Кіріспе

Ақуыз

Скрамблаза – жасуша мембранасының липидтік екі қабатындағы екі моноқабат арасында фосфолипидтердің транслокациясына жауапты ақуыз. Адамдарда фосфолипидтік скрамблазалар (PLSCR) hPLSCR1–hPLSCR5 деп аталатын бес гомологты ақуыз отбасын құрайды. Скрамблазалар – флиппазалар деп аталатын трансмембраналық липид тасымалдаушылардың жалпы отбасының мүшелері. Скрамблазалар флиппазалар мен флоппаздардан ерекшеленеді. Скрамблазалар, флиппазалар және флоппаздар – фосфолипидтерді тасымалдау ферменттерінің үш түрлі ферменттік тобы. Жасушаның ішкі жағына қараған ішкі қабатшада теріс зарядталған аминофосфолипидтер және фосфатидилэтаноламин болады. Сыртқы қабатшада фосфатидилхолин және сфингомиелин болады. Скрамблаза – жасуша мембранасында болатын, теріс зарядталған фосфолипидтерді ішкі қабатшадан сыртқы қабатшаға және керісінше тасымалдауға (араластыруға) қабілетті фермент.

Көрінісі

hPLSCR1, 3 және 4 тіндердің көптеген түрлерінде, шамалы ерекшеліктермен экспрессияланады, ал hPLSCR2 экспрессиясы тек қана ұрықта шектеледі. hPLSCR4 перифериялық қан лимфоциттерінде экспрессияланбайды, hPLSCR1 және 3 болса мида анықталған жоқ. Дегенмен, осы гендік экспрессияның функционалдық маңызы әлі толық түсініксіз. hPLSCR5 гені мен мРНҚ оның бар екенін көрсетеді, бірақ ақуызы әлі әдебиетте сипатталған жоқ.

Құрылымы

Скрамблаза ақуыздары орталық альфа спиральді қоршап тұрған 12 тізбекті бета-цилиндрді сақтайтын аймаққа ие. Бұл құрылым Tubby ақуызымен ұқсастық көрсетеді.

Ферменттерді белсендіру

Скрамблазаның ферменттік белсенділігі жасуша ішіндегі кальций концентрациясына байланысты. Қалыпты жағдайда жасушалардың ішіндегі кальций концентрациясы өте төмен болады; сондықтан скрамблазаның тыныш күйдегі белсенділігі төмен. Фосфолипидтердің қайта таралуы цитозольдік кальцийдің артуымен шақырылады және скрамблазаға тәуелді болып көрінеді, нәтижесінде липидтік екі қабаттың екі жапырағы арасында теріс зарядталған фосфолипидтердің симметриялық таралуына әкеледі. Барлық скрамблаздарда ферменттің кальциймен белсендірілуіне жауапты Ca2+ байланыстыру доменіне ұқсас EF-қол бар. Скрамблазаның белсенділігіне энергия қажет емес, яғни процеске аденозин трифосфатының ешқандай үлесі жоқ. Скрамблаздар пролинге бай ақуыздар, олар көптеген цистеинил сульфидрил топтарына ие, олар өзгерістерге бейім. Окистелу, нитрозилдеу және осы сульфидрил топтарының тоқтатылуы скрамблазаның белсенділігін арттырады. Серпалы жасушалы ауруы бар пациенттерде эритроциттердің бір бөлігінде олардың бетінде фосфатидилсериннің қалыптан тыс жоғарылаған көрінуі байқалады. Бұл пациенттердің эритроциттерінде окистелу стресі жоғары болғандықтан, скрамблазаның белсенділігінің артуы аурудың этиологиясында рөл атқаруы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар, реактивті оттегі түрлерінің және жасушаішілік Ca2+ ағындарының апоптоз бағдарламасының бастапқы кезеңінде митохондрияға әсер ететіні жақсы белгілі. Апоптоз кезінде митохондриядағы PLSCR3-нің сульфидрилмен модификациялануы ішкі апоптоз жолдарының басталуының маңызды регуляторы болуы мүмкін.

Ядролық локализация тізбегі

Фосфолипидтік скремблаза 1 (PLSCR1) – липидтермен байланысатын ақуыз, ол классикалық емес NLS (257)GKISKHWTGI(266) арқылы ядроға еніп кіреді. Импортинмен комплекстелген скремблаза PLSCR1 ядролық локализация тізбегінің құрылымы рентгендік дифракция әдісімен 2,20 Ангстрем ажыратымдылықпен анықталды. Кардиолипин ішкі митохондриялық мембрананың люминальдық жағында синтезделетіндіктен, жаңа синтезделген кардиолипиннің көп бөлігі ішкі мембранадан сыртқы мембранаға тасымалдануы тиіс. PLSCR3 митохондриялық архитектураны, массаны және трансмембраналық потенциалды сақтау үшін қажетті ішкі мембранадан сыртқы мембранаға осы тасымалдану процесіне қатысады деп саналады.

