Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экономикалық энтомология – энтомологияның бір саласы, ол адамдарға, үй жануарларына және егістерге пайда немесе зиян келтіретін жәндіктерді зерттеумен айналысады. Зиян келтіретін жәндіктер зиянкестер деп есептеледі. Кейбір түрлер ауруларды тарату арқылы жанама зиян келтіруі мүмкін, олар ауру тасымалдаушылар деп аталады. Пайдалы жәндіктерге бал, лак немесе пигмент сияқты өнімдер алу үшін өсірілетіндері, сондай-ақ егістерді тозаңдату және зиянкестерді бақылаудағы рөлі кіретін түрлер жатады.
Economic entomology is a field of entomology, which involves the study of insects that benefit or harm humans, domestic animals, and crops. Insects that pose disadvantages are considered pests. Some species can cause indirect damage by spreading diseases, and these are termed as disease vectors. Those that are beneficial include those that are reared for food such as honey, substances such as lac or pigments, and for their role in pollinating crops and controlling pests.
Тарих
XVIII ғасырда ауыл шаруашылығы туралы көптеген еңбектер жарық көрді. Олардың көптегенінде зиянды жәндіктер туралы мәліметтер келтірілген. Францияда Клод Сионнест (1749–1820) көзге түсетін тұлға болды.
In the 18th century many works were published on agriculture. Many contained accounts of pest insects. In France Claude Sionnest (1749–1820) was a notable figure.
19 ғасыр
Ұлыбританияда Джон Кертис 1860 жылы әсерлі «Фермалық жәндіктер» трактатын жазды, онда жүгері, тамырлар, шөп және сақталған астықтың зиянкестері туралы мәліметтер келтірілген. Америка мен Канададағы жемістер мен зиянкестерді Сондерс, Джозеф Альберт Линтнер, Элеонора Энн Ормерод, Чарльз Валентин Райли, Марк Вернон Слингерленд сияқты авторлар сипаттады. Еуропадағы алғашқы зерттеушілер Эрнст Людвиг Ташенберг, Свен Лампа (1839–1914), Энцио Ройтер (1867–1951) және Винченце Коллар болды. Чарльз Френч (1842–1933), Уолтер Уилсон Фроггат (1858–1937) және Генри Трайон (1856–1943) Австралияда пионерлік жұмыстар атқарды. XIX ғасырда итальяндық энтомологтар жібекқұрттың ауруларын бақылау, ауыл шаруашылығы зиянкестерін жою және өнімдерді сақтау энтомологиясы саласында маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Атақты тұлғалар: Агостино Басси (1773–1856), Камилло Рондани (1808–1879), Адольфо Таргиони Тоццетти (1823–1902), Пьетро Стефанелли (1835–1919), Камилло Аква (1863–1936), Антонио Берлезе (1863–1927), Густаво Леонарди (1869–1918) және Энрико Версон (1845–1927). Францияда Этьен Лоран Жозеф Гипполит Бойер де Фонсколомбе, Шарль Жан Батист Амиот, Эмиль Бланшар, Валери Мае және Клод Шарль Гуро ертедегі зерттеушілер болды, сондай-ақ «Жүзімге зиянды жәндіктер тарихы және әсіресе Пирале» кітабының авторы Жан Виктория Аудуан, Филипп Александр Жюль Кюнкель д’Геркуле, Жозеф Жан Батист Гехин және Морис Жан Огюст Жирар да еңбек етті. Америка әдебиеті 1788 жылы сэр Джозеф Бэнкстің Гессен жәндігі туралы баяндамасынан бастау алды; 1817 жылы Томас Сей жазбаларын бастады, ал 1856 жылы Аса Фитч Нью-Йорктің зиянды жәндіктері туралы баяндамасын жариялады. 1890 жылы ағылшын Фредерик Винсент Теобальд «Егіншілік зоологиясы» оқулығын жазды, ол бүкіл әлемде стандартты нұсқаулыққа айналды. Атақты орманшылар Герман фон Нөрдлингер (1818–1897) және Юлиус Теодор Кристиан Ратцебург (1801–1871) болды.
