Кіріспе

Атмосфералық таралу модельдері – қоршаған ортадағы ластағыштардың таралуын және кейбір жағдайларда атмосферадағы химиялық өзгерістерін математикалық алгоритмдер арқылы модельдейтін компьютерлік бағдарламалар.

АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің үлгілері

АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (U.S. EPA) жасаған немесе пайдалануға бекіткен дисперсиялық модельдердің көптегені басқа да көптеген елдерде қолданылады. Осы ЭҚА модельдері төменде төрт категорияға топтастырылған.

Артықтайтын және ұсынылатын үлгілер

AERMOD – Атмосфералық шекаралық қабаттың турбуленттік құрылымы мен масштабтау концепцияларына негізделген атмосфералық таралу моделі, бірнеше жер деңгейі мен биік нүктелік, аумақтық және көлемдік көздерді өңдейді. Бұл модель жазық немесе күрделі, ауылдық немесе қалалық жерлерді қамтиды және ғимараттардың әсері мен жоғарыдағы инверсиялардың өтуіне арналған алгоритмдерді қосады. Тұрақты атмосфералық жағдайларда (яғни, төмен турбуленттілікте) Гаусс таралуын, ал тұрақсыз жағдайларда (жоғары турбуленттілікте) Гаусс емес таралуды қолданады. Модельде ылғалды және құрғақ шөгінділер арқылы таралудың азаю алгоритмдері де бар. Бұл модель АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) ресми қабылдағанға дейін шамамен 14 жыл дамытылды. CALPUFF – Уақыт және кеңістік бойынша өзгеретін метеорологиялық жағдайлардың ластанудың тасымалдануына, өзгеруіне және жойылуына тигізетін әсерін симуляциялайтын тұрақсыз күйдегі таралу моделі. CALPUFF ұзақ қашықтыққа және күрделі жер бедеріне қолданылады. BLP – Стационарлық сызықтық көздерден таралудың көтерілуі және төмендеуі маңызды өнеркәсіптік көздермен байланысты ерекше модельдеу мәселелерін шешуге арналған Гаусс таралу моделі. CALINE3 – Жолдардың желден төмен орналасқан қабылдағыштардағы ластану концентрацияларын анықтауға арналған тұрақты күйдегі Гаусс таралу моделі. CAL3QHC және CAL3QHCR – CAL3QHC – бұл CALINE3 негізіндегі модель, кезектегі есептеулермен және сигналдық қиылыстардағы кешігулер мен кезектерді есептеу үшін көлік моделімен жабдықталған. CAL3QHCR – жергілікті метеорологиялық деректерді қажет ететін, CAL3QHC негізіндегі жетілдірілген нұсқа. CTDMPLUS – Күрделі жер бедерінің таралу моделі (CTDM) және тұрақсыз жағдайларға арналған алгоритмдер (яғни, жоғары турбулентті атмосфералық жағдайлар). Бұл күрделі жер бедері үшін барлық тұрақтылық жағдайларында (яғни, атмосфералық турбуленттіліктің барлық жағдайларында) қолдануға арналған тазартылған нүктелік көздің Гаусс ауа сапасы моделі. OCD – Теңіз және жағалау таралу моделі (OCD) – бұл жағалау аймақтарының ауа сапасына нүктелік, аумақтық немесе сызықтық көздерден шығатын эмиссиялардың әсерін анықтау үшін әзірленген Гаусс моделі. Ол су үстінен таралуды және таралуды, сондай-ақ шоғырдың жағалаудан өту кезінде болатын өзгерістерді қамтиды.

