Кіріспе

Пәкістанның Атом энергиясы жөніндегі комиссиясы (ПАЭК) (ұйғырша: ماموریہ جوہری توانائی پاکستان) – ядролық энергияны зерттеу және дамыту, ядролық ғылымды насихаттау, энергияны үнемдеу және ядролық технологияны бейбіт мақсатта пайдаланумен айналысатын, федералды қаржыландырылатын тәуелсіз мемлекеттік мекеме. 1956 жылы құрылғаннан бері ПАЭК ядролық инфрақұрылымды кеңінен дамытуды қадағалап келеді, бұл Пәкістанның экономикалық өркендеуіне қолдау көрсету мақсатында тамақ сәулелендіру және қатерлі ісіктерді емдеуге арналған ядролық медициналық сәулелік терапияны дамытуға бағытталған мекемелер құру арқылы жүзеге асырылады. ПАЭК конференциялар ұйымдастырады және елдің жетекші университеттерінде зерттеулерді басқарады. 1960 жылдардан бері ПАЭК Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымының (CERN) ғылыми зерттеу серіктесі және демеушісі болып табылады, онда пәкістандық ғалымдар бөлшектерді үдеткіштерін жасауға және жоғары энергиялық физиканы зерттеуге үлес қосты. ПАЭК ғалымдары CERN жобаларына қатысып, CERN-ге үнемі сапарлар жасап тұрады. 2001 жылға дейін ПАЭК атомдық сәулеленуді бақылау, ядролық қаруды әзірлеу және сынау саласындағы азаматтық федералдық қадағалау агенттігі болды. Бұл функциялар ақырында Пәкістанның Ядролық реттеу органы (ПМРА) және Пәкістан Премьер-Министрінің жанындағы Ұлттық командалық органға жүктелді.

Ерте тарих

1947 жылы Ұлыбританияның Британдық Үнді империясын бөлуінен кейін Пәкістан мұсылман басымдығы бар мемлекет ретінде құрылды. 1951 жылы Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесінің (PCSIR) құрылуы Пәкістанның физикалық ғылымдар саласындағы зерттеулерін бастады. 1953 жылы АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэр «Атомдар бейбітшілік үшін» бағдарламасын жариялады, және Пәкістан оның алғашқы серіктесі болды. PAEC-тегі зерттеулер бастапқыда сол кездегі Сыртқы істер министрі сэр Зафарулла Хан бекіткен қатаң қарусыздық саясатын ұстанды. Энергетика кеңесі заңы толық күшіне енгеннен кейін, премьер-министр Хусейн Сухраварди 1956 жылдың наурыз айында Пәкістанның атом энергиясы жөніндегі комиссиясын (ПАЭК) құрды. 1964 жылы ПАЭК Нилореде алғашқы ғылыми-зерттеу институтын – Пәкістанның ядролық ғылым және технология институтын (ПИНСТЕХ) құрды, сондай-ақ Карачиде салынатын Пәкістанның алғашқы коммерциялық ядролық электр станциясы туралы келіссөздерді бастады. 1970 жылдары ядролық отын циклының инфрақұрылымын дамыту және ядролық қару зерттеулері басталды. ПИНСТЕХ-те маңызды зерттеулер жүргізілді, онда ғалымдар қару-жарақ жобаларын жасады және ядролық қаруды сынақтан өткізуге дайындалды. 1998 жылдың 28 мамырында Үндістан ядролық сынақтар жүргізгеннен кейін, ПАЭК соңғы дайындықтарды жүргізіп, Пәкістанның алғашқы ядролық сынақтарын (коды: Чагай I) өткізді, одан кейін 1998 жылдың 30 мамырында Харан шөлінде Чагай II сынағы өтті. 2001 жылы ПАЭК-тің зерттеулері Ұлттық басқару органы мен Пәкістанның ядролық реттеуші органы құрылғаннан кейін азаматтық және бейбіт мақсаттарға қайта бағытталды.

Ғылыми-зерттеу және білім беру

1956 жылы құрылғаннан бері ПАЭК атом ғасыры технологияларының ауыл шаруашылығы, инженерлік, биология және медицина салаларын дамытудағы пайдасына айқын мысал болып табылады. 1960 жылы ПАЭК өзінің алғашқы ядролық медицина орталығын қатерлі ісікпен емдеу үшін Карачи университетінің Джинна медициналық колледжінде құрды; екінші Медициналық изотоп институты Лахордағы Король Эдуард медициналық университетінің Мейо ауруханасында құрылды. ПАЭК қаржысымен дәрігерлер мен медициналық зерттеушілерге қатерлі ісік диагностикасы және емдеуі үшін жабдықтар ұсынылды. Тағы бір энергетикалық орталық Дакада орналасқан, онда көптеген ғалымдар білім алды. Білім беруді дамыту туралы аға ғалым Ишфак Ахмад былай деді: "ПАЭК 600-дан астам ғалымды шетелге жіберуге жауапты болды". ПАЭК Теориялық физика халықаралық орталығының (ICTP) ғылыми-зерттеу жұмыстарын және оқу бағдарламаларын қолдайды, сонымен қатар ПАЭК оның ұйымдастырушыларының бірі болып табылады. 1974 жылдан бері ПАЭК жыл сайын физика және қазіргі заманғы қажеттіліктер жөніндегі Халықаралық Натиагали жазғы колледжін ұйымдастырып, демеушілік етеді, онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдар елге шақырылады. Жазғы колледж физика, химия, биология, астрономия, математика, компьютерлік ғылым, логика және философия салаларындағы жаңалықтар туралы білімді таратуға септігін тигізеді. Осы саясат аясында KANUPP және CHASHNUPP электр станциялары 2013 жылдан бастап кеңейтіліп, салынып жатыр.

