Кіріспе

Суға малған матамен жабылған термометр көрсеткіші – ылғалды лампа температурасы (WBT). Ылғалды лампа температурасы – ауа ағыны жасалғанда, суға малған (қоршаған орта температурасындағы су) матамен жабылған термометрдің (ылғалды лампа термометрі) көрсеткіші. 100% салыстырмалы ылғалдылықта ылғалды лампа температурасы ауа температурасына (құрғақ лампа температурасы) тең болады; ылғалдылық төмен болғанда, булану салдарынан салқындату нәтижесінде ылғалды лампа температурасы құрғақ лампа температурасынан төмен болады. Ылғалды лампа температурасы – судың булануы арқылы қанығуға (100% салыстырмалы ылғалдылық) дейін салқындатылған ауаның температурасы, ал жасырын жылу ауадан алынады. Ылғалды лампа термометрі нақты (термодинамикалық) ылғалды лампа температурасына жақын температураны көрсетеді. Ылғалды лампа температурасы – қазіргі орта жағдайында тек судың булануы арқылы қол жеткізілетін ең төмен температура. Тіпті ыстыққа бейімделген адамдар да 32 °C (90 °F) ылғалды лампа температурасынан жоғары сыртқы қызметті атқара алмайды, бұл 55 °C (131 °F) жылу индексіне тең. 35 °C (95 °F) көрсеткіші – 71 °C (160 °F) жылу индексіне тең – алты сағатқа дейін адамның тірі қалуының теориялық шегі деп есептеледі.

Термодинамикалық ылғалды шам температурасы

Термодинамикалық ылғалды лампа температурасы – ауа көлемінің судың булануы арқылы қанығуға дейін адиабатикалық түрде салқындатылғандағы температурасы, мұнда барлық жасырын жылу ауа көлемінен алынады. Сұйық судың үлкен бетінен оқшауланған арнадан өткен ауа сынамасының температурасы термодинамикалық ылғалды лампа температурасына тең болады – ауа тұрақты қысымдағы, идеалды адиабатикалық қанығу камерасынан өту арқылы қаныққан. Метеорологтар және басқа мамандар «термодинамикалық ылғалды лампа температурасын» білдіру үшін «изобарикалық ылғалды лампа температурасы» терминін қолдануы мүмкін. Оны «адиабатикалық қанығу температурасы» деп те атайды, бірақ метеорологтар «адиабатикалық қанығу температурасын» «қанығу деңгейіндегі температураны» білдіру үшін де қолданады, яғни ауа пакеті қаныққанға дейін адиабатикалық кеңейген кезде жететін температура. Термодинамикалық ылғалды лампа температурасы – ауа мен су буы қоспасының термодинамикалық қасиеті. Жай ылғалды лампа термометрі көрсеткен мән көбінесе термодинамикалық ылғалды лампа температурасының жеткілікті жақындығын береді. Дәл ылғалды лампа термометрі үшін «ылғалды лампа температурасы мен адиабатикалық қанығу температурасы атмосфералық температура мен қысымдағы ауа-су буы қоспалары үшін шамамен тең болады. Бұл температура мен қысымның қалыпты атмосфералық жағдайдан айтарлықтай өзгешеленуі немесе басқа газ-бу қоспалары үшін міндетті түрде дұрыс емес».

Адиабатикалық ылғалды-балбалық температура

Адиабатикалық ылғалды термометр температурасы – ауа көлемінің температурасы, егер ол адиабатикалық түрде қанығуға дейін салқындатылып, содан кейін ылғал адиабатикалық процесте бастапқы қысымға дейін адиабатикалық түрде қысылса. Мұндай салқындату ауа қысымының биіктікпен төмендеуі кезінде пайда болуы мүмкін, бұл туралы көтерілген конденсация деңгейі туралы мақалада айтылған. Бұл термин, осы мақалада анықталғандай, метеорологияда жиі қолданылуы мүмкін. "Термодинамикалық ылғалды термометр температурасы" деп аталатын мән де адиабатикалық процесс арқылы қол жеткізілетіндіктен, кейбір инженерлер және басқа мамандар "термодинамикалық ылғалды термометр температурасын" "адиабатикалық ылғалды термометр температурасы" деп атауы мүмкін. Жоғарыда айтылғандай, метеорологтар және басқалар "термодинамикалық ылғалды термометр температурасын" көрсету үшін "изобарикалық ылғалды термометр температурасы" терминін қолдануы мүмкін. "Изобарикалық және адиабатикалық процестер арасындағы байланыс өте күңгірт. Алайда, салыстырулар көрсеткендей, екі температураның арасындағы айырмашылық көбінесе бірнеше ондық градустан аспайды, ал адиабатикалық нұсқасы қанықпаған ауа үшін әрқашан кіші болады. Бұл айырмашылық өте аз болғандықтан, практикада оны көбінесе ескермейді."

Ылғалды-бұлбалық тұнба

Ылғалды шамның төмендеуі — құрғақ термометр көрсеткіші мен ылғалды термометр көрсеткіші арасындағы айырмашылық. Егер ылғалдылық 100% болса, құрғақ және ылғалды термометрлердің көрсеткіштері бірдей болады, сондықтан мұндай жағдайларда ылғалды шамның төмендеуі нөлге тең болады.

