта, қазір тау шаңғысымен сырғанауға пайдаланылады. Қала Лаксфорсенде Торне өзеніне құятын Луоссайоки арқылы ағатын Луоссайярви көліне жақын орналасқан. Кируна төңірегінде халық тым сирек қоныстанған. Кирунаның солтүстік-батысы, батысы және оңтүстік-батысы Скандинавия тауларымен көмкерілген, олар қала орталығынан көрінеді. Швецияның ең биік тауы – Кёбнекайсе қала орталығынан көрінеді. Батысында Никкалуокта, ал солтүстік-батысында Абиско, Бьёрклиден, Риксгренсен және Норвегияның Нарвик қаласы орналасқан, оларға жол арқылы жетуге болады. Кирунаның солтүстігінде Торне өзенінің жағасында Куравара орналасқан. Кураварадан солтүстікке қарайғы жерлерде жолдар жоқ, адамдар тұрмайды, олардың бір бөлігі шөлейт, екінші бөлігі қайың орманымен жабылған, бұл жағдай Норвегия мен Финляндия шекарасына дейін, Treriksröset-ке дейін созылады. Төменгі жатқан шығыс бөлігін боралдық ормандар басып алған, олар Финляндия және Ресей арқылы мыңдаған шақырымға созылады. Кирунадан шығысқа қарай 15 шақырым жерде Торне өзенінің бойындағы ауылдар тобы орналасқан, олардың ең ірісі – Юкасярви, онда әр жылғы қыста мұзды қонақ үй салынып, әлемнің түкпір-түкпірінен туристерді қызықтырады. Галливар мен Мальмбергет қалалары Кирунадан оңтүстікке қарай 120 шақырым қашықтықта орналасқан. Кируна 1948 жылдың 1 қаңтарында Швеция қаласы мәртебесін алды және бір кезде аумағы бойынша әлемдегі ең үлкен қала деп есептелді, тіпті оның аумағының көп бөлігі қалалық емес болса да. 1970 жылдардағы Швеция муниципалитет реформасынан кейін «қала» термині заңды түрде қолданыстан шығарылды. Бүгінде тек құрылыс жүргізілген аймақ де-факто қала болып есептеледі.
Климат
Арктикалық шеңберден солтүстікке қарай 145 км (90 миль) жерде орналасқан Кирунада қысқа, салқын жаздары және ұзақ, суық қыстары бар субарктикалық климат (Dfc) қалыптасқан, бірақ қаланың өзі қоршаған орманға қарағанда айтарлықтай жұмсақ болуы мүмкін. Қар жамылғысы әдетте қыркүйек айының соңынан мамыр айының ортасына дейін сақталады, бірақ жыл бойы қар жаууы мүмкін. 28 мамыр мен 16 шілде аралығында (50 күн) түн ортасында күн шығады, ал ақ түндер мамырдың басынан тамыздың басына дейін созылады. Полярлық түн 11 желтоқсаннан 1 қаңтарға дейін (22 күн) жалғасады, нақты шекарасы жергілікті жер бедеріне байланысты. Кирунаның қыстары швед стандарттары бойынша өте суық болғанымен, Солтүстік Америка мен Сібірдегі ұқсас ендіктердегі қыстарға қарағанда әлдеқайда жеңіл, тіпті теңіздің ықпалынан басқа әлемнің басқа аймақтарындағы оңтүстік облыстарда да одан кем қатал. Мұндай ендіктерде қысқы температуралар Ресейдің Шығыс бөлігінде 45-ші параллельден төмен және Американың орталық-батыс аймақтарының ішкі бөлігінде төмендейді. Кирунада жаз салқынырақ, бірақ полярлық климаттан жоғары және солтүстік ағаш шебінен төмен болу үшін жеткілікті жылы. Дегенмен, қысқы температуралар Гольфстримның тікелей әсеріне ұшыраған аймақтарға қарағанда айтарлықтай төмен, сондықтан Кирунаның қаңтар және ақпан айларындағы ең төменгі температурасы Тромсёдегі рекордтық ең төменгі температураға жақын. Кирунадағы ең суық температура 1999 жылдың қаңтарында жақын жердегі метеостанцияда -43,3 °C (-46 °F) деп тіркелді. 1945 жылдың шілдесінде метеостанцияда 31,6 °C (89 °F) температурасы тіркелді, бұл барлық уақыттағы рекорд. Метеостанциядағы ең жылы ай 2018 жылдың шілдесі болды, орташа ең жоғары температурасы 24,3 °C (76 °F) құрады. Кирунаның климаты көңілсіз, Атлантикалық төмен қысым жүйелерінің әсеріне ұшырайды. Күннің экстремалды циклына байланысты, 1961-1990 жылдардағы нормалар бойынша сәуір мен тамыз аралығындағы кезең Кирунаның жылдық күн сәулесінің 73% құрайды, ал қазан мен ақпан аралығындағы ең қараңғы бес ай жылдық күн сәулесінің шамамен 10% ғана құрайды.
