Кіріспе

Копенгагендегі 1728 жылғы тарихи өрт Данияның Копенгаген қаласы тарихындағы ең ірі өрт болды. Ол 1728 жылғы 20 қазанның кешінде басталып, 1728 жылғы 23 қазанның таңына дейін жалғасты. Өрт қаланың шамамен 28 пайызын (кадастр бойынша жойылған учаскелердің саны бойынша есептелген) жойды және халықтың 20 пайызын үйсіз қалдырды. Қайта құру 1737 жылға дейін созылды. Орта ғасырларға дейін сақталған қаланың кем дегенде 47 пайызы толығымен жойылды. 1795 жылғы Копенгаген өртімен бірге, бұл қазіргі қалада орта ғасырлық Копенгагеннің іздерінің аз болуының басты себебі болып табылады. Өрттің ауқымына қарағанда қаза тапқандар мен жараланғандардың саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, мәдени шығын зор болды. Копенгаген университетінің кітапханасымен бірге бірнеше жеке кітап коллекцияларынан басқа, 35 000 томдық мәтін, оның ішінде көптеген бірегей еңбектер жойылды. Сондай-ақ, Рундетерн обсерваториясында Тихо Брахе мен Оле Рёмерге тиесілі құралдар мен жазбалар жойылды.

Сәрсенбі 20 қазан

Өрттің нақты қашан басталғаны белгісіз. Әртүрлі дереккөздерде кешкі сағат 6-дан 8-ге дейінгі уақыт көрсетілген, ал ең жақсы болжам - сағат 19:30. Дегенмен, өрттің басталу орны белгілі. Вестерпорттан (Батыс қақпасы) көшеден тікелей қарсысында Лилль Санк Клеменс Стрейде орналасқан. Вестервольдқа қараған бұрышта, 1699 жылғы кадастр бойынша "Vester Kvarter 146" учаскесінде Бой Хансеннің жесірі Сигнеге тиесілі шағын үй болды. Бұл учаске қазіргі Фредериксберггаде (Строгеттің батыс шеті) және Сити-холл алаңының бұрышындағы жерге ұқсас. Жесірдің жалдамагерлерінің арасында мейрамхана басқарушысы Педер Расмуссен және оның әйелі, Энн Иверсдаттер болды. Өрт мейрамхана басқарушысының екінші қабаттағы пәтерінен басталды. Өрт толыққаннан кейін өткізілген тергеулерде, ол және оның әйелі жеті жасар ұлдарының шамды кездейсоқ құлатып, өрттің басталуына себеп болғанын айтты. Бірақ, олардың шам құю кезінде абайсыздық танытқандығы және жазадан қорқу үшін баланы кінәлаған болуы ықтимал. Күзетшілер дереу дабыл берді, бірақ өрт сөндіру бөлімінің жабдығының жетілмеуі, Вестер кварталының көшелерінің өрт сөндіру машиналарына тым тар болуы, өртке қарсы күрескендердің қиын жағдайдағы әрекеттері және бірқатар бақытсыз оқиғалар салдарынан күрес көбінесе үмітсіз болды. Сол күні кешке оңтүстік-батыстан соққан жел Лилль Санк Клеменс Стрейде, Стор Санк Клеменс Стрейде, Вомбадстрюестрайде, Антиквитетстрейде және Хелиг Корс Стрейде өртті алып жүрді. Сағат 21:00-ге дейін Вестергаде көшесінің екі жағы да өртеніп кетті. Осыдан кейін өрт Store Lars Bjørns Stræde, Lille Lars Bjørns Stræde және Studiestræde көшелеріне тарады. Кейінірек сол кешкі сағатта өрт Sankt Peders Stræde-ге жетті, онда Valkendorfs Kollegium жатақханасы ("Nørre Kvarter 122") жалынға толы болды. Жатақханада тұратын профессор Педер Хорребоу мүлкін жоғалтты. Шамасы, сол уақытта өрт Studiestræde-дегі профессор Ханс Стенбухтың бөлмесіне ("Nørre Kvarter 60") да жеткен. Түн ортасында өрт шіркеудің жанындағы діни қызметкердің үйіне жетті. Нёррегадеде, шаршембі күні кешке, шамамен сағат 22:00-ден 23:00-ге дейін сыра зауытында тағы бір өрт басталды. Сондықтан, жаңа өртті сөндіруге көмек кешіктірілді. Түн ортасында жел батысқа бұрылды, Нёррегадедегі жағдай қиынға түсті, өйткені өрт көше бойында кең майданмен қозғалды. Бастапқыда адамдар өртті Нёррегаде көшесінің батыс жағында ұстап тұруға тырысты, бірақ түні бойы ол шығысқа қарай тарады. Сонымен қатар, өрт қазіргі Нюрре Вольдгадеден Нюррепортқа (Солтүстік қақпасына) қарай жылжыды.