In Britain, John Curtis wrote the influential 1860 treatise Farm Insects, dealing with the insect pests of corn, roots, grass and stored grain. Fruit and pests were described by authors such as Saunders, Joseph Albert Lintner, Eleanor Anne Ormerod, Charles Valentine Riley, Mark Vernon Slingerland in America and Canada. The pioneers in Europe were Ernst Ludwig Taschenberg, Sven Lampa (1839–1914), Enzio Reuter (1867–1951) and Vincenze Kollar. Charles French (1842–1933), Walter Wilson Froggatt (1858–1937) and Henry Tryon (1856–1943) pioneered in Australia. During the 19th century, Italian entomologists made significant progress in controlling diseases of the silkworm moth, in the control of agricultural pests and in stored product entomology. Significant figures were: Agostino Bassi ( 1773–1856), Camillo Rondani (1808–1879), Adolfo Targioni Tozzetti (1823–1902), Pietro Stefanelli (1835, 1919), Camillo Acqua (1863–1936) Antonio Berlese (1863–1927), Gustavo Leonardi(1869–1918) and Enrico Verson (1845–1927). In France, Etienne Laurent Joseph Hippolyte Boyer de Fonscolombe, Charles Jean Baptiste Amyot, Émile Blanchard, Valéry Mayet and Claude Charles Goureau were early workers, as was Jean Victoire Audouin, the author of Histoire des insectes nuisibles à la vigne et particulièrement de la Pyrale, Philippe Alexandre Jules Künckel d'Herculais, Joseph Jean Baptiste Géhin and Maurice Jean Auguste Girard. American literature began as far back as 1788, when a report on the Hessian fly was issued by Sir Joseph Banks; in 1817 Thomas Say began his writings; while in 1856 Asa Fitch started his report on Noxious Insects of New York. The Englishman Frederick Vincent Theobald wrote A textbook of agricultural zoology in 1890. It became a standard text worldwide. Notable foresters were Herman von Nördlinger (1818–1897) and Julius Theodor Christian Ratzeburg (1801–1871).
20 ғасыр
ХХ ғасырдың басындағы ең маңызды есептердің қатарында Чарльз Валентин Райлидің 1878 жылдан бастап өліміне дейін АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі жариялаған, құнды материалдарға толы еңбектері болды. Оның қайтыс болғаннан кейін, бұл жұмыс профессор Лиланд Оссиан Говардқа АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің бюллетені түрінде жүктелді. Дж. А. Линтнердің негізгі жазбалары 1882 жылдан 1898 жылға дейін, жылдық бөлімдер түрінде, «Нью-Йорк штатының зиянды жәндіктері туралы есептер» деген атпен жарық көрді. Медициналық және ветеринариялық энтомологияда әлем бойынша кең таралған жәндіктердің мысалы – масалар. Масалар (Culicidae тұқымдасы) адамдарда аурулар мен вирустарды тарататын және тасымалдайтын белгілі патоген тасымалдаушылар болып табылады. Масалардың әртүрлі кіші тұқымдастары әртүрлі ауру түрлеріне сәйкес келеді. Масалар арқылы таралатын ең көп таралған және кеңінен танымал ауру – безгек.
Among the most important reports early in the 20th century were those of Charles Valentine Riley, published by the U. S. Department of Agriculture, extending from 1878 to his death, in which an enormous amount of valuable material is embodied. After his death, the work fell to Professor Leland Ossian Howard, in the form of Bulletin of the U. S. Department of Agriculture. The chief writings of J. A. Lintner extend from 1882 to 1898, in yearly parts, under the title of Reports on the Injurious Insects of the State of New York. An example of a common insect across the world involved in medical and veterinary entomology is mosquitos. Mosquitos (family Culicidae) are well known disease vectors that can transmit and transport diseases and viruses in humans. Different subfamilies of mosquitos can correspond to different types of illnesses. The most prevalent and commonly known disease transmitted by mosquitos is likely malaria.
