Кіріспе

Американдық биохимик (1930–2024)

Джулиус Адлер (30 сәуір 1930 – 2 сәуір 2024) – американдық биохимик. 1997 жылдан бері Висконсин университетінің (Мэдисон) биохимия және генетика профессоры званиясымен отставкада болды.

Ерте өмір

Адлер 1930 жылы Германияның Эдельфинген қаласында дүниеге келген. Ол 8 жасында 1938 жылы Америка Құрама Штаттарына келіп, 1943 жылы азаматтыққа қабылданды. Оның отбасы Солтүстік Дакота штатының Гранд-Форкс қаласына қоныстанды, онда олардың туыстары 1880 жылы келген алғашқы еуропалықтардың арасында болды. Бала кезінен бастап Адлер организмдердің қоршаған ортаны қалай сезінетіні және оған қалай ден қоятынымен қызығушылық танытқан.

Білім

Адлер Гарвард университетінде оқып, 1952 жылы биохимиялық ғылымдар бойынша бакалавр (A. B.) дәрежесін алды. Одан кейін ол Висконсин университетінде (Мэдисон) Генри А. Лардимен бірге оқыды және 1954 жылы биохимиядан ғылым магистрі, ал 1957 жылы биохимиядан докторлық диссертациясын қорғады. Бітіргеннен кейін Адлер Вашингтон университетінің медицина мектебінің микробиология кафедрасында Артур Корнбергпен (1957–59) және Стэнфорд университетінің медицина мектебінің биохимия кафедрасында А. Дейл Кайзермен (1959–60) докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті. Адлер 1960 жылы Висконсин университетіне (Мэдисон) биохимия және генетика кафедраларының ассистент профессоры ретінде жұмыс істеу үшін оралды. 1963 жылы доцент, ал 1966 жылы профессор болды. 1997 жылы зейнеткер профессор атанды. 1972 жылы Эдвин Брет Харт профессоры, ал 1982–1992 жылдары микробиологиялық ғылымдардың Стинбок профессоры болды.

Бактериялық химиотаксисті түсінуге үлес қосу

Оның еңбегі бала кезінде орманда көрген көбелектен шабыттанды. Көбелектерге деген осы қызығушылық басқа да организмдерді қамтуға дейін кеңейді. Ол организмдердің мінез-құлқына деген құмарлыққа айналды. Ол монарх көбелегінің сүтқоректің үстіне жұмыртқа салуы және гусеницаның жетілгенше сүтқоректе қалуының себебін сүтқоректің құрамындағы ұшқыш химиялық заттармен түсіндіруге болатынын ойлады. Организмдердің қоршаған ортаны қалай сезінетінін және оған қалай ден қоятынын зерттеу үшін Адлер бактериялардың мінез-құлқын зерттеуге, содан кейін барлық организмдердің мінез-құлқына көшуге бекінді. 1880 жылы танымал неміс ботанигі Вильгельм Пфеффер өсімдіктер мен жануарлардың сығындылары мен химиялық заттарының тартымдылығы мен тебілуін зерттеу үшін жылдам қозғалатын бактерияларды пайдаланды. Адлер осы жұмысты дамытты. *Escherichia coli* (E. coli) жүйесін пайдалана отырып, Адлер бактериялардың тартымды және тебілетін заттарды химиялық рецепторлар деп аталатын сенсорлық ақуыздар арқылы сезінетінін көрсетті. Бұл жаңалықтар E. coli қаптамасындағы химиялық реакцияға қатысатын белоктың метилирленуін анықтауға әкелді. Бұл белок – метил қабылдайтын химиотаксистік белок (MCP), ол метионнан метил топтарын алады. Адлер сондай-ақ MCP-ның метилирленген қалдықтарын анықтады. Соңында Адлер E. coli бактерияларында химиотаксистік сезімдік трандукция жүйесінде маңызды рөл атқаратын бірнеше MCP бар екенін анықтады. Бұл белоксыз немесе оларды метилирлеу және деметилирлеу қабілеті жоқ бактерия штаммдары стимулдарға жауап бере алмады. Тартымды заттардың концентрациясының артуы MCP-ның метилирлену деңгейінің жоғарылауына, ал тартымды заттардың азаюы немесе тебілетін заттардың артуы метилирлену деңгейінің төмендеуіне әкелді. 1980 жылдарға қарай бактериялық химиотаксис химиялық рецепторлардың қамшы айналуын реттеуінен туындайтыны анықталды. Бактериялар тартымдылықтың күшеюіне байланысты қамшыларының сағат тіліне қарсы айналуының арқасында тегіс жүзді. Тартымдылық градиенті төмендегенде бактериялардың құлауы артады, бұл қамшының сағат тілімен айналуынан туындайды. Адлер бактериялық қаптамаларды бөліп алып, қамшылардың сағат тіліне қарсы айналуын жасанды электрон донорларын және энергия көзін қосу арқылы қалпына келтіре алатынын анықтады. Бұл қамшының сағат тіліне қарсы айналуының қозғаушы күші протонның электрохимиялық потенциалы екенін көрсетті.

Кейінгі өмір және өлім

Адлер жақында Дрозофила жеміс шырынының сенсорлық қабылдау және шешім қабылдау қабілетін зерттеді. Шыбындарға тартымды және/немесе қайтартарлық заттар ұсынылды, содан кейін тартымды да, қайтартарлық та емес мутанттар бөліп алынды. Мутанттардың ақаулары осы процеске қатысқан механизмдерді анықтау үмітімен зерттеледі. Адлер 2024 жылғы 2 сәуірде қайтыс болды.