Липидтердің метаболизмі

Жақындағы зерттеулер PLSCR3 және, аздаған дәрежеде PLSCR1, егеуқұйрықтарда май жинақталуын қалыпқа келтіруде маңызды екенін көрсетеді. Қан жасушаларынан өзге, PLSCR3 май және бұлшық ет жасушаларында айтарлықтай жоғары деңгейде экспрессияланады, олар май метаболизміне белсенді қатысады. PLSCR3 жоқ егеуқұйрықтарында, бақылау тобындағы егеуқұйрықтармен салыстырғанда, іш майының қалыптан тыс жинақталуы, глюкозаға төзбеушілік, инсулинге қарсылық және дислипидемия байқалды. PLSCR3 жоқ егеуқұйрықтарынан алынған май жасушалары бейтарап липидтермен толы болды. Бұл егеуқұйрықтардың қан плазмасында жоғары тығыздықтағы емес липопротеиндердің, холестериннің, триглицеридтердің, бос май қышқылдарының және лептиннің деңгейі жоғарылаған, ал адипонектин мөлшері төмендеген. Іш майының жинақталуы, үлкейген липидтермен толы май жасушаларының қалыптасуымен, 2-типті қант диабетінің пайда болуының басты тәуекел факторы болып табылады, бұл көбінесе метаболикалық синдром деп аталатын кең ауқымды метаболикалық бұзылыстың көрінісі. PLSCR гендерінің мутацияға ұшырауынан PLSCR ақуыздарының экспрессиясы және/немесе функциясы бұзылғанда, адамдарда осы сияқты аурулардың даму қаупін түсіну үшін PLSCR арқылы липид метаболизмін реттеу жөніндегі қосымша зерттеулер қажет.

Тромбоз

Белсенділенген кезде (тромбоциттерде) немесе зақымданған кезде (эритроциттерде, тромбоциттерде, эндотелийде және басқа жасушаларда) кейбір жасушалар өз беттерінде фосфолипид – фосфатидилсеринды көрсетеді және коагуляция каскадын іске қосу үшін катализатор ретінде әрекет етеді. Фосфатидилсериннің бетке шығуы скремблазалардың белсендірілуі нәтижесінде туындайды деп саналады. Фосфатидилсериннің жасуша бетінде көрінуінен тенназа және протромбиназа сияқты қан ұю каскадының бірнеше ферменттік кешендері белсендіріледі. Дегенмен, скремблаза отбасының ең көп зерттелген мүшесі PLSCR1 in vitro протеолипосомаларға қайта құрылғанда фосфолипидтерді транслокациялауда кемшіліктері бар екені көрсетілді. Соңғы зерттеулер PLSCR1 фосфатидилсериннің сыртқа шығуы үшін жеткіліксіз және қажет емес екенін көрсетсе де, PLSCR1-дің қан ұюына қатысы әлі де анық емес, бұл сыртқа шығу жолындағы қосымша мембраналық компоненттер туралы сұрақ тудырады. Бүгінгі күнге дейін PLSCR отбасының басқа ешбір анықталған мүшесінің қан ұюына қатысы туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Апоптоз

Апоптоздық жасуша өлімі экстринстік немесе интринстік жолдан бастау алатын протеолитикалық каспаза каскадымен сипатталады. Экстринстік жолды мембранаға байланысқан өлім рецепторлары іске қосады, нәтижесінде каспаза 8 белсендіріледі, ал интринстік жолды ДНК-ны зақымдайтын препараттар мен ультракүлгін сәулелену іске қосады, бұл митохондриялық деполяризацияға және одан кейін каспаза 9 белсендірілуіне әкеледі. PLSCR-лар экстринстік және интринстік апоптоздық жауаптарда маңызды рөл атқарады деп есептеледі, бұл жауаптар каспаза 8 белсендірілуі арқылы бір-бірімен байланысты. Белсендірілген каспаза 8 цитоплазмалық белок Bid-тің амин-терминалды бөлігін кесіп, t Bid-ді жасайды, ол апоптоз кезінде митохондрияға транслокацияланады. hPLSCR1 және оның митохондриялық әріптесі hPLSCR3, PKCδ-ның әсерінен PKCδ-мен шақырылған апоптоз кезінде фосфорилирленеді. hPLSCR1 фосфорилирленуінің салдары және жасушалық апоптоздық жауап кезіндегі оның әрекет ету механизмі әлі де нақты емес, бірақ фосфорилирленген hPLSCR3 каспаза 8-ге байланысты апоптозда маңызды талап болып табылатын t Bid-тің митохондрияға бағытталуын жеңілдетеді деп саналады. Белсенді t Bid фрагменті кардиолипинмен оң өзара әрекеттесу арқылы митохондрияға орналасады. Бұл белсендірілген t Bid, апоптоз кезінде цитохром c-нің босатылуын жеңілдететін цитохром c арналарын құру үшін Bax және Bak ақуыздарын белсендіреді. Экстринстік және интринстік апоптоз жолдарының ерте морфологиялық оқиғасы – фосфолипид фосфатидилсериннің беткейге шығуы, оның шамамен 96%-ы плазмалық мембрананың цитозольді жапырақшасында орналасқан. Фосфатидилсерин скрамблазалардың белсендірілуі арқылы экзоплазмалық жапырақшаға көшіріледі, бұл прокоагулянтты қасиеттерге және апоптоздық жасушаларды жұтып алып, тазартатын макрофагтарға фагоциттік сигнал беруге әкеледі. Скрамблинг әрекетіне көмектесетін басқа да байланысты ақуыздардың қатысуын жоққа шығаруға болмайды.