Малярия
Малярия – Plasmodium туысына жататын протозойлардың, әсіресе маса арқылы берілетін инфекция салдарынан туындайды. Малярия адамдарда маса шаққанда пайда болады және бүйрек және оған жақын тіндер сияқты дене мүшелерінің жұғуы арқылы әсер етеді. Бұл ауру ең көп дамып келе жатқан елдерде және Сахара асты Африка елдерінде кең таралған. 2050 жылға қарай әлем бойынша 5,2 миллиард адамға малярия ауруының қаупі төнуі мүмкін. 2020 жылдың мәліметтері бойынша, Сахара асты Африкада маса арқылы жұқтырылған және маляриядан қайтыс болғандардың саны 1 миллионнан асты. 1995 жылы жасалған зерттеу көрсеткендей, маляриямен ауырғандар көп аймақтардың табысы малярияға ұшырамаған елдердің табысынан үш есе кем. Бұған қоса, зерттеу 1900 жылдардың ортасы мен соңында жан басына шаққандағы ЖІӨ жоғары болған аймақтарда малярияға шағу қаупі төмен екенін, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ 4000 доллардан кем болған аймақтарда малярияға шағу қаупі айтарлықтай жоғары екенін көрсетті.
Malaria is caused by protozoans, specifically in the Plasmodium genus, that travels via mosquito transmission. Malaria is then prevalent in humans when mosquitos bite humans, and affects humans by infection of bodily organs including the kidney and neighboring tissues. This disease is most prevalent in third world countries and countries in sub Saharan Africa. By 2050, it is estimated that 5.2 billion individuals will be at risk of developing malaria across the world. As of 2020, there have been over 1 million cases of death via mosquito transmission and infection of malaria recorded in sub Saharan Africa. A study in 1995 observed that areas of the world that were abundant with malaria patients earned only 1/3 of what other countries that were not exposed to malaria were earning. In addition, the study demonstrated that areas that had a higher GDP per capita in the mid to late 1900s had a lower risk of developing malaria, and areas that had a lower GDP per capita from $4000 and less had a much higher risk of developing malaria.
Термит (изоптера)
Термиттер – Изоптерлар отрядына жататын жәндіктер және әлеуметтік ұйымдасқан топқа кіреді. Экономикалық тұрғыдан термиттер ауыл шаруашылығы мен егінге зиян келтіреді. Олар егіннің өсуінің кез келген сатысында шабуылдайды, нәтижесінде егін өнімділігі төмендеп, табыс жоғалды. Африкада термиттердің кең таралғандығы мен қалғандығы салдарынан егін өнімділігінің 100%-ға дейін төмендегені тіркелген. Термиттер егін ғана емес, басқа да өсімдіктерде де кездеседі. Бразилия және Қытай сияқты әлемнің кейбір аймақтарында ағаштарды қайта отырғызу жиілеген, себебі жергілікті термиттер ағаштардың құрылымдық бөліктерін зақымдап, оларды экономикалық тұрғыдан пайдасыз етеді және өсімдіктердің өлуіне себеп болады. Өсімдіктердің өлуі олардың ішінде немесе маңында тіршілік ететін организмдерге экологиялық ортаны бұзып, жеміс беретін гүлді өсімдік болса, тамақ көзіне айналады. Ағаштар қағаз, ғимараттар, жиһаз, тұрмыстық заттар және тағы да көптеген мақсаттар үшін қолданылады, ал термиттер осы заманауи өнімдердің жасалуына әсер етеді. Термиттер инфрақұрылым мен ғимараттарға зиян келтіреді. Олар топырақ қазып, тірек құрылымдарында жарықтар мен тесіктер жасап, инфрақұрылымды әлсіретеді, осылайша олардың бұзылуына себеп болады.
Termites are insects that are part of the order Isoptera and are a eusocial group. Economically, termites pose harm to agriculture and crops. They have the tendency to attack a crop at any phase of its development, and result in loss of crop yield and success. In Africa, crop yield loss was once recorded as 100% due to the presence and persistence of termites. Crops are not the only kind of plants that termites persist in. Trees in some areas of the world such as Brazil and China have observed an increase in tree replanting activity, as the local termite populations would damage structural components of the trees, allowing them to not be economically valuable and trigger plant death. Plant death alone can cause ecological disturbances to organisms that live in or around them, as well as providing a food source for them, if it is a flowering plant that develops fruits. Trees are used for sources of paper, buildings, furniture, household items, and many more, and termites affect the creation of these types of modernized items. Termites affect infrastructure and buildings. They can burrow and cause infrastructure to become weaker by creating cracks and holes in the supporting material, causing their deterioration.