Балама үлгілер

ADAM – Әуе күшінің дисперсиясын бағалау моделі (ADAM) – термодинамика, химия, жылу алмасу, аэрозоль жүктемесі және тығыз газ әсерлерін қамтитын өңделген қорап және Гаусс дисперсиясы моделі. ADMS 5 – Атмосфералық дисперсияны модельдеу жүйесі (ADMS 5) – Біріккен Корольдікте нүктелік, сызықтық, көлемдік және ауданы көздерден үздіксіз шығарылатын ластаушы заттардың концентрациясын есептеуге немесе нүктелік көздерден дискретті түрде шығарылатын ластаушы заттардың концентрациясын есептеуге арналған жетілдірілген дисперсиялық модель. AFTOX – Үздіксіз немесе сопақша, сұйық немесе газ, жоғары немесе жер бетінен шығарылатын заттарды өңдейтін Гаусс дисперсиялық моделі, олар тоқтамалы немесе аймақтық көздерден шығады. DEGADIS – Тығыз газ дисперсиясы (DEGADIS) – ауадан тығыз газдар немесе аэрозольдердің тегіс, жазық жерде нөлдік импульспен атмосфераға шығарылатын жер бетіндегі бұлттарының жер деңгейінде таралуын симуляциялайтын модель. HGSYSTEM – Shell Research Ltd. әзірлеген, тығыз газдың мінез-құлқына баса назар аудара отырып, кездейсоқ химиялық шығарылымдардың бастапқы көзі мен одан кейінгі таралуын болжауға арналған компьютерлік бағдарламалар жиынтығы. HOTMAC және RAPTAD – HOTMAC – ластаушы заттардың тасымалы мен таралуын зерттеу үшін RAPTAD-пен бірге қолданылатын ауа райын болжау моделі. Бұл модельдер күрделі жер бедері, жағалау аймақтары, қалалық аймақтар және басқа модельдердің сәтсіздікке ұшыраған жерлерінде қолданылады. HYROAD – Гибридтік жол моделі көлік құралдарынан шығарылатын ластаушы заттардың шығарындыларын және олардың таралуын симуляциялайтын үш жеке модульді біріктіреді. Тарату модулі – көміртек монооксиді (CO) немесе басқа да газ тәрізді ластаушы заттар мен көлік құралдарынан түсетін бөлшек заттардың (PM) концентрациясын жол қиылыстарынан 500 метр қашықтықтағы қабылдағыштарда анықтайтын сопақша модель. ISC3 – Өнеркәсіптік кешенге байланысты әртүрлі көздерден шығарылатын ластаушы заттардың концентрациясын бағау үшін қолданылатын Гаусс моделі. Бұл модель: бөлшектердің тұнуы және құрғақ жиналуы; төмен қарай соқпалы ағын; нүктелік, ауданы, сызықтық және көлемдік көздер; жел бағыты бойынша қашықтыққа байланысты шүберектің көтерілуі; нүктелік көздерді бөлу; және жер бедерінің шектеулі түзетуі. ISC3 ұзақ және қысқа мерзімді режимдерде жұмыс істейді. OBODM – Ескірген оқ-дәрілер мен қатты отынды заттарды ашық күйдіру және жарылудың (OB/OD) ауа сапасына тигізетін әсерін бағауға арналған модель. Ол ашық күйдіру және жарылу операциялары кезінде шығарылатын ластаушы заттардың тасымалы мен таралуын болжау үшін бірден және жартылай үздіксіз көздерге арналған қолданыстағы модельдерден алынған тарату және жинақтау алгоритмдерін пайдаланады. PANACHE – Fluidyn PANACHE – Эйлер (және бөлшектік заттар үшін Лагранж), 3 өлшемді шекті көлемді сұйықтық механикасы моделі, атмосферадағы ластаушы заттардың үздіксіз және қысқа мерзімді таралуын қарапайым немесе күрделі жер бедерінде симуляциялауға арналған. PLUVUEII – Бөлшектердің, азот оксидтерінің және күкірт оксидтерінің шығарылымынан туындаған шүберектердің салдарынан атмосфералық көрінудің нашарлауын және атмосфералық түстің өзгеруін бағалайтын модель. Модель мұндай шығарылымдардың бір нүктеден немесе ауданнан шығатын көзінен тасымалдануын, таралуын, химиялық реакцияларын, оптикалық әсерлерін және беттік жинақталуын болжайды. SCIPUFF – Гаусс сопақшаларының жиынтығын пайдаланып, ластаушы заттардың үш өлшемді, уақытқа тәуелді концентрациясын болжау үшін қолданылатын сопақша тарату моделі. SCIPUFF орташа концентрация мәнінен басқа, желдің кездейсоқ ауытқуларынан туындайтын концентрациялардың статистикалық дисперсиясын болжайды. SDM – Жағалаудың тарату моделі (SDM) – жағалауға жақын орналасқан биік, стационарлық нүктелік көздерден шығарылатын шығарындылардың жер деңгейіндегі концентрациясын анықтау үшін қолданылатын Гаусс тарату моделі. SLAB – Ауадан тығыз газды шүберектердің шығарылуына арналған модель, ол импульстің бір өлшемді теңдеулерін, масса мен энергияны сақтауды және күй теңдеуін пайдаланады. SLAB нүктелік көздерден жер деңгейіне шығарылатын, жоғары ағып шығатын, көлемдік көздерден шығарылатын және ұшқыш сұйықтықтардың ағып жатқан бассейндерінің булануынан шығарылатын заттармен айналысады.

