Кіріспе

Экономикалық энтомология – энтомологияның бір саласы, ол адамдарға, үй жануарларына және егістерге пайда немесе зиян келтіретін жәндіктерді зерттеумен айналысады. Зиян келтіретін жәндіктер зиянкестер деп есептеледі. Кейбір түрлер ауруларды тарату арқылы жанама зиян келтіруі мүмкін, олар ауру тасымалдаушылар деп аталады. Пайдалы жәндіктерге бал, лак немесе пигмент сияқты өнімдер алу үшін өсірілетіндері, сондай-ақ егістерді тозаңдату және зиянкестерді бақылаудағы рөлі кіретін түрлер жатады.

Тарих

XVIII ғасырда ауыл шаруашылығы туралы көптеген еңбектер жарық көрді. Олардың көптегенінде зиянды жәндіктер туралы мәліметтер келтірілген. Францияда Клод Сионнест (1749–1820) көзге түсетін тұлға болды.

19 ғасыр

Ұлыбританияда Джон Кертис 1860 жылы әсерлі «Фермалық жәндіктер» трактатын жазды, онда жүгері, тамырлар, шөп және сақталған астықтың зиянкестері туралы мәліметтер келтірілген. Америка мен Канададағы жемістер мен зиянкестерді Сондерс, Джозеф Альберт Линтнер, Элеонора Энн Ормерод, Чарльз Валентин Райли, Марк Вернон Слингерленд сияқты авторлар сипаттады. Еуропадағы алғашқы зерттеушілер Эрнст Людвиг Ташенберг, Свен Лампа (1839–1914), Энцио Ройтер (1867–1951) және Винченце Коллар болды. Чарльз Френч (1842–1933), Уолтер Уилсон Фроггат (1858–1937) және Генри Трайон (1856–1943) Австралияда пионерлік жұмыстар атқарды. XIX ғасырда итальяндық энтомологтар жібекқұрттың ауруларын бақылау, ауыл шаруашылығы зиянкестерін жою және өнімдерді сақтау энтомологиясы саласында маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Атақты тұлғалар: Агостино Басси (1773–1856), Камилло Рондани (1808–1879), Адольфо Таргиони Тоццетти (1823–1902), Пьетро Стефанелли (1835–1919), Камилло Аква (1863–1936), Антонио Берлезе (1863–1927), Густаво Леонарди (1869–1918) және Энрико Версон (1845–1927). Францияда Этьен Лоран Жозеф Гипполит Бойер де Фонсколомбе, Шарль Жан Батист Амиот, Эмиль Бланшар, Валери Мае және Клод Шарль Гуро ертедегі зерттеушілер болды, сондай-ақ «Жүзімге зиянды жәндіктер тарихы және әсіресе Пирале» кітабының авторы Жан Виктория Аудуан, Филипп Александр Жюль Кюнкель д’Геркуле, Жозеф Жан Батист Гехин және Морис Жан Огюст Жирар да еңбек етті. Америка әдебиеті 1788 жылы сэр Джозеф Бэнкстің Гессен жәндігі туралы баяндамасынан бастау алды; 1817 жылы Томас Сей жазбаларын бастады, ал 1856 жылы Аса Фитч Нью-Йорктің зиянды жәндіктері туралы баяндамасын жариялады. 1890 жылы ағылшын Фредерик Винсент Теобальд «Егіншілік зоологиясы» оқулығын жазды, ол бүкіл әлемде стандартты нұсқаулыққа айналды. Атақты орманшылар Герман фон Нөрдлингер (1818–1897) және Юлиус Теодор Кристиан Ратцебург (1801–1871) болды.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың басындағы ең маңызды есептердің қатарында Чарльз Валентин Райлидің 1878 жылдан бастап өліміне дейін АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі жариялаған, құнды материалдарға толы еңбектері болды. Оның қайтыс болғаннан кейін, бұл жұмыс профессор Лиланд Оссиан Говардқа АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің бюллетені түрінде жүктелді. Дж. А. Линтнердің негізгі жазбалары 1882 жылдан 1898 жылға дейін, жылдық бөлімдер түрінде, «Нью-Йорк штатының зиянды жәндіктері туралы есептер» деген атпен жарық көрді. Медициналық және ветеринариялық энтомологияда әлем бойынша кең таралған жәндіктердің мысалы – масалар. Масалар (Culicidae тұқымдасы) адамдарда аурулар мен вирустарды тарататын және тасымалдайтын белгілі патоген тасымалдаушылар болып табылады. Масалардың әртүрлі кіші тұқымдастары әртүрлі ауру түрлеріне сәйкес келеді. Масалар арқылы таралатын ең көп таралған және кеңінен танымал ауру – безгек.