Қосымша жәндіктер
Шығыс шатырлық кеміргіші (Malacosoma americanum) құрамында малға, әсіресе жылқыға зиян келтіретін праназин деген у бар. Кеміргіштер өздерінің сіңкіштерін жануарлардың жемшөптеріне түсіреді, олар жұтылғанда асқазан-ішек қабырғасын тесіп, қан ағыны арқылы көбелек жүйесіне жетеді. Бұл процесс аналық жылқының көбелек қабілетін жоғалту синдромына (Mare Reproductive Loss Syndrome) әкеледі. Осы жәндіктердің таратуымен туындайтын аурулар түсік тудыруға себеп болуы мүмкін және 2001-2002 жылдары Кентуккиде 300-500 миллион долларға жуық шығынға әкелді. Бүлдірген қоңыздар (Meloidae тұқымдасы) кантаридин деген затты қамтиды, ол теріде қабынуға (жарықтарға) себеп болады. Бұл қоңыздар мал шөп немесе жемшөп ішінде жасырынып, ауыз арқылы жұтылуы мүмкін. Олар жұтылғанда, малдың ас қорыту жүйесінде зақымдану тудырады. Сонымен қатар, бұл жәндіктер егістік дақылдары мен бақша өсімдіктеріне де зиян келтіреді. Әйел бот-шыбындар (Oestridae тұқымдасы) көбінесе жұмыртқаларын тасымалдаушы шыбындарға (портер шыбындары) салады, олар осы жұмыртқаларды адам немесе малға жеткізіп, олардың шайқалуына мүмкіндік береді. Адамдарда бұл үлкен және қызыл тістеуге (шағуға) себеп болады. Сібірлерде сыртқы зақымдануға әкелуі мүмкін. Сібір терісі былғары жасауға қолданылады, ал бот-шыбынның шағуы теріде тесіктер жасағанда, бұл үлкен экономикалық шығынға әкеледі. Бот-шыбындар жылқыларға да әсер етеді. Кентуккиде Кентукки дерби қауымдастығы жылқыларға тәуелді, егер олар жұмыртқаларды жесе немесе тасымалдаушы шыбындар оларға жұмыртқа салса, бұл ас қорыту проблемаларын тудырып, оларды Кентукки дербиіне қатыстыруға мүмкіншіліксіз етеді.
The Eastern tent caterpillar (Malacosoma americanum) contains a toxin called prunasin that impacts livestock, specifically horses. The caterpillars let out their seta in the animals' forage and when ingested, will pierce the gastrointestinal wall and get through the bloodstream to the reproductive system. This process causes Mare Reproductive Loss Syndrome. The illness facilitated by these insects can induce abortions and has caused up to 300 500 million dollars of loss in Kentucky from 2001 2002. Blister beetles (family Meloidae) contain a compound called cantharidin, which causes blistering. The blister beetles can be ingested by livestock via the mouth by hiding in hay or forage. When they are ingested, they cause injuries in the digestive system to the host. The insects can also damage crops and garden plants. Female bot flies (family Oestridae) often lay their eggs on porter flies that will bring their eggs to a host, either human or livestock, and will allow them to hatch. In humans, it causes large and painful bites. In cows, it can cause external damage. Cows' skins are used for leather, and when the bot fly bites cause holes in the skin, it has a high economic cost. Bot flies also affect horses. In Kentucky, the Kentucky derby community relies on horses, and if they ingest the eggs or have porter flies lay eggs on them, it can cause issues with digestion and render them not available for Kentucky derby.