Скрининг үлгілері

Бұл модельдер көбінесе тазартылған ауа сапасы моделін қолдану алдында, тазартылған модельдеудің қажеттігін анықтау үшін қолданылады. AERSCREEN – AERMOD-тың скринингтік нұсқасы. Ол метеорологиялық деректерді қажет етпей, AERMOD-тың толық метеорологиялық деректер жиынтығымен есептелген мәндерге тең немесе одан жоғары концентрацияларды бағалауды жүзеге асырады. АҚШ ҚҚС 2010 жылғы 11 наурызда AERSCREEN 11060 нұсқасын, ал 2010 жылғы 17 наурызда 11076 нұсқасын жаңартты. АҚШ ҚҚС 2011 жылғы 11 сәуірде «AERSCREEN-ді ұсынылатын скрининг моделі ретінде түсіндіру туралы ескерту» жариялады. CTSCREEN – CTDMPLUS скринингтік нұсқасы. SCREEN3 – ISC3 скринингтік нұсқасы. TSCREEN – Токсикалық заттарды тексеру моделі (TSCREEN) – уытты ауа ластағыштарының шығарындыларын және олардың суперфонд алаңдарындағы ықтимал шығарылымдардан кейінгі таралуын тексеруге арналған Гаусс моделі. Ол 3 модульден тұрады: SCREEN3, PUFF және RVD (Relief Valve Discharge). VALLEY – 50 нүктелік және аймақтық эмиссия көздерінен 24 сағаттық немесе жылдық концентрацияларды бағалауға арналған, скринингтік, күрделі жер бедеріне арналған Гаусс таралу моделі. COMPLEX1 – VALLEY моделінің шұғыл әсер ету алгоритмін пайдаланатын жер бедерін түзетумен бірнеше нүктелік көздерді тексеру моделі. RTDM3.2 – Қиыр жердегі диффузия моделі (RTDM3.2) – қиыр (немесе тегіс) жерде орналасқан бір немесе бірнеше нүктелік көздердің жер бетіндегі концентрациясын бағалауға арналған Гаусс моделі. VISCREEN – Белгілі бір тасымалдау және таралу жағдайларындағы белгілі бір эмиссиялардың әсерін есептейтін модель.