Малярия

Малярия – Plasmodium туысына жататын протозойлардың, әсіресе маса арқылы берілетін инфекция салдарынан туындайды. Малярия адамдарда маса шаққанда пайда болады және бүйрек және оған жақын тіндер сияқты дене мүшелерінің жұғуы арқылы әсер етеді. Бұл ауру ең көп дамып келе жатқан елдерде және Сахара асты Африка елдерінде кең таралған. 2050 жылға қарай әлем бойынша 5,2 миллиард адамға малярия ауруының қаупі төнуі мүмкін. 2020 жылдың мәліметтері бойынша, Сахара асты Африкада маса арқылы жұқтырылған және маляриядан қайтыс болғандардың саны 1 миллионнан асты. 1995 жылы жасалған зерттеу көрсеткендей, маляриямен ауырғандар көп аймақтардың табысы малярияға ұшырамаған елдердің табысынан үш есе кем. Бұған қоса, зерттеу 1900 жылдардың ортасы мен соңында жан басына шаққандағы ЖІӨ жоғары болған аймақтарда малярияға шағу қаупі төмен екенін, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ 4000 доллардан кем болған аймақтарда малярияға шағу қаупі айтарлықтай жоғары екенін көрсетті.

Термит (изоптера)

Термиттер – Изоптерлар отрядына жататын жәндіктер және әлеуметтік ұйымдасқан топқа кіреді. Экономикалық тұрғыдан термиттер ауыл шаруашылығы мен егінге зиян келтіреді. Олар егіннің өсуінің кез келген сатысында шабуылдайды, нәтижесінде егін өнімділігі төмендеп, табыс жоғалды. Африкада термиттердің кең таралғандығы мен қалғандығы салдарынан егін өнімділігінің 100%-ға дейін төмендегені тіркелген. Термиттер егін ғана емес, басқа да өсімдіктерде де кездеседі. Бразилия және Қытай сияқты әлемнің кейбір аймақтарында ағаштарды қайта отырғызу жиілеген, себебі жергілікті термиттер ағаштардың құрылымдық бөліктерін зақымдап, оларды экономикалық тұрғыдан пайдасыз етеді және өсімдіктердің өлуіне себеп болады. Өсімдіктердің өлуі олардың ішінде немесе маңында тіршілік ететін организмдерге экологиялық ортаны бұзып, жеміс беретін гүлді өсімдік болса, тамақ көзіне айналады. Ағаштар қағаз, ғимараттар, жиһаз, тұрмыстық заттар және тағы да көптеген мақсаттар үшін қолданылады, ал термиттер осы заманауи өнімдердің жасалуына әсер етеді. Термиттер инфрақұрылым мен ғимараттарға зиян келтіреді. Олар топырақ қазып, тірек құрылымдарында жарықтар мен тесіктер жасап, инфрақұрылымды әлсіретеді, осылайша олардың бұзылуына себеп болады.

Қосымша жәндіктер

Шығыс шатырлық кеміргіші (Malacosoma americanum) құрамында малға, әсіресе жылқыға зиян келтіретін праназин деген у бар. Кеміргіштер өздерінің сіңкіштерін жануарлардың жемшөптеріне түсіреді, олар жұтылғанда асқазан-ішек қабырғасын тесіп, қан ағыны арқылы көбелек жүйесіне жетеді. Бұл процесс аналық жылқының көбелек қабілетін жоғалту синдромына (Mare Reproductive Loss Syndrome) әкеледі. Осы жәндіктердің таратуымен туындайтын аурулар түсік тудыруға себеп болуы мүмкін және 2001-2002 жылдары Кентуккиде 300-500 миллион долларға жуық шығынға әкелді. Бүлдірген қоңыздар (Meloidae тұқымдасы) кантаридин деген затты қамтиды, ол теріде қабынуға (жарықтарға) себеп болады. Бұл қоңыздар мал шөп немесе жемшөп ішінде жасырынып, ауыз арқылы жұтылуы мүмкін. Олар жұтылғанда, малдың ас қорыту жүйесінде зақымдану тудырады. Сонымен қатар, бұл жәндіктер егістік дақылдары мен бақша өсімдіктеріне де зиян келтіреді. Әйел бот-шыбындар (Oestridae тұқымдасы) көбінесе жұмыртқаларын тасымалдаушы шыбындарға (портер шыбындары) салады, олар осы жұмыртқаларды адам немесе малға жеткізіп, олардың шайқалуына мүмкіндік береді. Адамдарда бұл үлкен және қызыл тістеуге (шағуға) себеп болады. Сібірлерде сыртқы зақымдануға әкелуі мүмкін. Сібір терісі былғары жасауға қолданылады, ал бот-шыбынның шағуы теріде тесіктер жасағанда, бұл үлкен экономикалық шығынға әкеледі. Бот-шыбындар жылқыларға да әсер етеді. Кентуккиде Кентукки дерби қауымдастығы жылқыларға тәуелді, егер олар жұмыртқаларды жесе немесе тасымалдаушы шыбындар оларға жұмыртқа салса, бұл ас қорыту проблемаларын тудырып, оларды Кентукки дербиіне қатыстыруға мүмкіншіліксіз етеді.

