Кіріспе
Иорданияның коммерциялық емес ұйымы Табиғатты қорғаудың корольдік қоғамы (RSCN) (الجمعية الملكية لحماية الطبيعة) – Иорданияның табиғи ресурстарын сақтауға арналған тәуелсіз ерікті ұйым. Ол 1966 жылы марқұм король Хусейннің құрметті президенті ретінде құрылған. RSCN-нің миссиясы – Иорданияның табиғи ресурстарын қорғау және басқару, себебі ол жабайы табиғат пен жабайы жерлерді қорғауға жауапты және Таяу Шығыстағы осындай мемлекеттік қызмет мандатына ие ерікті ұйымдардың бірі. Ұйымның негізгі қызметтері:
The Royal Society for The Conservation of Nature (RSCN) (الجمعية الملكية لحماية الطبيعة) is an independent voluntary organization that is devoted to the conservation of Jordan's natural resources; it was established in 1966 with the late King Hussein as Honorary President. RSCN has the mission of protecting and managing the natural resources of Jordan, for it is responsible for protecting wildlife and wild places and is one of the few voluntary organizations in the Middle East with such a public service mandate. The organization's principal activities include:
Setting up protected areas to safeguard the best wildlife and scenic areas
Breeding endangered species to save them from extinction. Enforcing governmental laws to protect wildlife and control illegal hunting. Raise awareness in environmental issues through educational programs. Socio economic development of rural communities. Promoting the sustainable use of natural resources. The organization has made a number of important achievements, including the captive breeding and re introduction into the wilderness of the Arabian Oryx, gazelle and ibex. It has also established ten protected areas within Jordan, covering over 4,656 square kilometers. These reserve areas include some of the finest natural landscapes in the country:
{| class="wikitable"
|+
!Reserve
!Size
!Date Established
|
|Shaumari Wildlife Reserve
|21 square kilometers
|1987
|
|Dana Biosphere Reserve
|300 square kilometers
|1989
|
|Dibbeen Forest Reserve
|8.2 square kilometers
|2011
|
|Burqu Nature Reserve
|2,982 square kilometers Its main purpose is "to develop viable nature based business within and around RSCN's protected areas in order to bring tangible economic and social benefits to local communities and generate financial, political, and popular support for nature conservation throughout the Kingdom." Wild Jordan displays all products of the local communities involved in ecotourism such as hand crafted silver jewelry, organic jams and fruit leathers, painted ostrich eggs, sandblasted frames, environmental board games, natural olive oils, and goat leather nature boxes as this helps generate more sales. It is responsible for charging entrance fees to all the reserves and sites and for routing the income from these fees and from tourism and crafts to support the local people and conservation programs. It has also built a Food Café and Internet Café to increase sales as the revenue of these two cafes is used directly to assist local communities. The Wild Jordan center, located in Amman was funded by USAID. The RSCN has 100% local employment policy in all their protected areas, resulting in ecotourism directly supporting upwards of 160,000 families throughout Jordan. Wild Jordan's position in the RSCN allows for control over ecotourism through the management of income generating programs that build on local products and skills. Its success in linking nature conservation to rural development through the employment of locals and the promotion of local goods is attributed to its "organized business strategy and engagement with the private sector." The environmental entrepreneurship that Wild Jordan has engaged in has allowed the RSCN to produce more popular support in conservation, reduce its need for financial support from the government, and grow into a leader in sustainable development. In 2010, Wild Jordan won the prestigious Guardian Observer "Ethical Travel Award", which is given for outstanding work in responsible tourism.
Жануарлар мен табиғаттың ең жақсы жерлерін қорғау үшін қорғалған аумақтарды құру.