Фотохимиялық модельдер

Фотохимиялық ауа сапасы модельдері реттеуші органдар қабылдаған бақылау стратегияларының тиімділігін бағалау үшін кеңінен қолданылатын құралға айналды. Бұл модельдер атмосферадағы химиялық және физикалық процестерді сипаттау арқылы атмосферадағы ластаушы заттар концентрациясының өзгеруін симуляциялайтын, кең ауқымды ауа сапасы модельдері болып табылады. Бұл модельдер жергілікті және аймақтық, ұлттық және жаһандық масштабтарда қолданылады. 3/CMAQ үлгілері – Қоғамдық көп масштабты ауа сапасы (CMAQ) модельдерінің соңғы нұсқасы тропосфералық озон, ұсақ бөлшектер, уытты заттар, қышқыл жауын, және көріну қабілетінің төмендеуі сияқты бірнеше ауа сапасы мәселелерін қалалық және аймақтық масштабта симуляциялау үшін қажетті ғылыми мүмкіндіктерге ие. CAMx – Ауа сапасының кеңейтілген кешенді моделі (CAMx) көптеген географиялық масштабтарда ауа сапасын симуляциялайды. Ол озон, бөлшектік заттар, PM2.5/PM10-ның инорганиктік және органикалық түрлері, сынап және басқа да уытты заттар сияқты әртүрлі инертті және химиялық белсенді ластаушы заттарды өңдейді. REMSAD – Аэрозольдер мен жауын-шашынның аймақтық модельдеу жүйесі (REMSAD) ластаушы заттар концентрациясына әсер ететін атмосфералық процестерді симуляциялау арқылы инертті және химиялық реактивті ластаушы заттардың концентрацияларын есептейді. Ол аймақтық тұманға, бөлшектік заттарға және басқа да ауадағы ластаушы заттарға, соның ішінде ерігіш қышқыл компоненттер мен сынапқа қатысты процестерді қамтиды. UAM V – Қалалық ауа алабы моделі 1970 жылдардың басында фотохимиялық ауа сапасы модельдеуінде маңызды қадам болды және озонға бағытталған ауа сапасын зерттеуде кеңінен қолданылды.

АҚШ-та жасалған басқа модельдер

CHARM – Токсикалық заттар мен бөлшектердің таралуын симуляциялайтын модель. Ол өрттен шыққан жылулық сәулеленудің әсерін, механикалық ақаулар мен жарылыстардан туындаған артық қысымды және радионуклидтердің шығарылуынан болатын ядролық сәулеленуді есептей алады. CHARM күрделі жер бедері мен ғимараттардың әсерін ескере алады. Лагранждық сопақшаны скринингтік және Эйлерлік толық функционалдық нұсқалары бар. Қосымша ақпарат мына жерден алуға болады. HYSPLIT – Гибридті бір бөлшектік Лагранж интегралды траекториялық моделі. NOAA-ның Ауа ресурстары зертханасында әзірленген. HYSPLIT моделі – бұл қарапайым ауа бөлшектерінің траекториясын есептеуден бастап күрделі дисперсиялық және жинақтау симуляцияларын жүргізуге арналған толық жүйе. Бұл модель туралы қосымша ақпаратты мына жерден табуға болады. PUFF PLUME – Гаусс химиялық/радионуклидтік дисперсиялық моделі, оған ылғалды және құрғақ шөгінділер, метеорологиялық бақылаулар мен болжамдардың нақты уақыт деректері, ингаляция және гамма-сәулеленуден туындаған дозаның бағалауы, сондай-ақ сопақша немесе қауырсын тәрізді дисперсиялық режимдер кіреді. Бұл АҚШ Энергетика министрлігінің Саванна өзеніндегі радиоактивті материалдардың атмосфераға шығарылуы кезіндегі төтенше жағдайларға жауап беру үшін қолданылатын негізгі модель. Ол алғаш рет 1970 жылдары Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ұлттық зертханасы (PNNL) әзірлеген. Puff моделі – Puff – Аляска-Фэрбенкс университетінде әзірленген жанартау күлінің қозғалысын бақылайтын модель. Ол үшін күлдің таралуы мүмкін аймақты қамтитын географиялық тордағы ТМШ жел өрісінің деректері қажет. Типік күл бөлшектері жанартау орналасқан жерден басталып, атмосферада таралып, таралып, шөгіп қонады. Модельмен бірге келген пост-өңдеу бағдарламалық жасақтамасын пайдаланып, жарылыстан кейін кез келген уақытта бөлшектердің орналасқан жерін көруге болады. Шығыс деректері netCDF форматында сақталады және оны әртүрлі бағдарламалық жасақтамалармен қарауға болады. Модель туралы қосымша ақпаратты мына жерден табуға болады.

