Татл Крик көлі: Канзас штатының су қоймасы және табиғат паркі

Кіріспе

Канзас штатындағы Биг Блю өзеніндегі су қоймасы

Таттл Крик көлі – Канзас штатының солтүстік-шығысындағы Флинт Хиллс аймағында, Манхэттеннен 5 миль (8 км) солтүстікке қарай Биг Блю өзенінде орналасқан су қоймасы. Оны Армия инженерлік корпусы су тасқынын бақылау мақсатымен салған және басқарады. Жобаның қосымша функцияларына құрғақшылық маусымдарында Миссисипи өзенінде баржалардың жүрісін сақтау үшін су қоймаларын босату, балық және жануарлар дүниесін жақсарту және демалыс (балық аулау, аң аулау және қайықпен жүзу) үшін көп мақсатты сақтау алабын ұстау, сондай-ақ құрғақшылық кезінде төмен жатқан елді мекендер үшін су сапасын сақтау үшін жеткілікті суды босату кіреді. Бүркенің негізінде Таттл Крик мемлекеттік паркі орналасқан, онда табиғат жолдары, кемпингтер және жасанды жағажай сияқты демалыс аймақтары бар. Мемлекеттік саябақта 1996 жылдан 2018 жылға дейін әр жазда Country Stampede Music Festival музыка фестивалі өткізілді.

География

Бөгеттің төменгі жағындағы 8,5 мильдік (14 км) тар аңғарды есепке алмайтын болсақ, жоба Үлкен Көк өзенінің 9 628 шаршы мильді (24 936 км²) қамтитын, Манхэттеннің солтүстігінен Платт өзеніне дейінгі барлық су жиналатын алабын басқарады. Райли округінің (батыс жағы) және Поттаватоми округінің (шығыс жағы) арасындағы шекара көлдің суы астында қалған. Бөгет Канзас штатының Манхэттен қаласынан шамамен екі миль (3,2 км) солтүстікке қарай орналасқан және Канзас автомагистралінің 13-ші нөмірі осы бөгет арқылы өтеді. Көлдің солтүстік бөлігіндегі өзен дельтасының жанында Канзас автомагистралінің 16-шы нөмірімен жалғасқан көпір көл үстінен өтеді.

Тарих

1903 жылдан 1959 жылға дейін 25 су тасқыны Топекадағы Канзас өзенінің жағалауларын зақымдады; бірақ осы кезеңде ауыр құрғақшылық та болды. Халық санының және өнеркәсіптің өсуімен бірге, артық су тасқынын тоқтату және құрғақшылықта суды сақтау мақсатында жобалар көзделді. 1938 жылғы Су тасқынына қарсы шаралар туралы заң Татл-Крик суқоймасын салуға рұқсат берді, ал 1944 жылы бастапқы жоспарлауға қаражат бөлінді. Татл-Крик бөгетінің Инженерлік корпустың жобасы ретіндегі құрылысына 1951 жылғы Ұлы су тасқыны ерекше түрткіс берді, ол Манхэттен қаласының орталық бөлігін, Топеканы және Канзас-Ситидің Батыс аймағын су басты. Канзас қалалары мен егістік жерлеріндегі жалпы шығын 725 миллион доллардан асты. Дегенмен, көл құрылысы салдарынан жерлері суға батқан жер иелері жобаға қарсы күшті оппозиция көрсетті. Блю-Вэлли аймағының тұрғындары «Бұл бөгет салудың ақымақтығын тоқтатайық» деген ұранмен қарсылықты ұйымдастырды, нәтижесінде 1952 жылы АҚШ Өкілдер палатасына демократ Говард Шулц Миллер сайланды. Оппозиция қызу болғанына қарамастан, бөгеттің құрылысын тоқтатуға қол жеткізе алмады. Құрылыс 1952 жылы басталды. Бөгеттің жабылуы (құрылысы әлі аяқталмаған) 1959 жылдың 4 шілдесінде өзеннің ағысы толыққан мұнара арқылы бұрылып, жүзеге асты. 1960 жылы бөгет рекордтық қар еру кезеңін бастан өткерді; толыққан жоқ болғанымен, бөгет сол кезде 15 243 000 долларлық шығынды болдырмағаны үшін мақталып, бағаланды. Осы оқиға кезінде құбырлар арқылы су жіберілді. 1962 жылы бөгет аяқталып, көл толғана бастағанда, он қалаға әсер етті, ал төрт қала (солтүстіктен оңтүстікке қарай) толығымен су астында қалды: Клебурн, Рэндольф, Гаррисон Кросс және Стокдейл. Рэндольф қаласы ғана басқа жерде қайта құрылды, ондағы көшелер су астында қалған қалалардың аттарымен аталады. Жергілікті жерде «Ескі Рэндольф» деп белгілі болған оның қалдықтары бүгінге дейін ішінара су астында көрініп тұр. Бөгеттің құндылығы 1993 жылғы Ұлы су тасқыны кезінде айқын болды, онда су деңгейі қалыпты деңгейден 19 метрге дейін көтерілді. Алайда, 1993 жылдың шілдесінде бөгет толып кеткенде, орнатылғаннан бері алғаш рет су ағызу қажет болды. Су тасқынының ең жоғары нүктесінде су ағызу жолындағы барлық 18 қақпа 1,2 метрге көтеріліп, секундтық 1700 м³ (құбырлар сол кезде жабық болды) ағындылық жылдамдығына ие болды. Бұл бақыланатын ағын төмен жатқан үйлер мен егістік жерлердің су басуына әкелді, бірақ бөгет болмаған жағдайда 30 маусымда төменгі ағыстағы қауымдар бағалаған ең жоғары ағыннан әлдеқайда аз болды, бұл Биг Блю Ривердің бөгетін басып, Манхэттен қаласының орталық бөлігін су басуы мүмкін еді. Судың шуы 800 метр қашықтықта естілді және жақын маңдағы Манхэттендегі адамдар шуды естігендерін хабарлады.