Жоғалу қаупі төніп тұрған жануарларды өсіру және оларды табиғи ортаға қайта жіберу. Табиғи жануарларды қорғау және заңсыз аң аулауды бақылау үшін мемлекеттік заңдарды орындау. Білім беру бағдарламалары арқылы қоршаған ортаны қорғау мәселелеріндегі хабардарлықты арттыру. Ауылдық қауымдастықтардың әлеуметтік-экономикалық дамуына қолдау көрсету. Табиғи ресурстарды тұрақты пайдалануды ынталандыру. Ұйым көптеген маңызды жетістіктерге қол жеткізді, соның ішінде Арабияның орыксы, газель және ибекс сияқты жануарларды тұтқындықта өсіру және оларды табиғи ортаға қайта енгізу. Сонымен қатар, Иорданияда 4656 шаршы километрді қамтитын он қорғалған аймақ құрылды. Бұл қорықтар еліміздің ең әдемі табиғи ландшафттарын қамтиды:
The Royal Society for The Conservation of Nature (RSCN) (الجمعية الملكية لحماية الطبيعة) is an independent voluntary organization that is devoted to the conservation of Jordan's natural resources; it was established in 1966 with the late King Hussein as Honorary President. RSCN has the mission of protecting and managing the natural resources of Jordan, for it is responsible for protecting wildlife and wild places and is one of the few voluntary organizations in the Middle East with such a public service mandate. The organization's principal activities include:
Setting up protected areas to safeguard the best wildlife and scenic areas
Breeding endangered species to save them from extinction. Enforcing governmental laws to protect wildlife and control illegal hunting. Raise awareness in environmental issues through educational programs. Socio economic development of rural communities. Promoting the sustainable use of natural resources. The organization has made a number of important achievements, including the captive breeding and re introduction into the wilderness of the Arabian Oryx, gazelle and ibex. It has also established ten protected areas within Jordan, covering over 4,656 square kilometers. These reserve areas include some of the finest natural landscapes in the country:
{| class="wikitable"
|+
!Reserve
!Size
!Date Established
|
|Shaumari Wildlife Reserve
|21 square kilometers
|1987
|
|Dana Biosphere Reserve
|300 square kilometers
|1989
|
|Dibbeen Forest Reserve
|8.2 square kilometers
|2011
|
|Burqu Nature Reserve
|2,982 square kilometers Its main purpose is "to develop viable nature based business within and around RSCN's protected areas in order to bring tangible economic and social benefits to local communities and generate financial, political, and popular support for nature conservation throughout the Kingdom." Wild Jordan displays all products of the local communities involved in ecotourism such as hand crafted silver jewelry, organic jams and fruit leathers, painted ostrich eggs, sandblasted frames, environmental board games, natural olive oils, and goat leather nature boxes as this helps generate more sales. It is responsible for charging entrance fees to all the reserves and sites and for routing the income from these fees and from tourism and crafts to support the local people and conservation programs. It has also built a Food Café and Internet Café to increase sales as the revenue of these two cafes is used directly to assist local communities. The Wild Jordan center, located in Amman was funded by USAID. The RSCN has 100% local employment policy in all their protected areas, resulting in ecotourism directly supporting upwards of 160,000 families throughout Jordan. Wild Jordan's position in the RSCN allows for control over ecotourism through the management of income generating programs that build on local products and skills. Its success in linking nature conservation to rural development through the employment of locals and the promotion of local goods is attributed to its "organized business strategy and engagement with the private sector." The environmental entrepreneurship that Wild Jordan has engaged in has allowed the RSCN to produce more popular support in conservation, reduce its need for financial support from the government, and grow into a leader in sustainable development. In 2010, Wild Jordan won the prestigious Guardian Observer "Ethical Travel Award", which is given for outstanding work in responsible tourism.