Ұлыбританияда жасалған модельдер

ADMS 5 – Осы модельдің сипаттамасын АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) қабылдаған модельдердің баламалы модельдер бөлімінде қараңыз. ADMS URBAN – Көше масштабынан бастап қалалық немесе округтік масштабқа дейінгі ауқымда дисперсияны модельдеуге арналған модель, көлік, өнеркәсіптік, коммерциялық және тұрмыстық көздер сияқты маңызды эмиссия көздерін қамтиды. Ол сондай-ақ ауа сапасын басқару және ұлттық және аймақтық стандарттарға сәйкес қазіргі және болашақ ауа сапасын бағау үшін қолданылады. ADMS Жолдар – Көлік құралдарынан шығатын ластаушы заттардың шағын жол желілерінде, сондай-ақ өнеркәсіптік объектілерден шығатын эмиссиялармен бірге дисперсиясын модельдеуге арналған модель. Ол бірнеше жол көздерін, сондай-ақ бірнеше нүктелік, сызықтық немесе аумақтық эмиссия көздерін өңдейді және модельдің жұмысы басқа ADMS модельдеріне ұқсас. ADMS Screen – Бір өнеркәсіптік түтіннің ауа сапасына тигізетін әсерін жылдам бағалауға арналған скринингтік модель, егер толыққанды модельдеу қажет болса. Ол ADMS модельдерінің дисперсиялық модельдеу алгоритмдерін минималды деректерді қажет ететін пайдаланушы интерфейсімен біріктіреді. GASTAR – Ауадан ауыр, жанатын және уытты газдардың кездейсоқ шығарылуын модельдеуге арналған модель. Ол бірден және үздіксіз шығарылымдарды, сорғы көздерінен шығарылымдарды, ұшқыш сұйықтықтардың булануын, өзгермелі жер бедері мен жердің беткейінің құрылымын, қоршаулар мен ғимараттар сияқты кедергілерді және уақыт бойынша өзгеретін шығарылымдарды қамтиды. NAME – Сандық атмосфералық дисперсияны модельдеу ортасы (NAME) – Ұлыбритания Метеорологиялық қызметі (Met Office) әзірлеген жергілікті және жаһандық масштабтағы модель. Ол ауа сапасын болжау, ауаның ластануының таралуын және қышқыл жаңбырды модельдеу; радиоактивті эмиссиялар мен жанартау күлінің таралуын бақылау; кездейсоқ ауа ластаушыларының шығарылуын талдау және төтенше жағдайларға жауап беруге көмектесу; және ұзақ мерзімді экологиялық әсерді талдау үшін қолданылады. Бұл шекаралық қабаттың дисперсиялық модельдеуін қамтитын интеграцияланған модель. UDM – Қалалық дисперсия моделі – 10 м-ден 25 км-ге дейінгі аралықта қалалық ортада атмосфералық ластаушы заттардың таралуын болжау үшін Гаусс пуфына негізделген модель. Оны Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі үшін Қорғаныс ғылымдары және технологиялар зертханасы (DSTL) әзірледі. Ол бірден, үздіксіз және тоғаннан шығарылымдарды басқарады және газдарды, бөлшектерді және сұйықтықтарды модельдей алады. Модельдің үш режимдік құрылымы бар: жеке ғимарат (аудан тығыздығы < 5%), қалалық массив (аудан тығыздығы > 5%) және ашық кеңістік. Модельді ашық кеңістік режимін алмастыру және модельдің болжау ауқымын кеңейту үшін АҚШ SCIPUFF моделімен біріктіруге болады.

