Кіріспе

Соққыға төзімділік – бұл құрылымның соқтығысу кезінде ішіндегілерді қорғау қабілеті. Бұл, әдетте, ұшақтар мен көлік құралдарының қауіпсіздігін зерттеу кезінде тексеріледі. Соқтығысу түріне және көлік құралына байланысты, құрылымның апат кезінде қаншалықты қауіпсіз екенін анықтау үшін әртүрлі критерийлер қолданылады. Соққыға төзімділік компьютерлік модельдерді (мысалы, RADIOSS, LS DYNA, PAM CRASH, MSC Dytran, MADYMO) немесе тәжірибелерді пайдалану арқылы, немесе апаттың нәтижелерін талдау арқылы ретроспективті бағалануы мүмкін. Соқтығысу жағдайларын алдын ала бағалау үшін бірнеше критерийлер қолданылады, олардың ішінде көлік құрылымының деформация үлгілері, соқтығысу кезінде көлікке түсетін үдеу және адам денесінің модельдерімен болжанатын жарақаттану ықтималдығы бар. Жарақаттану ықтималдығы жарақат тәуекелімен байланысты механикалық параметрлер (мысалы, күш, үдеу немесе деформация) арқылы анықталатын критерийлерді пайдалана отырып бағаланады. Бас соққысы критерийі (БСК) – жиі қолданылатын жарақат критерийі. Соққыға төзімділік нақты апаттардағы жарақат алу тәуекелін қарастыру арқылы апаттан кейін өлшенеді. Көп жағдайда, апаттың нәтижесіне әсер ететін көптеген басқа факторларды ескеру үшін регрессиялық немесе басқа статистикалық әдістер қолданылады.

Әуе қатынасы

Адамның үдеудің тежелуіне төзімділігінің тарихын 1940-1950 жылдардағы адам төзімділігінің шектерін зерттеуге арналған Джон Степптің зерттеулерінен бастау алады деп есептеуге болады. 1950-1960 жылдары Пәкістан армиясы, қанатты және айналмалы қанатты ұшақтардың апаттарына байланысты, апатқа төзімділікті жан-жақты талдауды бастады. АҚШ армиясының доктринасы өзгерген сайын, Вьетнамда вертолеттер басты көлік құралына айналды. Өрт пен омыртқаға түсетін тежелу күші салдарынан, ұшқыштар апат кезінде омыртқа жарақаттарын алды, олар басқа жағдайда тірі қалуы мүмкін еді. Вьетнамдағы оқулар мен жауынгерлік операциялар кезінде омыртқа жарақаттарының ықтималдығын азайту үшін энергияны сіңіретін креслоларды жасау жұмыстары басталды. Адамдардың неге төзе алатынын, энергияны қалай азайтуға болатынын және әскери тікұшақтарда адамдардың қауіпсіздігін қалай қамтамасыз етуге болатынын анықтау үшін көптеген зерттеулер жүргізілді. Басты себеп – роторлық жүйе мен армия тікұшақтарының әдеттегі биіктігіне байланысты вертолеттен қашқысымен немесе одан секіріп шығудың қиындығы еді. 1960 жылдардың соңында армия «Ұшақ апатынан аман қалуға арналған жобалау нұсқаулығын» жариялады. Нұсқаулық бірнеше рет өзгертіліп, әртүрлі ұшақ жүйелері үшін әртүрлі томдық кітаптар жинағына айналды. Бұл нұсқаудың мақсаты – инженерлерге апаттан аман қала алатын әскери ұшақтарды жасағанда қандай мәселелерді ескеру керектігін көрсету болды. Осының нәтижесінде армия жеңіл қанатты және айналмалы қанатты ұшақтар үшін әскери стандартты (MIL STD 1290A) белгіледі. Стандарт апат кезінде адамдардың қауіпсіздігіне қойылатын ең төменгі талаптарды белгілейді. Бұл талаптар, тұруға жарамды кеңістік немесе көлемді сақтау қажеттілігіне және осы кеңістікте отырған адамға түсетін жүктемені азайту қажеттілігіне негізделген. 1970 жылдары Sikorsky UH-60 Black Hawk және Boeing AH-64 Apache тікұшақтары пайдалануға берілгеннен кейін апатқа төзімділік едәуір жақсарды. Бастапқы апат жарақаттары азайды, бірақ кабина ішіндегі екіншілік жарақаттар орын алуын жалғастырды. Бұл қосымша қорғаныс құрылғыларын, мысалы, қауіпсіздік қаптарын қарастыруға әкелді. Армия тікұшақтарында бас соққыларын азайту үшін қауіпсіздік қаптары тиімді шешім болып саналды.

Реттеуші агенттіктер

Ұлттық автомобиль жолдары қозғалысының қауіпсіздігі басқармасы, Федералды авиация басқармасы, Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы және Қорғаныс министрлігі АҚШ-тағы апаттар қауіпсіздігін қамтамасыз етуде жетекші рөл атқарды. Олардың әрқайсысы өз ресми қауіпсіздік ережелерін әзірледі және осы салада көптеген зерттеулер мен жаңа технологиялар жасады.