Кіріспе
Белл Фурш) – АҚШ, Оңтүстік Дакота штатындағы қала және Бют округінің орталығы. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 5 617 адамды құрайды. Қала АҚШ-тың географиялық орталығына жақын орналасқан. Аляска мен Гавайи штаттарының қосылуымен 20 ғасырдың ортасында бұл орталық Құрама Штаттардың біртұтас бөлігінің географиялық орталығы болған Канзас штатының Либан қаласынан 550 мильге солтүстік-батысқа жылжыды.
Belle Fourche (/b//ɛ//l/'/f//uː//ʃ/; belFOOSH') is a city in and the county seat of Butte County, South Dakota, United States. Its population was 5,617 at the 2020 census. It is near the geographic center of the United States, which moved some 550 miles northwest from the geographic center of the contiguous United States in Lebanon, Kansas with the admission of Alaska and Hawaii in the mid 20th century.
Тарих
Белл Фурш, француз тілінде "әдемі сала" деген мағынаны білдіреді, осы атауды Жаңа Франциядан келген француз саяхатшылары берген. Олар қазір Белл Фурш және Редвотер өзендерінің, сондай-ақ Хей Крик өзенінің қосылған жерін осылай атаған. 19-ғасырдың ортасына дейін бұл өзендерде сусарлар жұмыс істеді, ал Белл Фурш тері саудасы үшін танымал жиын орынына айналды. 1876 жылғы алтын асығу кезінде және одан кейін шаруалар мен малшылар құнарлы аңғарларға қоныстанды, олар кеншілер мен олардың малдарына азық-түлік өсірді. Сол кезде жүздеген шақырымдық ашық далалар Техас және Канзас штаттарының ірі қара малдарымен толып жатты. Фермерлер мен малшылардың үнемі өзгеріп отыратын қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қалалар пайда болды. 1884 жылы француз дворяны, Теодор Рузвельттің замандасы маркиз де Морс Солтүстік Дакотаның Медора қаласы мен Оңтүстік Дакотаның Дэдвуд қаласы арасында дилижанс (почта вагоны) желісін құрды. Белл Фурш бекетінде аттарға арналған сарай және салон болды. Мал барондары мен теміржолға мал жүктейтін вагондарға мал тиеуге және Орта Батыстағы ет өңдеу заводтарына жіберуге орын қажет екенін білген Сет Буллок Белл Фурш қаласын іріткілеп қалады. 1871–1873 жылдары Монтана заң шығарушы органында қызмет еткеннен кейін (және Йеллоустон ұлттық паркін құруға зор үлес қосып), ол Блэк-Хиллзге Дэдвуд кеншілеріне жабдық сату үшін келген. Ол 1876 жылдың 2 тамызында, яғни Уайлд Билл Хикок өлтірілген күні келді. Келесі 14 жыл ішінде Буллок Белл-Фурш өзені бойындағы қоныс иелері жерлерін "құқықтап" сатқаннан кейін жер сатып алды. Теміржол Хиллзге келгенде және жақын маңдағы Миннесела қалашығы талап еткен бағаны төлеуден бас тартқанда, ол дайын болды. Ол теміржолға жол құрылысына рұқсат беруді тегін ұсынды және теміржол терминалын өзінің жеріне, қазіргі Белл Фурш мал айырбасына жақын жерге орналастырса, салуға келісті. 1890 жылы малға арналған алғашқы пойыз шығысқа қарай жол тартты. 1895 жылға қарай Белл Фурш ең көп мал тасымалданатын орынға айналды, шыңында ай сайын 2500 вагон мал тасымалдайтын. Бұл Белл Фурш танымал болған Три-Стейт аймағының ауыл шаруашылығы орталығының бастауы болды. Миннеселамен қазір Белл Фурш арқылы өтетін теміржол құрылысы үшін бәсекеге түскеннен кейін, Буллоктың қаласы 1894 жылғы сайлауда округ орталығын жеңіп алды. Дегенмен, Миннеселадан келген адамдар округ кітаптарын ұрлап кетті. Бүгінде Белл Фурш ірі сауда аймағына қызмет көрсетеді. Жүн, мал және бентонит өнеркәсібі Белл Фурштің өсуіне үлкен үлес қосты. Қала Солтүстік Блэк-Хиллзге қақпа ретінде танылады.
География
АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 8,60 шаршы миль (22 км²) құрайды, оның ішінде 8,53 шаршы миль (22 км²) құрлық және 0,07 шаршы миль (0 км²) су алабын қамтиды.
АҚШ-тың географиялық орталығы
1959 жылы Америка Құрама Штаттарының Жағалау және геодезиялық қызметі Белль-Фурштан солтүстікке қарай 20 миль жердегі нүктені АҚШ-тың географиялық орталығы деп ресми түрде жариялады. Бұл елдің орталығы болып табылады, себебі Аляска мен Гавайидің АҚШ құрамына қосылуы елдің ресми орталығының орнын өзгертті. 48 құрлықтағы АҚШ штаттарының географиялық орталығы – Либан, Канзас штаты.