Еуропа континентінде жасалған модельдер

Еуропалық қоршаған орта агенттігінің (ЕАҚ) құрамына кіретін Ауа мен климаттың өзгеруі жөніндегі Еуропалық тақырыптық орталық (ЕТЦА) Еуропа елдері әзірлеген дисперсиялық модельдердің барлық дерлік сипаттамалары мен басқа да ақпаратты қамтитын онлайн-модельдік құжаттама жүйесін (МДС) жүргізеді. МДС қазіргі уақытта (2012 жылдың шілде айы) негізінен Еуропада әзірленген 142 модельді қамтиды. Осы 142 модельдің кейбіреулері осы мақалаға таңдап алынды. МДС-ның толық нұсқасын көргісі келетіндер мына жерден қол жеткізе алады. МДС-де тізілген кейбір еуропалық модельдер жалпыға қолжетімді, ал кейбіреулері - жоқ. Көптеген модельдер метеорологиялық және басқа да деректерді енгізу үшін алдын ала өңдеу модулін, ал шығыс деректерін графикалық түрде көрсету және/немесе карталарда ауаның ластаушы заттарының әсерін тигізген аумақты сызу үшін пост-процессор модулін қамтиды. Төменде тізілген әрбір еуропалық модель үшін шыққан елі көрсетілген. AEROPOL (Эстония) – Эстониядағы Тарту обсерваториясында әзірленген AERO POLlution моделі – тұрақты, сызықтық және аумақтық көздерден шығатын үздіксіз, жүгіруші тұманның дисперсиясын жергілікті және өңірлік масштабта жазық жерлерде симуляциялауға арналған Гаусс тұман моделі. Модель ылғалға және/немесе құрғақ шөгінділерге байланысты тұманның азаюын, сондай-ақ тұман жолындағы ғимараттардың әсерін қамтиды. Airviro Gauss (Швеция) – SMHI әзірлеген нүктелік, жолдық, аумақтық және желілік көздерді басқаратын Гаусс дисперсиялық моделі. Тұман жел үлгісінен траекторияны ұстанады және әр тұманның жел жылдамдығына байланысты кесу шегі болады. Модель сонымен қатар бейінді емес есептеу торларын қолдайды. Airviro Grid (Швеция) – SMHI әзірлеген қарапайым Эйлерлік модель. Нүктелік, жолдық, аумақтық және желілік көздерді өңдеуге болады. Құрғақ және ылғалды шөгінділерді және шөгінділерді қамтиды. Airviro Heavy Gas (Швеция) – SMHI әзірлеген ауыр газ дисперсиялық моделі. Airviro рецептор моделі (Швеция) – SMHI әзірлеген кері дисперсиялық модель. Шығару көздерін анықтау үшін қолданылады. ATSTEP (Германия) – Ядролық төтенше жағдайларды басқару үшін шешімді қолдау жүйесі RODOS (нақты уақыт желідегі шешімді қолдау) жүйесінде қолданылатын Гаусс тұман және шөгінді моделі. RODOS Германиядағы Федералды радиациялық қорғау басқармасы (BfS) арқылы іске қосылған және көптеген басқа Еуропа елдерінде сынақтан өтіп жатыр. RODOS туралы қосымша ақпаратты мына жерден және ATSTEP моделі туралы мына жерден таба аласыз. AUSTAL2000 (Германия) – Германияның Федералды қоршаған ортаны қорғау агенттігі өнеркәсіптік көздерге рұқсат беру кезінде пайдаланатын ауаның таралуының ресми моделі. Модельде жүгіруші тұманның нүктелік, сызықтық, ауданы және көлемі ескеріледі. Оның құрылыс эффектілері, күрделі жер бедері, ылғал немесе құрғақ шөгінділер арқылы шөгінділердің азаюы және бірінші реттік химиялық реакциялар үшін мүмкіндіктері бар. Ол Ingenieurbüro Janicke Gesellschaft für Umweltphysik әзірлеген LASAT моделіне негізделген. BUO FMI (Финляндия) – Бұл модельді Фин метеорологиялық институты (FMI) арнайы қоймалар мен химиялық қоймалардағы өрттен шығатын бейтарап немесе жүгіруші газдар мен бөлшектердің атмосфераға таралуын бағалау үшін әзірледі. Бұл жергілікті масштабтағы Гаусс тұман моделі мен басқа модель түрінің гибриді. Құрғақ шөгінділер арқылы шөгінділердің азаюы қамтылған, бірақ ылғалды шөгінділер қамтылмаған. CAR FMI (Финляндия) – Бұл модельді Фин метеорологиялық институты (FMI) жол желісінен шығатын автомобильдердегі инертті (CO, NOx) және реактивті (NO, NO2, O3) газдардың атмосфераға таралуы мен химиялық түрленуін жергілікті масштабта бағалау үшін әзірледі. Бұл NO O3 NO2 химиялық циклына арналған талдамалық шешімі бар Гаусс жол көзінің моделі. CAR International (Нидерланды) – Жол қозғалысынан болатын ауаның ластануын есептеу (CAR International) – Нидерландының қолданбалы ғылыми зерттеулер ұйымы әзірлеген атмосфералық дисперсиялық модель. Ол автомобиль жол қозғалысынан шығатын шығарындылардың таралуын симуляциялау үшін қолданылады. DIPCOT (Грекия) – Күрделі жер бедері бойынша дисперсия (DIPCOT) – Грекияның "ДЕМОКРИТОС" ұлттық ғылыми