ПАЭК-тің CERN-пен серіктестігі

Пәкістанның CERN-мен тәжірибелер мен зерттеулерге қатысу тарихы ұзақ, және әлемнің түкпір-түкпірінде жұмыс істейтін физиктердің ұзын дәстүрі бар. 1960 жылдардан бері Пәкістан CERN-нің жобаларына, теориялық және ядролық тәжірибелерге үнемі үлес қосып келеді. Пәкістандық кейбір теориялық физиктерге қысқа мерзімді сапарлар арқылы CERN-де жұмыс істеу мүмкіндігі туды. CERN бас директоры Рольф Дитер Хойер жеке түрде Пәкістанға сапар шекті, онда ол Пәкістандағы ғылымның маңыздылығы және Германияның Пәкістанмен стратегиялық әріптестігінің маңыздылығы туралы айтты. Бұл келісім 2003 жылы CERN мен Пәкістан арасында қол қойылған, CERN-дегі Ұлы адрондық коллайдерге (LHC) жабдықтарды жеткізу және Пәкістаннан ғалымдар мен инженерлерді CERN-дегі ғылыми бағдарламаға көмектесу үшін жіберу туралы бұрынғы келісімді ұзарту мақсатында жасалды.

PAEC-тің Compact Muon Solenoid-ке үлесі

1997 жылы ПАЭК төрағасы Ишфак Ахмад CERN-ге үлкен талқылардан кейін және бір миллион швейцариялық франк көлеміндегі материалдық үлеспен, Compact Muon Solenoid (CMS) детекторы үшін сегіз магнит тіреуішін салу бойынша келісімшартқа қол қою үшін хабарласты. ПАЭК-тің күш-жігері нәтижесінде Пәкістан ядролық ғылым және технология институты (ПИНСТЕХ) CERN-мен радиологиялық қорғаныс саласында тікелей ынтымақтастыққа қол жеткізді.

CERN-дегі әлемдегі ең үлкен бөлшектер үдеуіші

ПАЭК Пәкістанның жетекші университеттерімен бірлесіп, 2008 жылдың 10 қыркүйегінде CERN-ге ғалымдар мен инженерлердің үлкен тобын қатысу үшін жіберді. Жаңалықтар көздерінің хабарлауынша, пакистандық ғалымдар тобы әлемдегі ең ірі және ең жоғары энергиялы бөлшектер үдеткіші – Үлкен адрондық коллайдерді (Large Hadron Collider) дамытуға тікелей қатысты.

Марапаттар

2021 жылдың 26 маусымында ПАЭК-тің 4 ғалымы командалық жетістік сыйлығымен марапатталды, ал тағы бір ғалым өсімдіктердің мутациялық егісі және оған байланысты технологиялар саласындағы еңбегі үшін жас ғалым сыйлығын алды. Бұл сыйлықтар Пәкістанның БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу үшін ядролық технологияны қолданудағы табыстарын мойындау ниетімен табысталды. Сыйлықтарды Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) және БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы бірлесіп тапсырды.

Корпоративтік басқару

ПАЭК-ке үкіметтік хабарлама жарияланған кезде Пәкістан Үкіметі тағайындаған адам төрағалық етеді. ПАЭК-тің корпоративтік басқаруын Пәкістан Үкіметі ұйымдастырады, ол әлеуетті үміткерлерге келісімшарттар тағайындайды. ПАЭК өздігінен басқару құқығын сақтайды және Ұлттық Бақылау Органының құрылымына бағынады. 2010 жылы жасалған өзгерістерге сәйкес, Ұлттық Бақылау Органы енді Пәкістан Премьер-Министрінің бағынысында. Төраға саясатты қалыптастыру және бекіту мәселелері бойынша тікелей Премьер-Министр Хатшылығына есеп береді. + Басқару Жеке тұлғалар және өкілеттіктер Ресми лауазымы Қызмет мерзімі Доктор Раджа Али Раза Анвар, Пәкістан Атом Энергиясы Комиссиясының Төрағасы Төраға Мұхаммед Аршад, ПАЭК мүшесі (техникалық) Мұхаммед Аршад Әли Фаруки, ПАЭК мүшесі (отын циклы) Саид Ур Рехман, ПАЭК мүшесі (қуат) Халид Бин Сагир, ПАЭК мүшесі (жүйе) Шехзад Хасан, Қаржы Министрлігінің Қаржы хатшысы, ПАЭК мүшесі (қаржы) Доктор Масуд Икбал, ПАЭК мүшесі (ғылым) Абрар Әли, ПАЭК мүшесі (инженерлік) Генерал-майор (қ.қ.) Ақтақ Ахмет Фейсал, ПАЭК мүшесі (әкімшілік) Сиед Фарман Хусейн, ПАЭК мүшесі (материалдар)