Кіріспе

Жақын өрісті сканерлеу оптикалық микроскопиясы (NSOM) немесе жақын өрісті сканерлеу оптикалық микроскопиясы (SNOM) – наноқұрылымдарды зерттеуге арналған микроскопиялық техника, ол ұшқын толқындарының қасиеттерін пайдаланып, алыс өрістің шешілім қабілетінің лимитін бұзады. SNOM-да қоздырғыш лазерлік сәуле қоздырғыш толқын ұзындығынан кіші диаметрлі апертура арқылы шоғырландырылады, нәтижесінде апертураның қарамағындағы жағында эвансенттік өріс (немесе жақын өріс) пайда болады. Егер үлгі апертурадан аз қашықтықта сканерленсе, берілген немесе шағылысқан жарықтың оптикалық шешілім қабілеті тек апертураның диаметрімен ғана шектеледі. Атап айтқанда, 6 нм көлденең шешілім және 2–5 нм тік шешілім көрсетілген. Оптикалық микроскопиядағыдай, контраст механизмін сыну көрсеткіші, химиялық құрылым және жергілікті кернеу сияқты әртүрлі қасиеттерді зерттеу үшін оңай бейімдеуге болады. Осы техниканы қолдана отырып, динамикалық қасиеттерді субтолқын ұзындығы деңгейінде зерттеуге де болады. NSOM/SNOM – сканерлік зонд микроскопиясының бір түрі.

Тарих

Эдвард Хатчинсон Сингеге жақын өрісте дифракцияны қоздырып және жинап бейне түсіретін бейнелеу құралының идеясын жасау және дамыту есебінен жатады. Оның 1928 жылы ұсынған түпкілікті идеясы, 100 нм шамасындағы кішкентай тесігі бар жұқа, мөлдір емес металл пленканың артындағы қысымдағы доғадан шығатын қарқынды, дерлік жазық жарықты пайдалануға негізделген. Тесік бетке 100 нм қашықтықта сақталуы керек еді, ал ақпарат нүктелік сканерлеу арқылы жиналуы тиіс болды. Ол жарықтандыру мен детектордың қозғалысын ең үлкен техникалық қиындықтар деп болжады. Джон А. О'Киф 1956 жылы да ұқсас теорияларды дамытты. Ол үлгіге өте жақын болғанда, тесіктің немесе детектордың қозғалысы мұндай құралды іске асыруға кедергі келтіретін ең мүмкін мәселе болады деп ойлады. 1972 жылы Лондон университетінің колледжіндегі Эш және Николз 3 см толқын ұзындығы бар микротолқынды сәулелендіруді қолданып, Аббе дифракция шегін бұзды. Сызықтық торлар λ0/60 ажыратымдылығымен шешілді. Он жылдан кейін Дитер Поль оптикалық жақын өріс микроскопына патент алды, ал 1984 жылы жақын өріс сканерлеу үшін көрінетін сәулелендіруді қолданған алғашқы мақала жарияланды. Жақын өрістік оптикалық (NFO) микроскопы металмен қапталған өткір ұшы бар мөлдір зондтың ұшындағы толқын ұзындығынан кіші апертураны және үлгі мен зонд арасындағы бірнеше нанометрлік тұрақты қашықтықты сақтау үшін кері байланыс механизмін қамтиды. Льюис және тағы басқалар да осы кезде NFO микроскопының әлеуетін білген. Олар 1986 жылы суперрезолюцияны растайтын алғашқы нәтижелерді ұсынды. Екі тәжірибеде де 50 нм-ден кішкентай (шамамен λ0/10) бөлшектерді анықтауға болды.