Бейсенбі

Ертерек бейсенбі таңында Гаммельторв алаңында өрттің таралуын тоқтату үшін соңғы әрекет жасалды. Өртеніп жатқан үйлерді құлату үшін оларға зеңбіректерден оқ атылды. Бұл тиімсіз болған соң, үйлерді қара ұнтақпен жарылуға бұйрық берілді. "Блазен" шарап погребі орналасқан ғимарат – Вестергаде және Нёррегаде бұрышындағы үй – алғашқы жарылуға тиіс еді, бірақ бұл қауіпті жұмыс сәтсіз аяқталды, себебі адамдар зарядтарды әкеліп жатқанда ұнтақ жарылып кетті. Ғимарат құлағанмен, адамдар қаза тауып, жарақат алды, ал жарылыс жақын маңдағы ғимараттарды, соның ішінде Во Фруэ Кирке шіркеуін өртеп жіберді. Сағат 9:30-ға қарай шіркеудің мұнарасы көшеге құлап, жақын арада бүкіл шіркеу жалынға шықты; адамдар өрттен сақтау үшін шіркеуге әкелген жеке мүліктері жоғалып кетті. Нёррегадедегі өрт сағат 8-ге қарай Санкт Петри Кирке шіркеуіне жетті. Епископ саяхатта болғандықтан киімдері мен үш дұға кітабымен ғана қалды. Ниторв алаңындағы өрт Корольдік Жетімдер үйін (қазіргі Копенгаген аудандық сотының орны) жалмап кетті. Копенгаген қалалық үйі – сол кезде Ниторв пен Гаммельторв арасында орналасқан – қауіпке ұшырады. Сағат 10-ға қарай өрт ғимаратты басып алды және ол жақын арада жоғалған ғимараттардың қатарына қосылды. Гаммельторвтан өрт Кледебодерне, Скиндергаде, Скубогаде және Виммельскафтеден Амагерторвқа қарай, ал Ниторвтан Рэдхусстраде арқылы Фредериксхольм каналы мен Слотсхольмға қарай тарады. Жаңа өрт оқиғалары хабарланды: Пустервигтегі граф Адам Кристофер Кнуттың үйі, Кёбмагергадедегі (Базар көшесі) жер асты погребі және Нёррепорттағы (Солтүстік қақпасы) сабан жалынданып кетті; соңғысы желмен келген қызыл көмірден тұтанған болуы мүмкін. Во Фруэ Кирке шіркеуі жанып болғаннан кейін Копенгаген университетінің бір ғимаратынан соң бір ғимараты өртенді. Студенттерге тегін тамақ беру арқылы көмектесетін Қоғамдық ғимарат (Kommunitetsbygningen), университеттің бас ғимараты (Studiegården), қазіргі бас ғимараттың орнында, Анатомия ғимараты (Domus Anatomica) және Анатомия театры (Theatrum Anatomicum) жойылды. Бұрын айтылғандай, профессор Ханс Стинбух профессор Ханс Грамның үйінде паналаған, онда ол да, мүлкі де уақытша қауіпсіздікке ие болды. Бірақ енді өрт Грамның Во Фруэ Кирке шіркеуіне жақын орналасқан үйіне (парцел "Klædebo Kvarter 245") жетті, және Грам өзінің мүлкін сақтап қалғанмен, Стинбухтың мүлкін құтқаруға уақыт жетпеді. Канникстрадеде Копенгаген университетінің профессорларының үйлері бірінен соң бірі өрт құрбаны болды. Тағы бірнеше студенттік жатақханалар жойылды, бірақ Кёбмагергадедегі ғимараттардың бір бөлігі, соның ішінде Регенскирке шіркеуі сақталды. Өрттің келесі айқын құрбаны Тринитатис Кирке шіркеуі болды, оның мұнарасында университет кітапханасы орналасқан. Өрт сағат 17:00-де шіркеуді басып алды, ал мұнара сағат 22:00-де құлап, кітапхананың барлық қоры жалынға берілді. Рундеттерн мұнарасының көп бөлігі зақымдалмады, бірақ оның үстіндегі обсерватория өртеніп кетті. Бірнеше сағаттан кейін өрт Хеллигандскирке шіркеуіне жақындады және сағат 20:00-де оның қоңыраулары әр жарты сағат сайын әдеттегідей, Томас Кингоның "Вреден дин афвенд, херре Гуд, аф Нааде" (Құдайдың қаһарынан арыл, Ием, мейіріміңмен) әнін орындады, содан кейін жалынға құлап кетті. Тринитатис шіркеуінен өрт Ландемаркет арқылы Готерсгадеге қарай жалғасты. Бұл жерде өрт қазіргі Нёрре-Волдгадеге қарай өртенген оттың екінші тармағымен кездесті. Түн ортасында Реформат шіркеуі өртеніп кетті. Қаладағы өртке толық бақылау тек Вандкунстен айналасында ғана болды.

