Кіріспе

1999–2000 жылдардағы UNAM (Мексиканың Ұлттық автономды университеті, Латын Америкасындағы ең ірі университет) ереуілі мен жабылуының бастауы 1999 жылдың қаңтарында университет ректорының оқу ақысы күрт өседі және диплом алу талаптары қатаңдайды деген хабарламасы болды. Оған жауап ретінде студенттердің көп тобы ереуіл жариялап, университеттың басты кампусын институционалдық параличке дейін блокадалады. Блокадалар күшейіп, нәтижесінде университет жабылды, осы кезде оппозициялық топтар, студенттер, күзетшілер және оқытушылар арасында зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар болды. Осы дағдарыс университет ректорының отставкаға кетуіне және жаңа ректордың тағайындалуына әкелді. Сонымен қатар, қанды қақтығыстар салдарынан заңсыз басып алынған кампуста адамдар ауыр жарақат алып, тіпті қаза болды. 2000 жылдың ақпан айында құрылымы жаңадан аяқталған федералды полицияның араласуымен оккупация тоқтатылды.

Өмірбаян

Мексика Конституциясының үшінші бабында мемлекеттік білім берудің барлығы тегін екендігі айтылған. Бұл UNAM сияқты орталықтандырылмаған, автономды жоғары оқу орындарын қамти ма, жоқ па – бұл (көбінесе қызу) пікірталас тудырады. UNAM-де оқу ақысы тегін емес, соңғы рет 1948 жылы оқу жылына 200 песоға дейін көтерілді (1993 жылғы валюта қайта бағалау кезінде оқу ақысы 20 центке дейін төмендеді); сома Университет жарғыларында көрсетілген, оны өзгерту үшін Университет Кеңесінің (факультет пен студенттер өкілдерінен, сондай-ақ мектептердің, факультеттердің және институттардың барлық директорларынан құралған заң шығару органы) қатысуы қажет. 1999 жылға қарай инфляция мен валюта бағамының өзгеруіне байланысты оқу ақысы шамамен 0,02 АҚШ долларын құрады. Латын Америкасының бірнеше президенттері бітірген UNAM-ның білім сапасы алтын ғасырынан бері төмендеп кеткен. Сол кезде UNAM-ның бюджеті шамамен бір миллиард долларды құрады, оның 90% федералды үкіметтен түсті. 1999 жылдың қаңтар айында UNAM-ның сол кездегі ректоры Франсиско Барнес де Кастро оқу ақысын көтеру ниетін жариялады. 1948 жылдан бері оқу ақысын көтеруге жасалған екі әрекет сәтсіз аяқталды, соңғысы 1980 жылдардың соңында ректор Хорхе Карпизо МакГрегор кезінде болды. Барнес бірқатар реформалар ұсынды, оның ішінде оқу ақысын 0,02 доллардан 150 долларға дейін көтеруді қарастырды. Барнес университет оқу ақысының өсуінен түсетін қосымша 48 миллион долларды зерттеулерді қаржыландыруға және материалдық-техникалық базасын жақсартуға жұмсайтынын уәделеді; сонымен қатар, жаңа бағаларды төлей алмайтындарын растаған студенттерге оқу ақысын жеңілдету жоспары да ұсынылды.