Теория

1873 жылы әзірленген Аббедің бейне түзілу теориясына сәйкес, оптикалық компоненттің ажыратымдылығы дифракция салдарынан әрбір бейне нүктесінің таралуымен шектеледі. Егер оптикалық компоненттің апертурасы барлық дифракцияланған жарықты жинауға жеткілікті үлкен болмаса, бейнедегі ұсақ бөлшектер объектіге дәл сәйкес келмейді. Оптикалық компоненттің ең төменгі ажыратымдылығы (d) оның апертурасының мөлшерімен шектеледі және Рейлидің критерийі арқылы өрнектеледі:

Мұнда λ0 – вакуумдағы толқын ұзындығы; NA – оптикалық компоненттің сандық апертурасы (максималды 1.3–1.4 – өте жоғары ұлғайту коэффициенті бар заманауи объективтер үшін). Осылайша, дәстүрлі оптикалық микроскопия үшін ажыратымдылық шегі әдетте λ0/2 шамасында болады. Бұл қарастыру тек алысқа таралатын, ешқандай шектеусіз қозғалатын жарықты ғана қарастырады. NSOM объектінің бетіне жақын ғана болатын, тарамайтын немесе өте аз таралатын өрістерді пайдаланады. Бұл өрістер объект туралы жоғары жиілікті кеңістіктік ақпаратты тасымалдайды және объектіден қашықтық артқан сайын экспоненциалды түрде төмендейді. Осы себепті, детектор үлгіге өте жақын, яғни бірнеше нанометрлік жақын өріс аймағында орналастырылуы керек. Нәтижесінде, жақын өріс микроскопиясы негізінен беттік тексеру әдісі болып табылады. Детектор содан кейін пьезоэлектрлік платформа арқылы үлгі бойынша сканерленеді. Сканерлеу тұрақты биіктікте немесе кері байланыс механизмін пайдалану арқылы биіктігі реттелетін режимде жүргізілуі мүмкін.

Апертурамен және аппертурасыз жұмыс істеу

NSOM құрылғысының негізгі компоненттері – жарық көзі, кері байланыс механизмі, сканерлеу ұшы, детектор және пьезоэлектрлік үлгі сатысы. Жарық көзі әдетте поляризатор, сәуле бөлігіш және біріктіргіш арқылы оптикалық талшыққа бағытталған лазер болып табылады. Поляризатор және сәуле бөлігіш кері оралған шағылысқан жарықтан кездейсоқ жарықты жоюға арналған. Сканерлеу ұшы, жұмыс режиміне байланысты, әдетте ұшынан басқа металлмен қапталған тартылған немесе созылған оптикалық талшық, немесе пирамидалық ұшының ортасында тесігі бар стандартты AFM консолі болуы мүмкін. Стандартты оптикалық детекторларды, мысалы, лавиналық фотодиодты, фотокөбейтуші түтікті (PMT) немесе CCD-ні пайдалануға болады. Раман NSOM сияқты арнайы NSOM техникалары детекторға қатысты әлдеқайда қатаң талаптар қояды.

Өнер бұйымдары

NSOM көзделген контраст режимінен туындамаған артефакттарға осал болуы мүмкін. NSOM-дегі артефакттардың ең көп кездесетін себептері – сканерлеу барысында ұштың сынуы, жолақты контраст, қате орынға жылжу нәтижесіндегі оптикалық контраст, жергілікті жақын өрістегі жарық шоғырлануы және топографиялық артефакттар. Апертурасыз NSOM, сондай-ақ шашырату типіндегі SNOM немесе s SNOM деп белгілі, осындай артефакттардың көпшілігін жоюға немесе дұрыс техника қолдану арқылы олардан сақтануға болады.

Шектеулер

Бір шектеу – өте қысқа жұмыс арақашықтығы және өте шалқая тереңдік. Әдетте, ол беткей зерттеулерімен шектеледі, бірақ сәйкес тереңдіктегі жер асты зерттеулері үшін де қолданылуы мүмкін. Қию күші режимі және басқа да тікелей байланыс режимінде жұмсақ материалдарды зерттеуге ыңғайлы емес. Жоғары ажыратымдылықта үлкен үлгі аландарын сканерлеу ұзақ уақыт алады. Тағы бір шектеу – сканерлеу ұшының жақын өрісіндегі сұрау жарығының поляризациялық күйінің басым бағыты. Металл сканерлеу ұштары поляризация күйін үлгі бетіне перпендикуляр бағытта табиғи түрде бағдарлайды. Анизотропты терагерц микроспектроскопиясы сияқты басқа әдістер, жақын өрісті сканерлеуші оптикалық микроскоптарына қолжетімсіз физикалық қасиеттерді, соның ішінде анизотропты молекулалардағы молекулалық дірілдердің кеңістіктік тәуелділігін зерттеу үшін жазықтықта поляриметрияны пайдаланады.