From 1903 to 1959, 25 floods damaged the areas of the Kansas River at Topeka; but, over the same period, there were also times of critical drought. With the growth of population and industry, there was envisioned projects to both contain excessive floodwaters and conserve water for release in drought. The Flood Control Act of 1938 authorized construction of Tuttle Creek Reservoir, and funds for initial planning were authorized in 1944. The construction of Tuttle Creek Dam as a Corps of Engineers project was given particular impetus by the Great Flood of 1951, which inundated downtown Manhattan, Topeka, and the West Bottoms of Kansas City. Total losses in the Kansas cities and farmland exceeded $725,000,000. Nevertheless, the project met with heavy opposition from landowners whose land faced flooding by the lake's construction. Residents of the Blue Valley organized opposition under the phrase "Let's quit this dam foolishness," and the campaign led to victory for Democrat Howard Shultz Miller in the U. S. House of Representatives in 1952. Although the opposition was heated, it failed to ultimately stop the dam. Construction began on 1952. Closure of the dam (still under construction) occurred July 4, 1959 with diversion of the river though the completed intake tower ("The Tubes"). In 1960, dam contained a record snow melt; even though not yet finished, the dam was credited at that time with preventing $15,243,000 in damages. During this event, the tubes discharged ,

When the dam was completed and the lake began filling up in 1962, it affected ten towns and entirely submerged four of them (from north to south): Cleburne at , Randolph, Garrison Cross and Stockdale. The only town to rebuild elsewhere was Randolph, where the streets are named after the submerged towns. The remnants of "Old Randolph", as it's known locally, can still be seen partially submerged to this day. The value of the dam was particularly proven during the Great Flood of 1993, when floodwaters reaching up to 63 feet (19 m) above normal were held back. However, when the dam reached capacity in July 1993, it necessitated the first release of the spillway since its installation. All 18 gates on the spillway were raised 4 feet (1.2 m) during the peak of the flood, producing a flow rate of 60,000 cubic feet per second (1,700 m3/s) (with the tubes closed at that time). While this controlled flow rate resulted in flooding of low lying homes and cropland, it was significantly less than the estimated peak flow of the downstream communities would have experienced on June 30 had the dam not been in place, an amount that would have topped the Big Blue River Levee and flooded downtown Manhattan. The roar of the water was audible half a mile (800 m) away and some people in nearby Manhattan reported hearing the noise.

2019 жылғы су тасқыны

2019 жылы бірнеше күн бойы күшті жаңбыр жауды. Су деңгейі көтеріліп, су шайыма жолы ашылуы мүмкін болған жағдайда дайындық шаралары қабылданды. Жақын маңдағы тұрғын үйлер алаңы (RV паркі) және бөгеттің басты қабырғасына жақын жерлер эвакуацияланды, сондай-ақ су шайыма жолы ашылған жағдайда су тасқыны мен қирау қаупі бар аймақтардағы адамдар да эвакуацияланды. Жаңбыр тоқтамай, су шайыма жолының шлюздерінен қалыптыдан көп су ағып шықты, бірақ су шайыма жолы ашылмады. Оқиғадан кейінгі күндері жаңбырдың салдарынан болған сел көшкіндерінен зардап шеккен аймақтар қалпына келтірілді.

1993 жылы ағынды су құбырының эрозиясы мен жөндеуі

1993 жылы үш аптадан кейін су төгу қақпалары жабылып, жаңа ашылған тау жыныстарының кең аумағы көрінді. Бұл тартымдылық жергілікті жерде "Кішкентай Ұлы Каньон" немесе "Каньон" деп белгілі болды.