Шабуыл басталады

Бір топ студент оқу ақыны төлей алмай, оқуларын үзуге мәжбүр болуы мүмкін деген негіздемемен наразылық акциясын ұйымдастырды. Қоғамның қолдауымен, 1999 жылдың ақпан және наурыз айларында наразылар UNAM-ды уақытша жапты. Ақырында, 1999 жылдың 20 сәуірінде бұл топ өзін Comité General de Huelga (CGH немесе "Жалпы ереуіл комитеті") деп атады және университеттің жабылуын, егер болмаса, тұрақты деп жариялады. 1999 жылдың маусым айында университеттің 132 мүшелі, профессорлық-оқытушылар құрамы мен студенттерді қамтитын басқару кеңесі оқу ақысын көтеру туралы ұсынысты өзгертіп, оны ерікті етті. Барнес әр студенттің санасы жоғарылатылған оқу ақыны кім төлейтінін, ал кім төлемейтінін анықтайтынын мәлімдеді. Ереуілшілер күшті қарсылық білдіріп, сабақтарды қайта бастауға тырысқан студенттермен қақтығысқа түсті. Осы уақытта UNAM ереуілшілерге қарсы компьютерлер, көлік құралдары және жер сілкінісін бақылау құралдарын ұрлады деген айыппен бірнеше ордер шығарды. Келесі күні шамамен он бес мың студент Ciudad Universitaria стадионында митинг өткізіп, ереуілге қолдау көрсетті және ректор Барнеске қарапайым сөздер айтты. Сол күні әйел профессорлар Мехико қаласының жол көпірлерінде автокөлік жүргізушілерінен егер олар ереуілге қарсы болса, фараларын қосуды сұрады; мыңдаған адам осылай жасады. Ереуілшілер наразылықтарын Мехико қаласының орталығына жеткізіп, сағаттап жол қозғалысын тоқтатты. Қала тұрғындары 2000 жылғы сайлауда Демократиялық революция партиясының (PRD) үміткері, сол кездегі Федералды округтің басшысы Куаутемок Карденасты кінәлады, себебі PRD мүшелерінің көп бөлігі бұрынғы студент-белсенділер болды.

Жаңа ректор тағайындалды

1999 жылдың қарашасында Барнес ЮНАМ ректоры лауазымынан қанағаттанды. Ол CGH-тің бірқатар талаптарына бойын бұрды, алайда CGH жабылу мерзімін ұзартып, жаңа талаптар қойды. Осы талаптардың бірі – университеттердегі орта мектепті бітірген барлық студенттерді ашық түрде қабылдау еді (мұндай мүмкіндік белгілі бір деңгейде болған, бірақ жеткілікті үлгерім көрсеткендерге ғана қолданылатын бірнеше шарттарға байланысты). 2000 жылдың қаңтар айында Хунта де Губернатор президент Зедильо үкіметінде Денсаулық сақтау министрі қызметін атқарған Хуан Рамон де ла Фуэнтеді ЮНАМ ректоры етіп тағайындады. Де ла Фуэнтенің алғашқы қадамдарының бірі – студенттердің пікірін білу үшін референдум ұйымдастыру болды. Де ла Фуэнте 125 000 дауыс (шамамен 333 000 студенттің арасынан) ереуілшілермен келіссөздер жүргізу үшін оған қосымша мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Шамамен 180 000 студент дауыс берді, олардың 87%-ы ереуілді тоқтатуды қолдады. Ереуілді тоқтатуға және оқуға қайта оралуға басым көпшілік қолдау көрсеткеніне қарамастан, CGH нәтижелерді мойындамады. CGH өз сауалнамасын өткізді, онда 86 329 дауыс берілді, олардың 65%-ы жабылудың жалғасуын жақтады.

Шабуылдың аяқталуы

2000 жылдың 1 ақпанында ереуілге қарсы студенттер мен жұмысшылар CGH және олардың қолдаушыларымен қақтығысты. Бұл оқиға 200 студент UNAM-ға қарасты, бірақ бас кампусы емес, оның басқаратын жоғары мектепке сабақтарды қайта бастау үшін кіруге тырысқанда болды. 400 федералды полиция қызметкері баррикадалардың үстінен жол ашуға жіберілді, олар көптеген жарақаттарға, тіпті кейбір өлім-жерттерге әкеп соқты. 2000 жылдың 6 ақпанында федералды полиция университеттің бас кампусына шабуыл жасап, басып алуды аяқтады. Осы күні болған қақтығыстар барысында барлығы 632 адам қамауға алынды.