Бал аралары (Hymenoptera) және тозаңдау
Бал – жәндіктерден алынатын ең құнды өнім. Көптеген орман тайпалары балды негізгі тамақ көзі ретінде пайдаланған. Бал аралары мен қоңыр аралар да егіс дақылдарының тозаңдалуына көмектеседі. Тозаңдану жел арқылы да жүзеге асса, оның көп бөлігі жәндіктер, әсіресе аралар арқылы іске асырылады. 1986 жылы АҚШ-та шыққан өнімнің 17 миллиард долларына жуығы тек жәндіктермен тозаңданған. Бал аралары болмағанда, бірнеше түрлі гүлді өсімдіктердің тозаңдануы экономикалық өнімді 40%-ға, ал егін өнімділігін 90%-ға төмендетер еді. Дүниежүзіндегі гүлді өсімдіктердің шамамен 16%-ын аралар тозаңдайды. Тозаңдануға жәндіктерге тәуелді емес өсімдіктердің өндіріс құны 151 еуроны құраса, жәндіктерге тәуелді өсімдіктердің өндіріс құны 761 еуродан асып түседі. Егістерден басқа, аралар эрозия сияқты зиянды табиғи процестерді жеңілдетіп, тозаңдау арқылы жергілікті экосистемаларға үлес қосып, тағам тізбегін сақтап, қалаған мүліктің құнын арттыруға да ықпал етеді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, жәндіктердің қоректік заттар мен тағамдық құндылығы жоғары, қоршаған ортаға аз зиян келтіреді және экономикалық тұрғыдан тиімді. Жақында жүргізілген зерттеулердің алғашқы нәтижелеріне сәйкес, мал азырату үшін жәндіктерді өндіру, сиыр етін өндіруге қарағанда аз парниктік газдар шығарады және тауық өсірумен шамалас. Сондай-ақ, жәндіктерді өндіру үшін басқа ақуыз көздеріне қарағанда аз ресурстар қажет екені анықталды. Жәндіктердің 80%-ы, әсіресе жұмырқалар тұтынуға жарамды, ал сиырлардың 40%, шошқалардың 55% және тауықтардың 55% тұтынуға жарамды. 1 кг жәндік өндіру үшін шамамен 40 кг жер, 1,5 кг жем және 2500 л су қажет болса, сиырлар үшін 250 кг жер, 10 кг жем және 15,5 л су қажет. Бал аралары (Apis mellifera) медициналық тұрғыдан пайдалы өнімдерді, соның ішінде жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайтуға көмектесетін прополисті өндіреді. Бал мен ара шаңындағы антибактериялық және қабынуға қарсы заттар аурулармен күресуге көмектеседі. Жәндіктерді адам тағамы ретінде пайдалану дәстүрлі қоғамдарда кең таралған және азық-түлікке деген сұранысты қанағаттандыру үшін ұсынылған шешім, бірақ Батыс елдерінде кеңінен қабылданып қойған жоқ. Жәндіктерді сот-медициналық және ветеринариялық медицинада да қолдануға болады. Кейбір қосқанаттылар (жауырықтар) мен қабықтылылар (қоңыздар) өліктің өлім уақытын анықтау үшін оған зәр шығарады. Жауырыңның дернәсілдерін тірі немесе өлі тіндермен қоректендіруге болады, бұл жараларды емдеуге көмектесетін құрт терапиясы деп аталады.