Жұма

Жұма күні таңертең жел тағы да өзгерді, бұл жолы солтүстікке қарай. Өрт сөндіру жұмыстары ақыры біршама ұйымдасқан түрде жүргізіле бастады, және Магстраде маңындағы ауданда өртті тоқтатуға күш салынды. Бірақ, сағат 12-де Магстрадедегі сабын фабрикасы өртеніп кеткенде бұл сәтсіз аяқталды. Жел енді солтүстік-батысқа қарай соғып тұрды, және өрт сөндірушілер Снарегаде арқылы Ныброгаде, Наболос және Гаммель-Страндқа көшті, бірақ Ныброгадені сақтап қала алмады. Одан әрі шығысқа қарай, өрт оңтүстікке қарай Кларебодерне және Мёнтергадеге дейін тарады. Мёнтергадедегі Пол Фехтельс ауруханасы жалындарға оранды, ал бірқатар тұрғындар әлі де ішінде қалды. Жақын маңда профессор Людвиг Холберг Købmagergade ("Købmager Kvarter 18") көшесіндегі үйінен шығып кетті. Түн ортасына таяу, өрт Silkegade және Store Regnegade көшелеріне жақындады.

Сенбі

Түнде жел басылып, өрттің алға жылжуы тоқтады. Өрттің жолын кесу үшін 36 үйді бұзуға шешім қабылданды, бұл Store Regnegade және Gothersgade бұрышында өртті тоқтатты. Батысқа қарай, Амагерторв алаңы мен Санкт-Николай шіркеуі қауіп астында болды, бірақ өрт Амагерторвқа жақын тоқтатылды, нәтижесінде тек солтүстік жаққа орналасқан үш үй ("Frimands Kvarter" 8, 10 және 11) жойылды. Магстрадедегі сабын зауытындағы өрт әлі де қауіпті болып қала берді. Өрт Snaregade көшесі бойымен тарады. Snaregade көшесінің соңында вице-мэр Кристиан Беррегардтың үйі ("Snarens Kvarter 2" учаскесі) орналасқан еді, оны халқы құтқаруға тырысты. Үйдің айналасындағы ғимараттар бұзылып, көшенің қарсы жағындағы үйлер қара ұнтақпен жарылды. Бірақ нәтиже шарап погребіндегі бұрынғы әрекеттен көп жақсы болмады. Оқ-дәрі жарылып, адамдар өмірі үшін қашып, вице-мэрдің үйі өртеніп, толығымен жанып кетті. Үйді құтқаруға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін өрттің одан әрі таралуы тоқтатылды, соның ішінде Кристофер Валкендорфқа тиесілі салмақ өлшеу станциясы да сақталды. Сол кездегі христиандық түсінік бойынша, сенбі күні өрттің баяулауы – құдайдың араласуының нәтижесі деп есептелді. Құдайға алғыс айту үшін король Кристиан VI 1731 жылғы 23 қазанды жыл сайынғы жаңа мереке ретінде жариялады, онда Копенгагендегі барлық шіркеулерде алғыс айту қызметтері өткізілді. Бұл мереке 1770 жылғы мерекелер реформасы кезінде жойылды.