| Қорық | Аумағы | Құрылған күні |
|---|---|---|
| Саумари жабайы табиғат қорығы | 21 шаршы километр | 1987 |
| Дана биосфералық қорығы | 300 шаршы километр | 1989 |
| Диббен орман қорығы | 8,2 шаршы километр | 2011 |
| Бүркі табиғат қорығы | 2982 шаршы километр | |
The Royal Society for The Conservation of Nature (RSCN) (الجمعية الملكية لحماية الطبيعة) is an independent voluntary organization that is devoted to the conservation of Jordan's natural resources; it was established in 1966 with the late King Hussein as Honorary President. RSCN has the mission of protecting and managing the natural resources of Jordan, for it is responsible for protecting wildlife and wild places and is one of the few voluntary organizations in the Middle East with such a public service mandate. The organization's principal activities include:
Setting up protected areas to safeguard the best wildlife and scenic areas
Breeding endangered species to save them from extinction. Enforcing governmental laws to protect wildlife and control illegal hunting. Raise awareness in environmental issues through educational programs. Socio economic development of rural communities. Promoting the sustainable use of natural resources. The organization has made a number of important achievements, including the captive breeding and re introduction into the wilderness of the Arabian Oryx, gazelle and ibex. It has also established ten protected areas within Jordan, covering over 4,656 square kilometers. These reserve areas include some of the finest natural landscapes in the country:
{| class="wikitable"
|+
!Reserve
!Size
!Date Established
|
|Shaumari Wildlife Reserve
|21 square kilometers
|1987
|
|Dana Biosphere Reserve
|300 square kilometers
|1989
|
|Dibbeen Forest Reserve
|8.2 square kilometers
|2011
|
|Burqu Nature Reserve
|2,982 square kilometers Its main purpose is "to develop viable nature based business within and around RSCN's protected areas in order to bring tangible economic and social benefits to local communities and generate financial, political, and popular support for nature conservation throughout the Kingdom." Wild Jordan displays all products of the local communities involved in ecotourism such as hand crafted silver jewelry, organic jams and fruit leathers, painted ostrich eggs, sandblasted frames, environmental board games, natural olive oils, and goat leather nature boxes as this helps generate more sales. It is responsible for charging entrance fees to all the reserves and sites and for routing the income from these fees and from tourism and crafts to support the local people and conservation programs. It has also built a Food Café and Internet Café to increase sales as the revenue of these two cafes is used directly to assist local communities. The Wild Jordan center, located in Amman was funded by USAID. The RSCN has 100% local employment policy in all their protected areas, resulting in ecotourism directly supporting upwards of 160,000 families throughout Jordan. Wild Jordan's position in the RSCN allows for control over ecotourism through the management of income generating programs that build on local products and skills. Its success in linking nature conservation to rural development through the employment of locals and the promotion of local goods is attributed to its "organized business strategy and engagement with the private sector." The environmental entrepreneurship that Wild Jordan has engaged in has allowed the RSCN to produce more popular support in conservation, reduce its need for financial support from the government, and grow into a leader in sustainable development. In 2010, Wild Jordan won the prestigious Guardian Observer "Ethical Travel Award", which is given for outstanding work in responsible tourism.
Оның негізгі мақсаты – «RSCN-нің қорғалған аймақтарының ішінде және айналасындағы табиғатқа негізделген бизнесті дамыту, жергілікті қауымдастықтарға нақты экономикалық және әлеуметтік пайда әкелу және бүкіл Корольдікте табиғатты қорғау үшін қаржылық, саяси және халықтық қолдау жасау». Wild Jordan экотуризмге қатысатын жергілікті қауымдастықтардың өнімдерін көрсетеді, мысалы қолмен жасалған күміс зергерлік бұйымдар, органикалық джемдер мен жеміс былғары, боялған страусь жұмыртқалары, құмды сызықталған суреттер, экологиялық тақта ойындар, табиғи зәйтүн майы және ешкі терісінен жасалған табиғат қораптары. Бұл сату көлемін арттыруға көмектеседі. Ұйым барлық қорықтар мен нысандарға кіру ақысын алуға және осы ақылардан, туризмнен және қолөнерден түскен табысты жергілікті халықты және табиғатты қорғау бағдарламаларын қолдау үшін бағыттауға жауапты. Сонымен қатар, сауда-саттықты арттыру үшін Food Café және Internet Café кафелері ашылды, олардың кірісі тікелей жергілікті қауымға жұмсалады. Амман қаласында орналасқан Wild Jordan орталығын USAID қаржыландырды. RSCN барлық қорғалған аймақтарда 100% жергілікті жұмыспен қамту саясатын ұстанады, нәтижесінде экотуризм Иордания бойынша 160 000-нан астам отбасын тікелей қолдайды. Wild Jordan-ның RSCN-дегі орны жергілікті өнімдер мен дағдыларға негізделген табыс әкелетін бағдарламаларды басқару арқылы экотуризмді бақылауға мүмкіндік береді. Табиғатты қорғау мен ауылдық дамуды жергілікті тұрғындарды жұмыспен қамту және жергілікті тауарларды насихаттау арқылы байланыстырудағы табысы «ұйымдастырылған бизнес стратегиясы мен жеке сектормен өзара әрекеттесуіне» байланысты. Wild Jordan-ның экологиялық кәсіпкерлігі RSCN-ге табиғатты қорғауды қолдауды арттыруға, үкіметтен қаржылық қолдауды азайтуға және тұрақты дамудың көшбасшысы болуға мүмкіндік берді. 2010 жылы Wild Jordan Guardian Observer журналының «Жауапты саяхат сыйлығын» жеңіп алды, ол жауапты туризмдегі ең үздік жұмысы үшін беріледі.