Honey is perhaps the most economically valuable product from insects. Beekeeping is a commercial enterprise in most parts of the world and many forest tribes have been dependent on honey as a major source of nutrition. Honeybees and bumblebees can also act as pollinators of crop species. Although pollination can be achieved during pollen transport via wind, a large amount is also achieved via insect, specifically bee transport. In 1986, there was an estimated 17,000 million worth of crops that were solely pollinated by insects in the United States. Without the presence of honeybees, pollination of several different kinds of angiosperm plants would decrease the economic yield by 40% and the crop yield by 90%. Bees alone are responsible for pollinating approximately 16% of the world's angiosperms. Plants that were not dependent on pollination via insects had a production value of 151 euros, whereas the plants that were dependent on pollination via insects had a production value of over twice that amount at 761 euros. Apart from crops, bees have profound impacts on aiding disadvantageous natural processes like erosion, and allow a desired property to up its value by contributing to the localities and surrounding ecosystems by pollinating plants and maintaining the food chain. Recent advances have shown that insects as a source of nutrients and food can be economically valuable, less detrimental to the environment, and nutritionally valuable. Initial results of recent studies have recorded that insect production and farming for feed has been shown to emit less greenhouse gases into the atmosphere than that of beef production, and matched that of chicken production. These results also showed that insect production alone requires less resources than other sources of protein. 80% of insects, specifically crickets are suitable for consumption whereas 40%, 55%, and 55% of cows, pigs, and chickens are suitable for consumption, respectively. For 1 kg of insects, they require approximately 40 of land, 1.5 kg of feed, and 2500L of water to produce and farm, whereas cows require approximately 250 of land, 10 kg of feed, and 15.5L of water to produce and farm. Honeybees, Apis mellifera, produce a variety of medically beneficial products including propolis, which has an important role in reducing the risk of cardiovascular diseases. Honey and bee pollen are also known to have antibacterial and anti inflammatory agents to combat illnesses. The idea of insects as human food is widely practiced in traditional societies and has been proposed as a solution to meet the growing demand for food but has not gained widespread acceptance in the West. Insects can also be used in the forensic setting as well as in the medical veterinary setting. Some Diptera (flies) and Coleoptera (beetles) will urinate on a corpse to assess its time of death. Fly larvae can also be used to feed on living or dead tissue, and this technique is used to help treat wounds, called maggot therapy.
Энтотуризм
Кейде жәндіктер экотуризмге қатысады, оның жәндіктерге қатысты түрі энтотуризм деп аталады. Энтотуризм – жәндіктерге арналған туризм. Оған көбелек көрмелері, ара музейлері, табиғат және жануарлар музейлері немесе жануарлар бақтары және тағы да басқалары кіруі мүмкін. Әлемдегі танымал энтотуризм орындарына Жаңа Зеландиядағы жарқыраған үңгірлер, Ниагара шарлауындағы көбелек консерваториясы және Мексикадағы Монарх көбелегінің биосфералық қорығы жатады. Энтотуризм экономикалық пайдамен байланысты, себебі экономикалық тұрғыдан нашар дамыған елдер тұрақты кіріс көзі ретінде экотуризм мен энтотуризмге сүйене алады. Энтотуризмнің жалпы сомасы миллиондаған долларға жететін өнеркәсіп екені естіледі.
Insects are sometimes involved in ecotourism, which specific to insects, can be defined as entomotourism. Entomotourism is insect specific tourism. These can include butterfly exhibits, bee museums, nature and animal museums or zoos, and more. Popular global entomotourism sites can include the glow caves in New Zealand, the Butterfly Conservatory in Niagara Falls, and the Monarch Butterfly Biosphere Reserve in Mexico. Entomotourism is related to economic benefits, as less economically developed countries may rely on ecotourism and entomotourism as a form of stable income. Entomotourism is thought to be an estimated multi million dollar industry.
Адамға қосымша пайда
Жібек өсірілген күшіктерден де, жабайы күшіктерден де (жабайы жібек өндіріледі) алынады. Күшік шаруашылығы – жібекқұрттарды тиімді өсіру және жібек өндіру техникаларымен айналысады. Көптеген қолданыстарда жібекке жаңа маталар қойылғанмен, хирургиялық тігістер үшін ол әлі де басты материал болып табылады. Лақ бір кезде қабықшалы жәндіктерден алынған, бірақ қазір синтетикалық алмастырғыштармен ауыстырылды. Кошениль жәндіктерінен алынған бояу да технологиялық прогресс арқасында өзгертілді.
Silk is extracted from both reared caterpillars as well as from the wild (producing wild silk). Sericulture deals with the techniques for efficient silkworm rearing and silk production. Although new fabric materials have substituted silk in many applications, it continues to be the material of choice for surgical sutures. Lac was once extracted from scale insects but is now replaced by synthetic substitutes. The dye extracted from cochineal insects was similarly replaced by technological advances.