Көлік
Кируна E10 тас жолында орналасқан, ол Лулеаны Норвегиямен байланыстырады және Гелливаре (Кирунаның оңтүстігінде) және Нарвик (Норвегия жағалауында) қалаларының жанынан өтеді. Қысқа тас жол Торне өзені бойындағы Курравараға дейін созылады және сонда аяқталады. Тағы бір тас жол Кирунаны Кебнекайсеге жақын орналасқан Никкалуоктамен байланыстырады, туристер тауға бару үшін осы жолды пайдаланады. Ол Каликс өзені аңғарындағы бірнеше ауылдардан өтеді немесе олардың жанынан өтеді. Автобустар Кирунаны Норрботтен провинциясының ірі қалаларымен, сондай-ақ жақын маңдағы және алыс ауылдармен байланыстырады. Темір жол Лулеаны Гелливаре, Кируна және Нарвикпен байланыстырады. Кенішке қызмет ету үшін салынған болса да, Swedish Rail компаниясы бұл желі бойынша күнделікті жолаушылар тасымалын жүргізеді: Нарвиктен Стокгольмге түнгі пойыз, Нарвиктен Лулеаға күндізгі пойыз (Стокгольм мен Гетеборгқа екінші түнгі пойызбен байланысты), және Кирунадан басталып, Кирунада аяқталатын Лулеа мен Нарвикке пойыздар. Соңғысы Карвен деп аталады және Әбиско, Бьёрклиден және Риксгренсен маңындағы тауларға, әсіресе қыс мезгілінде бір күндік сапарлар үшін танымал. Жазда Transdev компаниясы қосымша алыс қашықтыққа пойыздарды іске қосады. 2013 жылы темір жол вокзалы қала орталығынан 2 км қашықтыққа көшірілді, сондықтан жаяу жүруге болады, бірақ ол ұсынылмайды. Қала орталығындағы Кируна автобекетінен барлық келіп-кетулерге тегін шаттл автобусы жүреді. Кируна әуежайы қаланың оңтүстік-шығысында, тас жолмен 8 км қашықтықта орналасқан. Күнделікті бірнеше рейс Кирунаны Стокгольммен тікелей немесе Лулеа немесе Умеа арқылы байланыстырады. Стокгольм Арланда әуежайына және одан барлық рейстерге аэропорт автобусы қолжетімді.
Тау-кен өндірісі
Кен өндіру Кируна мен оны қоршаған аймақтың ұлттық табысының және жұмыспен қамтудың маңызды көзі болып табылады. Солтүстік Швецияның көп бөлігі сияқты, бұл аймақ та магниттің мол қорына ие, ол әртүрлі темір кендерін өндіру үшін қазылып алынады, содан кейін теміржол арқылы Норвегиядағы Нарвик портына тасымалданады және әлемнің түкпір-түкпіріндегі клиенттерге жіберіледі. Кирунадағы кең ауқымды кен өндіру 19 ғасырда, 1890 жылы ірі швед кен өндіру компаниясы LKAB құрылған кезде басталды.
Туризм
Қыста жақын маңдағы Юкасярвидегі Icehotel және солтүстік жарықтары туристерді қызықтырады. Қазаннан мамырға дейін жалғасатын ұзақ және сенімді қар жамылғысы, сондай-ақ мұздай тоңған көлдер мен өзендер тау шаңғысы мен альпінізм, иттермен шаңғы тебу және қар көлігімен жүруге мүмкіндік береді. Тауларда мұзға өрмелеуге болады, ал көлдерде немесе өзендерде коньки тебуге болады. Жыл сайынғы Қар фестивалі қаңтар айының соңғы аптасында өтіп, скутерде секіру, бұғы жарысы және мұз мүсіндерінен жасалған бәйге жарыстарын қамтиды.
Спорт
Кируна ФФ – Кируна қаласында орналасқан швед футбол клубы. Қазіргі уақытта клуб Швеция футбол лигасы жүйесінің бесінші деңгейіндегі Norra Norrland 3-ші дивизионында өнер көрсетеді. Кируна ИФ – Кируна қаласында орналасқан шведтік хоккей клубы. Қазіргі уақытта клуб Швеция хоккей лигасы жүйесінің үшінші деңгейіндегі Хоккейттанда өнер көрсетеді. Kebnekaise BTK – Кируна қаласында орналасқан үстел теннисі клубы. Клуб швед үстел теннисі лигасы жүйесінің үшінші деңгейіндегі Div 1 Norra-да өнер көрсетеді. Kebnekaise BTK үнемі Солтүстік Швецияның ең табысты үстел теннисі клубтарының бірі болып табылады. Жатығулар Кирунаның орталығында орналасқан спорт орталығында өтеді.