Климат
Белль-Фурш климаты ылғалды континенталды (Köppen Dfb/Dfa) және салқын жартылай шөлейтті (BSk) аймақтарының шекарасында орналасқан. Ол, Оңтүстік Дакотаның көп бөлігі сияқты, жұмсақ таңдармен басталып, күндіз ыстыққа дейін жететін жазғы ауа райымен және суық, бірақ өте өзгермелі қыстармен сипатталады. Суық арктикалық ауа массалары географиялық кедергілерсіз Юконнан оңтүстікке жылжығанда, қысқы температуралар ұзақ мерзімге төмендейді: 1950 жылғы қаңтарда барлық күндердің алтысынан басқасы да төмен температураны көрсетті. Керісінше, Рокки таулары мен Қара төбелерден (Black Hills) жылы чинук желдері түскенде, қысқы температуралар ендік және құрлықтың ішінде орналасқандықтан, айтарлықтай жоғарылайды. Орташа есеп бойынша, үш қыс айында жиырмадан астам күндізгі температура жоғарылайды, бірақ рекордтық жылы 1954 жылғы ақпанда 28 күннің 23-і осы көрсеткіштен асып, 8-іне жетті. Чинук желдерінің қысқы температураны жылыту әсері қалада тіркелген ең жоғары қысқы температура 1979 жылғы 18 желтоқсанда, ең төменгі температурадан екі күн өткен соң байқалады. Ең суық ай – 1937 жылғы қаңтар, орташа температурасы ең төменгі температура 1989 жылғы 22 желтоқсанда тіркелді. Көктемде ауа райы бірте-бірте жылынады, 24 наурызда алғашқы максималды температура, ал 17 сәуірде алғашқы оң температура күтіледі, бірақ соңғы аяз 10 мамырға дейін басылмайды деп күтіледі. Көктемгі маусым жиі болатын дауылдардың салдарынан жылдың ең ылғалды кезеңі болып табылады, 1908 жылдан бергі тіркелген ең ылғалды ай – 1982 жылғы мамыр, жауын-шашын мөлшері ал күнделікті жауын-шашынның ең жоғары көрсеткіші 1982 жылғы 20 мамырда тіркелді. Жаз көктемге қарағанда көбінесе тұрақталған, бірақ бұл кезеңде де қатты жаңбырлар болуы мүмкін, мысалы, 1923 жылғы тамызда болғандай. Жазда кейде өте ыстық және құрғақ кезеңдер болады: 2012 жылғы шілде айының ең ыстық айы орташа есеппен, ал 1936 жылғы шілде айының орташа максималды температурасы болды, ал керісінше, 1993 жылғы жазы одан да ыстық болған жоқ. Белль-Фурштегі ең ылғалды жыл – 1946 жыл, ал ең құрғақ жыл – 1931 жыл. Күзде ауа райы тез суынады: алғашқы аяз 22 қыркүйекте, алғашқы қар 25 қазанда және алғашқы нөлдік температура 28 қарашада күтіледі. Қыс және көктем айларында қар жауу мөлшері орташа, жылдық орташа көрсеткіші 2013 жылғы қазан айында ең көп қар жауды, ал сол айдың басындағы суық ауа райында бір күндік ең көп қар жауды. Ең қарлы маусым 1970 жылғы шілдеден 1971 жылғы маусымға дейін болды.
2010 жылғы санақ
2010 жылғы санақ бойынша қалада 5 594 адам, 2 322 үй шаруашылығы және 1 461 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 2511 тұрғын үй бірлігін құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 93,6% ақ нәсілді, 0,2% афроамерикалық, 2,1% американдық үндістер, 0,3% азиялық, 0,1% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 1,3% басқа нәсілдер және 2,6% екі немесе одан көп нәсілге жататын азаматтар. Кез келген нәсілге жататын халықтың 4,1% -ы латын американдықтары немесе испандықтарды құрады. 2 322 үй шаруашылығының 32,8% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 46,0% -ы бірге тұратын жұбайлар, 12,0% -ы күйеуі жоқ әйелдер басқаратын үйлер, 5,0% -ы күйеуі жоқ ерлер басқаратын үйлер, ал 37,1% -ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 32,6% жеке адамдардан тұрды, ал 13% -ында 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,36 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,96 адамды құрады. Қала тұрғындарының орташа жасы 36,1 жасқа тең. Тұрғындардың 26,2% -ы 18 жасқа дейін, 9,2% -ы 18 мен 24 жас аралығында, 23,6% -ы 25 пен 44 жас аралығында, 25,6% -ы 45 пен 64 жас аралығында, ал 15,6% -ы 65 жасқа толған немесе одан асқан адамдарды құрады. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 48,9% ер адам және 51,1% әйел адам.
2000 жылғы халық санағы
2000 жылғы санақ бойынша қалада 4565 адам, 1854 шаруашылық және 1186 отбасы тұрды. Халық тығыздығы – 2122 тұрғын үй, орташа тығыздығы көрсетілген. Қала халқының этникалық құрамы: 95,03% ақ нәсілді, 0,15% афроамерикалық, 1,91% американдық үндістер, 0,33% азиялық, 1,27% басқа нәсілдерден және 1,31% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 3,70% құрады. 1854 шаруашылықтың 32,4% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 50,2% -ы некеде тұрған жұбайлар, 10,9% -ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 36,0% -ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 30,5% жеке адамдардан тұрады, ал 14,3% -ы 65 жасқа толған жалғыз адамдар тұрады. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,41 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,04 адамды құрады. Қала халқының жас бойынша таралуы: 27,2% -ы 18 жасқа дейінгілер, 8,2% -ы 18-24 жас аралығындағылар, 25,5% -ы 25-44 жас аралығындағылар, 21,8% -ы 45-64 жас аралығындағылар және 17,3% -ы 65 жасқа жоғары. Орташа жас 38 жасқа тең. Әр 100 әйелге 91,2 еркек келеді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 85,5 еркек келеді. 2000 жылғы мәліметтер бойынша, қаладағы шаруашылықтың орташа табысы 26 875 доллар, ал отбасының орташа табысы 35 506 доллар болды. Ер адамдардың орташа табысы 26 763 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 15 275 долларды құрады. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 14 051 доллар болды. Халықтың 9,0% отбасы және 12,6% кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 19,8% және 65 жастан асқандардың 7,7% кіреді.