The Royal Society for The Conservation of Nature (RSCN) (الجمعية الملكية لحماية الطبيعة) is an independent voluntary organization that is devoted to the conservation of Jordan's natural resources; it was established in 1966 with the late King Hussein as Honorary President. RSCN has the mission of protecting and managing the natural resources of Jordan, for it is responsible for protecting wildlife and wild places and is one of the few voluntary organizations in the Middle East with such a public service mandate. The organization's principal activities include:
Setting up protected areas to safeguard the best wildlife and scenic areas
Breeding endangered species to save them from extinction. Enforcing governmental laws to protect wildlife and control illegal hunting. Raise awareness in environmental issues through educational programs. Socio economic development of rural communities. Promoting the sustainable use of natural resources. The organization has made a number of important achievements, including the captive breeding and re introduction into the wilderness of the Arabian Oryx, gazelle and ibex. It has also established ten protected areas within Jordan, covering over 4,656 square kilometers. These reserve areas include some of the finest natural landscapes in the country:
{| class="wikitable"
|+
!Reserve
!Size
!Date Established
|
|Shaumari Wildlife Reserve
|21 square kilometers
|1987
|
|Dana Biosphere Reserve
|300 square kilometers
|1989
|
|Dibbeen Forest Reserve
|8.2 square kilometers
|2011
|
|Burqu Nature Reserve
|2,982 square kilometers Its main purpose is "to develop viable nature based business within and around RSCN's protected areas in order to bring tangible economic and social benefits to local communities and generate financial, political, and popular support for nature conservation throughout the Kingdom." Wild Jordan displays all products of the local communities involved in ecotourism such as hand crafted silver jewelry, organic jams and fruit leathers, painted ostrich eggs, sandblasted frames, environmental board games, natural olive oils, and goat leather nature boxes as this helps generate more sales. It is responsible for charging entrance fees to all the reserves and sites and for routing the income from these fees and from tourism and crafts to support the local people and conservation programs. It has also built a Food Café and Internet Café to increase sales as the revenue of these two cafes is used directly to assist local communities. The Wild Jordan center, located in Amman was funded by USAID. The RSCN has 100% local employment policy in all their protected areas, resulting in ecotourism directly supporting upwards of 160,000 families throughout Jordan. Wild Jordan's position in the RSCN allows for control over ecotourism through the management of income generating programs that build on local products and skills. Its success in linking nature conservation to rural development through the employment of locals and the promotion of local goods is attributed to its "organized business strategy and engagement with the private sector." The environmental entrepreneurship that Wild Jordan has engaged in has allowed the RSCN to produce more popular support in conservation, reduce its need for financial support from the government, and grow into a leader in sustainable development. In 2010, Wild Jordan won the prestigious Guardian Observer "Ethical Travel Award", which is given for outstanding work in responsible tourism.
