Кіріспе

Армян мифологиясындағы құдай-жаратушы Арамазд – зороастризмнің армян нұсқасындағы басты және жаратушы құдай болды. Бұл құдайдың есімі мен мәртебесі б.з.д. 6 ғасырындағы Парсының Арменияны басып алуынан кейін Ахура Маздадан алынған. Арамазд – жемістілік, жаңбыр және молшылықтың кеңпейілді құдайы, сонымен қатар Анахит, Михр және Нане сияқты басқа құдайлардың әкесі саналды. Ахура Мазда сияқты, Арамазд да басқа құдайлардың әкесі ретінде қарастырылды, көбінесе әйелі болмады, бірақ кейде Анахит немесе Спандараметке күйеу болды. Арамазд – Ахура Мазданың парфяндық түрі.

Атауы

Ахура Мазда есімді құрастыру алғаш рет Ахеменид патшасы Дарий Ұлының Бехистун жазуының көне парсы бөлімінде кездеседі, онда ол құдайды Аурамаздаха деп атайды. Авеста мәтіндерінде есім екі сөзбен жазыла берді, бұл форма Арменияда қабылданған болуы мүмкін. Арамазд – Ахура Мазданың парфян тіліндегі түрі.

Тарих

Армазд, Михр, Анахит, Ваган және Тир армян пантеонының ең басты құдайлары болды. Кейіннен пантеонды реформалауға әрекеттер жасалды, оның ішінде оны үш жетекші құдайдан – Арамазд, Анахит және Ваганнан құрау мүмкіндігі де қарастырылды. Арамаздтың негізгі қасиетті орны солтүстік Армениядағы Камакс қаласында орналасқан. Арамаздтың тағы бір қасиетті орны Арарат жазығындағы билік орталығына жақын Багаван қаласында болды. Зороастризмде Ахура Мазда байлықты жаратқан деп есептеледі, сондықтан армяндар Арамаздты паррт утиун (иран тілінен алынған, «молдық, шалқарлық» мағынасын беретін сөз) сыйлаған ретінде құрметтеді. Парфян зороастризмінің ерекшеліктерінің бірі – құдайлардың мүсіндерін жасау болды, армяндар осыған еліктеді. Арамазд грек құдайы Зевске байланысты болды.

Басқа құдайлармен сәйкестендіру

Арамазд гректердің интерпретациясы арқылы Зевске оңай теңестірілді, екеуі де көбінесе ұлылық, батылдық немесе күш-қуатқа қатысты белгілі бір атақтарды бөліседі. Арамазд, Аманор және Ванатур арасындағы байланыс туралы ғалымдар арасында пікір таласы болды, бірақ дәлелдер Ванатурдың ("Ванның Иесі") бас құдайдың атағы болғанын күшті түрде көрсетеді (ол Ḫaldi немесе Ahura Mazda/Арамазд болсын, бірақ жазбаларда тек Арамазд үшін ғана қолданылған), ал Аманор жаңа жылды білдіретін жалпы атау да, жаңа жыл тойланатын құдайдың атағы да болды (Ванатур, Ḫaldi немесе Арамазд).