Эрозия

Қақпаның астында 600 фут (183 м) бетон қаптамалы шұңқыр, одан кейін бастапқыда шөппен жабылған 7000 фут (2134 м) қаптамасыз шұңқыр орналасқан. Құрылыс жобасында қаптамасыз шұңқырдың эрозиясы ескерілген. Күтілгендей, су жіберілген кезде шұңқыр еденіндегі топырақ тез арада сыпырылып кетті. Содан кейін, бірнеше футтық жұмсақ, үгілген тас алынып, берік әктас жартастар ашылды. Бұл әктас жартастардың әрқайсысы бас кесу процесін бастан өткізді, онда астыңғы жұмсақ тақта тас эрозияға ұшырады; әлсіреуі, құлауы және әктастың белгілі бір көлденең бөлігін, алғашқы жұмсақ материал алынғаннан әлдеқайда баяу жылдамдықпен жуып кетті. Осы бас кесулердің әрқайсысының үстінде салыстырмалы түрде берік әктас қабаты және астында оңай эрозияға ұшырайтын тау жынысы (тақта тас) бар. Екі ерекше берік әктас қалыптары ерекше жартастарды құрады: Қызыл бүркіт формациясының әктас қабаттары 26 фут (8 м) биіктіктегі жардың үстін құрады (суретте көрсетілген), ал осы жардың табанынан Форкер формациясының Лонг Крик әктас қабатына дейін созылды (қазіргі уақытта бобёр бөгетімен жабылған).

Геологиялық зерттеу

Бұл аймақ геологтар үшін қызығушылық тудырады, себебі ол Флинт тауларының астында жатқан жоғары карбон және төменгі перм кезеңдеріне жататын 300 миллион жылдық тау жыныстарындағы керемет жалаңаш жартастарды көрсетеді. Осы бір жерде бес қабатты құрылымды зерттеуге болады, олар жеке-жеке кеңінен жайылмаған, тіпті барлығы бірге көлденең бағытта жатқанда да сирек кездеседі. Бұл қабаттар Пангеяның батыс жиегіндегі жазық, құрғақ палеоорталықты және Паңталасса мұхитынан келген аралық теңіздің басып кіруін көрсетеді. Бұл жердегі жағдайлар қазіргі Арабия түбегіндегі Парсы шығанағының жағалауына ұқсас болуы мүмкін. Мыңжылдықтар бойы теңіз деңгейінің көтерілуі мен төмендеуіне байланысты шөгінді орта да өзгеріп, палеозойдың соңғы кезеңдеріне тән тау жыныстары қабаттарының қайталануына әкелді. Теңіз деңгейі жоғары болған кезде әк тас және тақта тас жиналды, ал теңіз деңгейі төмендеген кезде қызыл және жасыл саз және палеосольдер жиналды, нәтижесінде ағызу жолындағы жартастар түрлі-түсті "қабатты торт" сияқты көрінеді.

Құйылған су құбырларын жөндеу

1993 жылғы геологиялық көріністің әсерлілігін ескермегенде, болашақ су шаюларда ағызу құрылысының беріктігіне қатысты алаңдаушылықтар болды. Ағызудың құрылымы мен күші, қажетті жөндеу, нығайту немесе алмастыру шараларын анықтау үшін зерттелді. 1993 жылғы су шаю кезінде, күтілетін су ағынының жылдамдығын өлшеу үшін тоғыз түрлі жердегі ағын суының суреті түсірілді. Талдау көрсеткендей, ағызу құрылысы 1993 жылғы су шаю қарқындылығынан 10 есе артық қарқындылыққа (ағызу құрылысының жобаланған максималды қарқындылығы) төтеп бере алады. Дегенмен, бұрын жасырын болған Рока тақтасы, су шаю кезінде өте берік екенін көрсеткенімен, Канзас климатының әсеріне ұшыраса, тез және күрт нашарлауы күтілді. Сондықтан, шұңғырдың жоғарғы бөлігіне ең төменгі жөндеу жұмыстарын жүргізуге шешім қабылданды. Әлсіз және жарылған әктас жартастар цемент ерітіндісімен нығайтылып, содан кейін шағын бетонмен бекітілді, ал аймақ террасаланған топырақпен жабылып, қайтадан шөппен жабылды. Қайта көмілген тасты қосымша қорғау үшін топырақтың pH деңгейі түзетілді. Төменгі бөлігінің тау жыныстары ашық күйінде қалды.

Жер сілкінісі қаупі мен оның әсерін азайту

Канзас сейсмикалық белсенділігімен кеңінен танымал болмаса да, шығыс Канзас арқылы Немаха қырқасымен байланысты Гумбольдт жарылысы өтеді, ал осы жарылыстағы ең белсенді аймақ көлге жақын жерлерде орналасқан. 1980 жылдары басталған зерттеулер көрсеткендей, аймақтың геологиялық құрылымы бөгеттің құлауына әкелуі мүмкін жер сілкінісін тудыруы мүмкін, бұл Көк өзені мен Канзас өзенінің аңғарларындағы мыңдаған адамның өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Осы қатерді жою мақсатында Армия инженерлік корпусы 2010 жылдың шілде айында бөгетті 350-ден астам бетон қабырғалармен нығайтып, жер астындағы карст аймарындағы арналарды тоқтатты және оны ескерту сенсорларымен жабдықтады.