Фейнэн экологикалық үйі
Фейнан эколоджы 2005 жылы танымал сәулетші Аммар Хаммашпен Уди Фейнан қаласында, Дана биосфералық қорығының батыс шетінде салынды. Бұл елдің төрт түрлі биогеографиялық аймағын қамтитын жалғыз қорық: Жерорта теңізі, Иран-Түран, Сахара-Арабия және Судан аймақтарының ықпалы. Фейнан эколоджы Корольдік табиғатты қорғау қоғамына тиесілі және Иорданиядағы осы сипаттағы алғашқы нысан. Фейнан эколоджы жергілікті қауымдастықтарға экономикалық мүмкіндіктер ұсыну және Иорданияның жабайы табиғатын сақтау үшін қаржы жинау мақсатымен құрылды. Бұған қоса, бұл жоба Уди Фейнанның тарихи түрде әлемдегі маңызды мыс өндіру орталықтарының бірі болғандығын ескере отырып, ашық мыс кенін өндіруге тұрақты балама ретінде әзірленді. Фейнандағы мыс өндіру экономикалық тұрғыдан тиімді емес және экологиялық тұрғыдан зиянды. Эколодж 26 бөлмеден тұрады, онда 60 адамға дейін орналаса алады. Ол ежелгі керуенсарайдың үлгісінде салынған. Электр энергиясы күн панельдері арқылы өндіріледі және тек қабылдау бөлімінде, жуынатын бөлмелерде және асханада қолданылады. Ғимараттың қалған бөлігі жергілікті шеберлердің қолмен жасаған шамдарымен жарықтандырылады. Эколоджға су жергілікті бұлақтардан жеткізіледі. Тек вегетариандық тағамдар ұсынылады және олар эколодждің 40 км радиусынан алынған өнімдерден дайындалады. Мәдени сезімталдыққа құрмет ретінде алкогольге тыйым салынған. Фейнан эколоджы жергілікті тұрғындарды ғана жұмысқа қабылдайды. Сонымен қатар, Фейнан жергілікті әйелдерді жұмысқа тартады, бұл Иорданияның ауылдық аймақтарында сирек кездесетін жағдай. Фейнан эколоджы жұмыс орындарының тапшы және кедейліктің мәселесі бар аймақта қызмет етеді. Бұл жоба жергілікті бедуин қауымының 80 отбасына тікелей пайда әкеледі, яғни шамамен 400 адамға. Жергілікті тұрғындар мен бедуиндер өздерінің өмір салтын көрсету және шынайы мәдени ағыммен алмасу арқылы эколоджға мәдениетті енгізеді. Халид – Фейнанның күнделікті жаңа нан пісіретін бедуин әйелі. Фейнан эколоджы «Иорданияның табиғатты қорғау күресінің символы және Данадағы тұрақты туризмнің орталығы» деп есептеледі. 2009 жылдың қыркүйегінде EcoHotels эколодждың басқаруын және жұмысын өз міндетіне алды. EcoHotels – Амман қаласында орналасқан жеке меншік иордандық стартап компаниясы. Ол 2011 және 2012 жылдары AllWorld Network ұйымы тарапынан халықаралық деңгейде мойындалды және 2012 жылы Арабия 500 компаниясының бірі аталды. EcoHotels жеке сектор мен ҮЕҰ арасындағы бірегей серіктестік арқылы RSCN-мен бірлесіп эколоджды басқарады, бұл келісімге USAID қолдау көрсетті. Бұл серіктестік үкімет тапсырмасы бойынша RSCN-ге Иорданияның табиғи қорықтарын басқаруға және табиғатты қорғау жұмысына назар аударуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, EcoHotels туризмді дамытуға және қонақтарға экологиялық тәжірибе ұсынуға бағытталған. EcoHotels жұмысын бастағаннан бері алғашқы 18 айда келушілер саны 130%-ға өсті. Уди Фейнан эколоджы маусымда 80%-ға жуық толып тұрады. EcoHotels-тің негізін қалаушы, Лондонның технологиялық компаниясының бұрынғы бас директоры Набил Тарази: «Фейнан жаңа тәжірибелер ұсыну үшін өзгертілді, оның экологиялық іздері азайды, қызметкерлердің саны екі есеге артты, жергілікті қауымдастыққа көбірек пайда әкелді және эколодж халықаралық бұқаралық ақпарат құралдарында жоғары бағаланды» деді. Дана Фейнан аймағындағы экотуризм шамамен 565 000 долларлық кіріс әкелді. Тарази Фейнанның табысын «экологиялық туризм моделіне» байланыстырады, ол «пайда әкеліп, сонымен бірге айналағы ортаны жақсартады». 2013 жылы қонақтар төлеген соманың 50%-дан астамы жергілікті қауымда қалды. National Geographic Traveller журналы Фейнан эколоджын «жабайы табиғатта ұйықтауға арналған жиырма бес орынның» бірі ретінде таңдады, бұл әлемдегі 2009 және 2013 жылдардағы тізімге енген бес эколодждың бірі. National Geographic Adventure журналының әлемдегі ең үздік елу эколоджының бірі деп танылған, күн энергиясымен жұмыс істейтін Фейнан эколоджы Иорданиядағы ең дамыған экологиялық тәжірибені ұсынады, бұл EcoHotels пен Табиғатты қорғау жөніндегі Корольдік қоғам арасындағы бірегей серіктестік арқасында мүмкін болды. Келушілер жергілікті бедуин отбасыларымен кездесе алады, олардың көпшілігі эколоджда жұмыс істейді.