Бал аралары (Hymenoptera) және тозаңдау

Бал – жәндіктерден алынатын ең құнды өнім. Көптеген орман тайпалары балды негізгі тамақ көзі ретінде пайдаланған. Бал аралары мен қоңыр аралар да егіс дақылдарының тозаңдалуына көмектеседі. Тозаңдану жел арқылы да жүзеге асса, оның көп бөлігі жәндіктер, әсіресе аралар арқылы іске асырылады. 1986 жылы АҚШ-та шыққан өнімнің 17 миллиард долларына жуығы тек жәндіктермен тозаңданған. Бал аралары болмағанда, бірнеше түрлі гүлді өсімдіктердің тозаңдануы экономикалық өнімді 40%-ға, ал егін өнімділігін 90%-ға төмендетер еді. Дүниежүзіндегі гүлді өсімдіктердің шамамен 16%-ын аралар тозаңдайды. Тозаңдануға жәндіктерге тәуелді емес өсімдіктердің өндіріс құны 151 еуроны құраса, жәндіктерге тәуелді өсімдіктердің өндіріс құны 761 еуродан асып түседі. Егістерден басқа, аралар эрозия сияқты зиянды табиғи процестерді жеңілдетіп, тозаңдау арқылы жергілікті экосистемаларға үлес қосып, тағам тізбегін сақтап, қалаған мүліктің құнын арттыруға да ықпал етеді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, жәндіктердің қоректік заттар мен тағамдық құндылығы жоғары, қоршаған ортаға аз зиян келтіреді және экономикалық тұрғыдан тиімді. Жақында жүргізілген зерттеулердің алғашқы нәтижелеріне сәйкес, мал азырату үшін жәндіктерді өндіру, сиыр етін өндіруге қарағанда аз парниктік газдар шығарады және тауық өсірумен шамалас. Сондай-ақ, жәндіктерді өндіру үшін басқа ақуыз көздеріне қарағанда аз ресурстар қажет екені анықталды. Жәндіктердің 80%-ы, әсіресе жұмырқалар тұтынуға жарамды, ал сиырлардың 40%, шошқалардың 55% және тауықтардың 55% тұтынуға жарамды. 1 кг жәндік өндіру үшін шамамен 40 кг жер, 1,5 кг жем және 2500 л су қажет болса, сиырлар үшін 250 кг жер, 10 кг жем және 15,5 л су қажет. Бал аралары (Apis mellifera) медициналық тұрғыдан пайдалы өнімдерді, соның ішінде жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайтуға көмектесетін прополисті өндіреді. Бал мен ара шаңындағы антибактериялық және қабынуға қарсы заттар аурулармен күресуге көмектеседі. Жәндіктерді адам тағамы ретінде пайдалану дәстүрлі қоғамдарда кең таралған және азық-түлікке деген сұранысты қанағаттандыру үшін ұсынылған шешім, бірақ Батыс елдерінде кеңінен қабылданып қойған жоқ. Жәндіктерді сот-медициналық және ветеринариялық медицинада да қолдануға болады. Кейбір қосқанаттылар (жауырықтар) мен қабықтылылар (қоңыздар) өліктің өлім уақытын анықтау үшін оған зәр шығарады. Жауырыңның дернәсілдерін тірі немесе өлі тіндермен қоректендіруге болады, бұл жараларды емдеуге көмектесетін құрт терапиясы деп аталады.

Энтотуризм

Кейде жәндіктер экотуризмге қатысады, оның жәндіктерге қатысты түрі энтотуризм деп аталады. Энтотуризм – жәндіктерге арналған туризм. Оған көбелек көрмелері, ара музейлері, табиғат және жануарлар музейлері немесе жануарлар бақтары және тағы да басқалары кіруі мүмкін. Әлемдегі танымал энтотуризм орындарына Жаңа Зеландиядағы жарқыраған үңгірлер, Ниагара шарлауындағы көбелек консерваториясы және Мексикадағы Монарх көбелегінің биосфералық қорығы жатады. Энтотуризм экономикалық пайдамен байланысты, себебі экономикалық тұрғыдан нашар дамыған елдер тұрақты кіріс көзі ретінде экотуризм мен энтотуризмге сүйене алады. Энтотуризмнің жалпы сомасы миллиондаған долларға жететін өнеркәсіп екені естіледі.

Адамға қосымша пайда

Жібек өсірілген күшіктерден де, жабайы күшіктерден де (жабайы жібек өндіріледі) алынады. Күшік шаруашылығы – жібекқұрттарды тиімді өсіру және жібек өндіру техникаларымен айналысады. Көптеген қолданыстарда жібекке жаңа маталар қойылғанмен, хирургиялық тігістер үшін ол әлі де басты материал болып табылады. Лақ бір кезде қабықшалы жәндіктерден алынған, бірақ қазір синтетикалық алмастырғыштармен ауыстырылды. Кошениль жәндіктерінен алынған бояу да технологиялық прогресс арқасында өзгертілді.