Шығындар

Өрттен болған мүліктік шығын салыстырмалы түрде нақты анықталады, өйткені егжей-тегжейлі зерттеулер дереу жүргізілді. Қалалық геодезист Сорен Балл 1728 жылы 1 қарашада бірінші зерттеуді тапсырды, ал 1729 жылы 13 сәуірде Копенгаген магистраты 1728 жылы 12 желтоқсандағы патшалық өтініші бойынша екінші зерттеуді аяқтады. Екі зерттеу арасындағы айырмашылықтар 43 жер учаскесінің зақымдану көлемімен шектеледі, сондықтан 1600 ғимаратты қамтитын 1227 жер учаскесі өрттен құритыны анық. Барлық Копенгаген шамамен 4500 жер учаскесінен тұрды (1699 жылғы кадастр бойынша), сондықтан жер учаскелерінің шамамен 28% жоғалды. Қаланың ортағасырлық бөлігіне қатысты көрсеткіш 47% құрайды. Шамамен 15000 адам үйсіз қалды. Бұл халықтың шамамен 20%-ы, яғни шамамен 70 000 адам. Алайда, қаза тапқандар мен жарақат алғандардың саны белгісіз. Еншіхаттардан және басқа да көздерден кейбір мәліметтерді алуға болады, бірақ олардың саны әлі де белгісіз. Бірақ өрттің ауқымымен салыстырғанда, бұл көрсеткіш аз болуы мүмкін. Адамдар мен мүліктің жоғалуы зор болғанымен, мәдени жоғалту әлі күнге дейін сезіледі. Копенгаген университетінің кітапханасы, сөзсіз, ең үлкені және ең көп айтылатын кітапхана болды. 35 000 томдық мәтін мен тарихи құжаттардың үлкен архиві өртеніп кетті. Тарихшылар Ханс Сваннинг, Андерс Соренсен Ведель, Нильс Краг, Арилд Хьютфельдт және ғалымдар Оле Ворм, Оле Рёмер, Тихо Брахе және Ханс және Каспар Бартолин ағайындыларының түпнұсқалық еңбектері жоғалып кетті. Педер Хансен Ресеннің "Атлас Даникус" атласы мен Зеландия епархиясының архиві де өртеніп кетті. Епархия архиві өрт шыққан күні университет кітапханасына көшірілген еді. Сонымен қатар, бірнеше кітаптар жинағы да жоғалып кетті. Профессор Матиас Анхерсен өзінің мүлкін Тринитадис шіркеуіне қауіпсіздікке алып бару қатесін жасады. Арни Магнуссон барлық кітаптарын, жазбаларын және құжаттарын жоғалтты, бірақ өзінің құнды исландтық қолжазбалар жинағының көп бөлігін құтқаруға үлкерді. Борхс Коллегиумда 3150 томдық кітап пен оның Museum Rarirorum мұражайы, зоологиялық және ботаникалық ерекшеліктер жинақтарымен бірге өртеніп кетті. Рундетаорндағы өртенген обсерваторияда Тихо Брахе мен Оле Рёмердің аспаптары мен жазбалары сақталған. Профессорлар Хорребоу, Стинбух және екі Бартолин іс жүзінде барлық нәрсені жоғалтты. Сонымен қатар, қалалық архивтің көп бөлігі қала әкімдігімен бірге өртеніп кетті.

Салдарлар

Дания астанасының қайта құрылысы басталғанда бірқатар өзгерістер енгізілді. Көшелерді реттеу үшін комиссия тағайындалды. Ұрандылар арасындағы зерттеулерден кейін комиссия 12-15 метр ені бар басты көшелерді және 10 метр ені бар қосымша көшелерді құру туралы ұсыныс жасады, сонымен қатар айналасындағы үйлердің ешқайсысы жартылай ағаштан салынбауы керек еді. Бірақ бұл жоспар қайта құру кезінде іске аспады. Алғашында жартылай ағаштан жасалған үйлерге тыйым салынғанмен, 1731 жылы тыйым алынды, себебі кірпіш үйлер анағұрлым қымбатқа түсті. Дегенмен, 1737 жылы қайта құрылысы аяқталғаннан кейін ортағасырлық Копенгаген түпкілікті түрде өзгерді. Көшелер мен аллеялар енді бұрынғы бағыттарымен жүрмейтін болды, ал кейбіреулері тіпті жойылып кетті.

Өрт сөндіру үйлері

Қазіргі кезде "ildebrandshuse" термині өрттен кейін көптеп салынған қала үйлерінің бір түрін білдіреді. Олардың көпшілігі Кристоф Марселистен шабыт алып, Йохан Корнелиус Кригер жасаған стандартты суреттерге негізделген. Үйлер екі-үш қабатты, бес терезелік және қабырғасында ірі шатыр терезесі бар. Көше жағындағы қасбеті кірпіштен, ал үйдің қалған бөлігі ағаштан жасалған. Олар көбінесе ашық түстерге боялады. Gråbrødretorv және Gammel Mønt сияқты жерлерде жақсы сақталған мысалдарды кездестіруге болады. Мысалы, Gråbrødretorv, 19 нөмірде өрттен кейінгі үйлердің мысалын көруге болады. Ал сегіз терезелік өрттен кейінгі үйдің мысалы Valkendorfsgade 36 мекенжайында орналасқан.