Жерді қорғау
Иорданиядағы табиғи биологиялық әртүрлілікті қорғау – Табиғат жетекшілерінің маңызды жұмысы. Иорданияның ландшафтын сақтаудың бір жолы – құрып бара жатқан түрлер мен жануарларды заңсыз аң аулаудан қорғайтын аң аулау ережелерін енгізу. Мысалы, Ярмук табиғи қорығында Иорданиядағы ағаштардың 85% құрайтын жапырақты емен ағаштарын қорғауға ерекше мән беріледі. 2013 жылдан бері Иорданияның консервациялық аймақтарға жақын жердегі жергілікті қауымдастықтары наразылық білдіріп келеді. Жергілікті қауымдастықтармен болған жағдайлардың арасында 4x4 көліктерін пайдаланып қорабандық қоршауды бұзу, осылайша малдарына жайылымға кіруге мүмкіндік беру де бар. Қорғау аймақтары "ең жақсы жерді" алып қойды деген айыптаулар, бұрын тым жайылымға берілген жерлерде шөптес қоғамдастықтардың қайта жаңғыруынан туындайды. Лори Брэнд ҮЕҰ-лардың ұлттық экономикалық дамуға бағытталған іс-қимылдарында кездесетін мәселелер мен мүмкіндіктерді қарастыра отырып, RSCN бастамасымен Wadi Rum-да жүзеге асырылған туризммен байланысты жобалардың тиімсіз екенін және жергілікті бедуин өміріне сәйкес келмейтінін көрсетеді. Брэнд былай дейді: "RSCN-нің басты миссиясы, кемінде бастапқыда, жергілікті халықтың мүддесін қорғау емес, қоршаған ортаны сақтау болды. Жергілікті халықтың мүдделерін қорғау және қоршаған ортаны сақтау мақсаттары байланысты, бірақ толыққанды сәйкес келмейді".
Түрлерді қайта енгізу
РСКН директоры Абдул Разак Хамудтың мәлімдемесіне сәйкес, заңсыз иелену фактісі бойынша 30-дан астам құс және 30-дан астам жануар РСКН-ге тәркіленді. Көптеген жануарлар Сауд Арабиясы шекарасы арқылы өткізіліп әкелінеді. РСКН-нің Табиғат Нұсқаушысы бағдарламасының мақсаты – туристерге табиғатпен тікелей қарым-қатынас жасау мүмкіндігін ұсыну.
Ауылдарды қалпына келтіру
Дана ауылының инфрақұрылымының көп бөлігі бұзылғандықтан, RSCN үйлерді туристерге арналған ғимараттарға жөндеп, қайта жаңартып, оларды экотуризмді дамытуға пайдаланады. USAID-тің 2 миллион доллары көмегімен Дана ауылындағы бастапқы үйлер туристерге арналған жерлерге айналады, олар сувенир дүкендері, мейрамханалар және қонақүйлер болады. RSCN – USAID-тің маңызды экологиялық серіктестерінің бірі. USAID табиғат қорықтарындағы және экотуризмдегі RSCN-нің жұмысын қолдап, қоршаған ортаны қорғауды ілгерілетеді және қаржыландырады. USAID RSCN-нің экотуризм саласындағы аймақтық жетекші болуына көмектесті.
Серіктестіктер
RSCN аймақтағы BirdLife International ұйымының алғашқы серіктесі болды және BirdLife International ұйымымен бірлесіп көптеген қорғау шараларын жүзеге асырды, соның арқасында BirdLife International ұйымының негізгі мақсаты – құстар мен олардың мекен ету орталарын халықаралық деңгейде сақтау – орындалды. Қазіргі таңда RSCN-ның барлық табиғи қорықтары Маңызды құс аймақтары (IBA) деп танылды, ол әлемдегі құстарды сақтау үшін ең маңызды жерлерді анықтауға бағытталған. RSCN сондай-ақ Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) құнды мүшесі болып табылады. Ақырында, RSCN Халықаралық жануарлар әл-ауқатын қорғау қорымен (IFAW) бірлесіп жұмыс істеді, Иорданиядағы биоәртүрлілікті күшейту мақсатында.