ылғал баллондағы температура және денсаулық

Тірі организмдер белгілі бір температура диапазонында ғана тіршілік ете алады. Қоршаған ортаның температурасы тым жоғары болғанда, көптеген жануарлар булану арқылы қоршаған орта температурасынан төмендеп салқындайды (адамдар мен жылқыларда тер, иттер мен басқа сүтқоректілерде сілекей мен су); бұл жылу стресінен туындайтын, қауіпті гипертермияның алдын алуға көмектеседі. Булану арқылы салқындаудың тиімділігі ылғалдылыққа байланысты; ылғалды термометр температурасы немесе күн радиациясын да ескеретін, ылғалды термометрдің глобус температурасы (WBGT) сияқты күрделі есептелген көрсеткіштер жылу стресінің деңгейін анықтауға көмектеседі және бірнеше мекемелер оларды жылу стресін алдын алу бойынша ұсынымдардың негізі ретінде пайдаланады. Дене температурасын шамамен 37°C деңгейде ұстау қажеттілігін ескеретін болсақ, ылғалды термометр температурасының ұзақ уақыт бойы белгілі бір шектен асып кетуі, тіпті жақсы күйдегі, дені сау адамдар үшін де, көлеңкеде киімсіз отырып, желдеткішпен салқындануға қарамастан, өлімге әкелуі мүмкін деп есептелген; осы температурада адам организмі қоршаған ортаға жылу беруден, одан жылу алуға көшеді. Бірақ, адамдардың өзін салқындатуына қолайлы жағдайлар әрқашан туындамайды, сондықтан 2003 жылғы Еуропа мен 2010 жылғы Ресейдегі қатты ыстықтарда, ылғалды термометр температурасы одан да төмен болды. 2022 жылы жастарға ыстықтың әсері зерттелді, нәтижесінде, жас, сау ересектерде қарапайым күнделікті іс-әрекеттерді имитациялайтын орташа метаболизммен жұмыс істеген кезде, жылу стресін толықтыру мүмкін емес болатын температура, Twb,crit, шамамен 30,55°C екені анықталды, бірақ ыстық, құрғақ ортада бұл көрсеткіш төмендеді. 2015 жылғы зерттеулер болашақтағы жаһандық жылыну деңгейіне байланысты, әлемнің кейбір бөліктері өлімге әкелетін ылғалды термометр температурасының салдарынан тұруға жарамсыз болуы мүмкін деген қорытындыға келді. 2020 жылғы зерттеуде ылғалды термометр температурасының бұрыннан болғаны, бірақ өлім-жітімге әкелмейтіндей қысқа уақытқа және шағын аумақта тіркелгені туралы мәліметтер келтірілді.

Ыстық толқындар жоғары ылғалдылықпен

2003 жылдың 8 шілдесінде Сауд Арабиясының Дахран қаласында ең жоғары жылу индексі 81 °C (178 °F) тіркелді, температурасы 42 °C (108 °F) және шөл нүктесі 35 °C (95 °F) болды. 2015 жылы Үндістандағы ыстық толқын кезінде Андхра-Прадеш штатында ылғалды термометр температурасы осындай деңгейге жетті. 1995 жылы Чикагодағы ыстық толқын да осыған ұқсас ылғалды термометр температурасын көрсетті. 2015 жылдың тамызындағы ыстық толқын кезінде Ирактың Самава қаласында температурасы 46 °C (115 °F), ал шөл нүктесі 32 °C (90 °F) болды. Иранның Бандар-э-Махшахр қаласында температура 46 °C (115 °F), шөл нүктесі 32 °C (90 °F) тіркелді. Бұл шамамен және сәйкесінше ылғалды термометр температурасының жоғары екенін көрсетеді. Үкімет тұрғындарға күннен сақтануға және көп су ішуге кеңес берді.

Жасыл жарықтың ең жоғары температурасы

Келесі орындарда ылғалды термометр температурасы 34 °C (93 °F) немесе одан жоғары тіркелді. Ауа райы станциялары әдетте әуежайларда орналасқан, сондықтан қаланың басқа жерлерінде одан да жоғары мәндер тіркелген болуы мүмкін.

WT (°C) Қала және штат Ел
36.3 Рас-Аль-Хайма қаласы, Рас-Аль-Хайма БАӘ
36.2 Джакобабад, Синд Пакистан
36 Мекке Сауд Арабиясы
35.8 Хисар, Харьяна Үндістан
35.6 Янарри, Батыс Австралия Австралия
35.4 Виллаермоса, Табаско Мексика
35.1 [атаусыз орын], Хайбер-Пахтунхва Пакистан
35 Маракайбо Венесуэла
35 Матлапа, Сан-Луис-Потоси Мексика
35 Шоикс, Синалоа Мексика
34.8 Ла-Пас, Баха-Калифорния-Сур Мексика
34.8 Сото-ла-Марина, Тамаулипас Мексика
34.7 Медина Сауд Арабиясы
34.7 Бандар-Аббас Иран
34.6 Мачилипатнам мандалы, Андхра-Прадеш Үндістан
34.5 Балас-Прадор, Одиша Үндістан
34.4 Бамако Мали
34.4 Чиксулуб, Юкатан Мексика
34.1 Янгон Мьянма
34 Ажнала, Пенджаб Үндістан
34 Порт-Хедленд, Батыс Австралия Австралия
34 Эмпалме, Сонора Мексика
34 Тукспан, Веракрус Мексика
34 Пайсанду департаменті Уругвай

Климаттың өзгеруі

Зерттеу нәтижелері көрсетіп тұрғандай, жаһандық жылуды 1,5°C-қа дейін шектеу тропиктік аймақтардың көп бөлігінде адам физиологиялық шегінен аспайтын 35°C ылғалды шам температурасына жетуіне кедерес жасайды.