зерттеу орталығында әзірленген модель, ол жергілікті және өңірлік масштабта күрделі жер бедері бойынша бірнеше нүктелік көздерден шығатын жүгіруші тұманның дисперсиясын симуляциялайды. Ол ылғалды шөгінділерді немесе химиялық реакцияларды қамтымайды. DISPERSION21 (Швеция) – Бұл модельді жергілікті масштабта өнеркәсіптік немесе қалалық көздерден шығатын ауаның ластаушы заттарын бағалау үшін Швецияның метеорологиялық және гидрологиялық институты (SMHI) әзірледі. Ол нүктелік, аумақтық, жолдық және автомобиль көліктерінің көздеріне арналған Гаусс тұман моделі. Модель жоғарыдағы инверсиялардың тұманға енуін, ғимараттардың әсерін, NOx химиясын қамтиды және ол көше каньондарын басқара алады. Ол ылғалды немесе құрғақ шөгінділерді, күрделі атмосфералық химияны немесе күрделі жер бедерінің әсерін қамтымайды. DISPLAY 2 (Грекия) – Жергілікті масштабта бейтарап немесе ауадан тығыз ластану тұманды таратуға арналған тұманды бұлт дисперсиялық моделі. Модель сорғы шығарылымдарын, сондай-ақ екі фазалы (сұйық-бұғылы шығарылымдар) шығарылымдарды қамтиды. Бұл модель де Грекияның "ДЕМОКРИТОС" ұлттық ғылыми зерттеу орталығында әзірленді. EK100W (Польша) – Өнеркәсіптік нүктелік көздерден шығатын ластаушы заттардың ауа сапасына тигізетін әсерін бағауға, сондай-ақ жергілікті масштабта қалалық ауа сапасын зерттеуге қолданылатын Гаусс тұман моделі. Ол ылғалды және құрғақ шөгінділерді қамтиды. Күрделі жер бедерінің әсері қамтылмаған. FARM (Италия) – Икемді ауа сапасының аймақтық моделі (FARM) – газ және аэрозольдік фазалардағы ауадағы ластаушы заттардың таралуына, түрленуіне және шөгінділеріне арналған көп торлы Эйлерлік модель, соның ішінде фотооксиданттар, аэрозольдер, ауыр металдар және басқа да уытты заттар. Ол жеке жағдайларды зерттеуге, ауа сапасын бағалауға, сценарийлерді талдауға және ластаушы заттарды болжауға қолайлы. FLEXPART (Австрия/Германия/Норвегия) – Аймақтықтан жаһандық қолданысқа арналған тиімді және икемді Лагранж бөлшегінің тасымалдану және таралу моделі, алға және кері режимдерге қабілетті. Тегін қол жетімді. Вена қалалық университетінде, Мюнхен техникалық университетінде және NILU-да әзірленген. GRAL (Австрия) – GRAz Лагранж моделі бастапқыда Грац технологиялық университетінде әзірленді және ол бірнеше нүктелік, сызықтық, аумақтық және туннель порталдарынан шығатын жүгіруші тұманға арналған дисперсиялық модель. Ол жазық немесе күрделі жер бедерін (мезо масштабтық болжамдық ағын моделі) қамтиды, соның ішінде ғимараттардың әсерін (микро масштабтық болжамдық ағын моделі) қамтиды, бірақ химиялық қабілеті жоқ. Модель тегін қол жетімді: http://lampz. tugraz. at/~gral/ HAVAR (Чехия) – Чехия Ғылым академиясы әзірлеген Гаусс тұман моделі, пуф моделі және гибридтік тұман-пуф моделімен интеграцияланған, ядролық электр станцияларындағы жеке нүктелік көздерден радионуклидтердің әдеттегі және/немесе кездейсоқ шығарылымдарына арналған. Модель құрғақ және ылғалды шөгінділер арқылы радиоактивті тұманның азаюын, сондай-ақ радиоактивті ыдырауды қамтиды. Кейбір нуклидтердің ыдырауы үшін, содан кейін тұманға өсетін қызыл өнімдердің пайда болуы ескеріледі. IFDM (Бельгия) – Фламанд технологиялық зерттеу институтында (VITO) әзірленген иммиссия жиілігінің таралу моделі, жазық жерлерде нүктелік және аумақтық көздерден таралатын Гаусс дисперсиялық моделі. Модель құрғақ немесе ылғалды шөгінділер арқылы тұманның азаюын қамтиды және ғимараттардың әсерін және O3 NOx химиясын ескеру үшін жаңартылды. Ол күрделі жер бедеріне немесе басқа химиялық реакцияға қабілетті ластаушы заттарға арналмаған. INPUFF U (Румыния) – Бұл модель Бухарест қаласындағы Метеорология және гидрология ұлттық институты әзірледі. Ол жергілікті және қалалық масштабта пассивті шығарылым тұманды тарату үшін радионуклидтердің дисперсиясын есептеуге арналған Гаусс пуф моделі. Ол стационарлық немесе жылжымалы нүктелік көздерден кездейсоқ немесе үздіксіз шығарылымдарды симуляциялай алады. Ол ылғалды және құрғақ шөгінділерді қамтиды. Ғимараттардың әсері, жүгірушілік эффектілер, химиялық реакциялар және күрделі жер бедерінің әсері қамтылмаған. LAPMOD (Италия) – LAPMOD (LAgrangian Particle MODel) модельдеу жүйесі d...

