Кіріспе

Бу қозғалтқыштарын саботажға арналған бомба – Көмір торпедасы. Бұл жарылғыш заттармен толтырылған, көмір шаңымен жабылған қуыс темір құймасы. Америка Азаматтық соғысы кезінде Конфедерацияның құпия қызметі тарапынан қолданылып, Одақтың бу тасымалына зиян келтіру мақсатында жасалған. Оны оттыққа көмірмен бірге салғанда, болатын жарылыс кемінде қазандықты зақымдап, қозғалтқышты істен шығаратын еді. Ең жаман жағдайда, қазандықтың күшті жарылуы кеме экипажы мен жолаушыларын қаза қылдырып, өрт тудырып, тіпті кемені батыруы мүмкін еді.

Даму

Көмір торпедасын Конфедерацияның құпия қызметінің капитаны Томас Эджворт Куртенэй ойлап тапты. Азамат соғысы кезінде "торпеда" термині қазіргі кездегі жер миналары, теңіз миналары, қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар және тұзақтар сияқты жарылғыш құрылғылардың кең ауқымын білдірді. Солтүстік газеттері Куртенэйдің көмір бомбаларын торпедалар деп, кейде "тозақ машиналары" деп атады; ал Куртенэй өзі оны "көмір қабығы" деп атады. Торпедалар 1864 жылдың қаңтар айында Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы 7-авенюдегі артиллерия шеберханасында (Тредегар темір зауытының қарсы бетінде) өндірілді. Өндіріс процесі артиллериялық снарядтарды жасауға ұқсас болды, бірақ темір құймалардың үлгілері ретінде көмірдің нақты бөліктері қолданылды. Көмір қабығының қабырғалары шамамен 3/8 дюйм қалыңдықпен жасалған, ішінде 3–4 унция оқ-дәрі сақтауға жеткілікті бос кеңістік қалдырды. Толтырылғаннан кейін қабық бұрандалы тығынмен жабылды, содан кейін балқытылған балауызға малынды және көмір шаңына оралды, осылайша көмірдің бір кесегі сияқты көрінеді. Дайын көмір торпедалары бір жағынан шамамен [өлшем] және салмағы [салмақ] болатын. Көмір торпедасының мөлшері мен оқ-дәрі мөлшері 6 фунттық шарап снарядына (ішінде оқ-дәрі және 24 мылтық доптары бар қуыс, төрт дюймдік зеңбірек доптары) немесе Азамат соғысы дәуіріндегі үш қол гранатасына тең болды. Дегенмен, кеменің қазандығының астындағы көмір торпедасының жарылысы кемені батыру үшін өзіндік жеткіліксіз болды. Көмір торпедасының мақсаты – қысыммен жұмыс істейтін бу қазандығын жарыту болды, бұл зор екінші жарылысқа әкелуі мүмкін еді. Бу көлігінің алғашқы жылдарында қазандықтардың жарылуы жиі кездесетін және көбінесе кеменің өртеніп толығымен жойылған жағдайларына соқтыратын. Іс жүзінде, көмір торпедасы қазандықтың жарылуы саботаж нәтижесінде болғанын көрсететін қандай да бір дәлел қалдырмайды.

Азамат соғысынан кейін

Куртенэй 1864 жылы Англияға сапар шегіп, 1867 жылға дейін онда қалып, шетелдік үкіметтерге көмір торпедасының "сырын" сатуға тырысты. Ол британдық соғыс министрлігіне жүгінді, бірақ олар оның өнертабысын сатып алудан бұрын тексеруге рұқсат бермегендіктен, өтінішін қабылдамады. Басқа хабарламалар бұл ақпаратты кеме тасымалын реформалау туралы заң жобасын қабылдауға тырысқан парламент мүшесі Сэмюэл Плимсоллдың жақтастары тарапынан таралған жалған әңгімелер деп еске салды. Ешқандай дәлел табылмады, бірақ бұл хабарлар кемелерді саботаждаудың түрлі әдістеріне халықтың қызығушылығын арттырды, тіпті көмір торпедасы Артур Конан Дойлдің 1890 жылы жарық көрген "Полестар капитаны және басқа да әңгімелер" жинағына енген "Ол кішкентай шаршы қорап" атты әңгімесінде де пайда болды. Куртенэйдің бастапқы идеясынан тікелей туындаған немесе тәуелсіз түрде дамытылған жарылатын көмірдің түрлі формалары тарих барысында бірнеше рет пайда болды. 1860-1870 жылдары АҚШ-та қызмет еткен ирланд ұлтшыл ұйымы – Фениан бауырластығы Нью-Йорк қаласындағы қонақүйлердің пештеріне, сондай-ақ ағылшын трансатлантикалық кемелеріне көмір торпедаларын орналастыруды қарастырғаны хабарланды. Олар 1881 жылы Пунта-Аренастағы соғыс кемесінің қирауына күдік келтірді, бірақ кейінірек дәлелдер жарылыстың кездейсоқ болғанын көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыста американдық OSS және британдық SOE жарылатын көмірдің түрлерін қолданды. 1942 жылы "Пасториус" операциясының аясында Лонг-Айлендке келген неміс диверсанттары көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларын жою үшін көмір ретінде жасырылған пластикалық жарылғыш заттарды алып келді. Мұндай неміс көмір торпедасы британдық қос агент Эдди Чепменге (сонымен қатар "Агент Зиг Заг" деп танылған) "Сити оф Ланкастер" сауда кемесін саботаждау үшін берілді, бірақ ол оны МИ5-тің өкіліне тапсырды. Осыған ұқсас құрылғылар екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония тарапынан да жасалды. Стенли Карноу өзінің "Вьетнам: Тарих" кітабында ЦРУ Вьетнам соғысы кезінде Солтүстік Вьетнам теміржолдарына қарсы пайдалану үшін жарылғыш көмір дайындағанын айтады.