Канадада жасалған модельдер

MLCD – Modèle Lagrangien à courte distance – бұл Лагранж бөлшектерінің таралу моделі (LPDM), оны Канаданың Экология министрлігінің Канадалық метеорологиялық орталығы (CMC) және Альберта университетінің Жер және атмосфера ғылымдары департаменті бірлесіп әзірледі. Бұл атмосфералық таралу және шөгінді модельі ластаушы заттардың ауадағы концентрациясын және жер бетіне шөгіндісін өте қысқа қашықтықтағы (көзінен ~10 км-ден аз) төтенше жағдайларда бағалауға арналған. MLDPn – Modèle Lagrangien de dispersion de particules d'ordre n – бұл Канаданың Экология министрлігінің Канадалық метеорологиялық орталығы (CMC) әзірлеген Лагранж бөлшектерінің таралу моделі (LPDM). Бұл атмосфералық және сулық тасымалдау және таралу моделі ластаушы заттардың ауа мен судағы концентрациясын және жер бетіне шөгіндісін әртүрлі масштабтардағы (жергіліктіден жаһандыққа дейін) әртүрлі төтенше жағдайларда бағалауға арналған. Ол жанартау күлін, радиоактивті материалдарды, орман өрттерінің түтінін, қауіпті химиялық заттарды, сондай-ақ мұнайдың ағылуын болжау және қадағалау үшін қолданылады. Траектория – Канаданың Экология министрлігінің Канадалық метеорологиялық орталығы (CMC) әзірлеген траектория моделі – атмосфераның 3D жел өрісінде қозғалатын бірнеше ауа пакеттерінің траекториясын есептеуге арналған қарапайым құрал. Модель, әуе пакеттерінің қозғалыс механизмі арқылы белгіленген географиялық орналасқан жерден және тік деңгейден басталатын (алға қарай траектория) немесе келіп жеткен (кері траектория) күтілетін траекториясын жылдам бағалауға мүмкіндік береді.

Үндістанда жасалған модельдер

HAMS GPS – Қоршаған ортаны, денсаулықты және қауіпсіздікті басқаруға арналған бағдарламалық құрал. Оны оқыту мақсатында, сондай-ақ таралу модельдеу, апаттарды талдау, өрттер, жарылыстар, тәуекелдерді бағалау және басқа да осыған қатысты зерттеулер үшін қолдануға болады.