Кіріспе

Климаттың өзгеруіне бейімделу – климаттың өзгеруі салдарына бейімделу процесі. Бұл қазіргі немесе күтілетін әсерлер болуы мүмкін. Бейімделу мақсаты – адамдарға зиянды азайту немесе одан сақтану және әдетте климаттың өзгеруін жеңсітумен бірге жүргізіледі. Сондай-ақ, ол пайдалы мүмкіндіктерді пайдалануға бағытталған. Адамдар табиғи жүйелердің климаттың салдарына бейімделуіне көмектесу үшін де араласа алады. Азық-түлік, су және экономикалық өнімділік, жұмыс орындары мен табыс үшін маңызды басқа да салаларда бейімделу қажеттілігі жоғары. Климаттық тәуекелдерді басқаруға елдерге көмектесу үшін бейімделуді жоспарлау маңызды. 70%-дан астам елде жоспарлар, саясат немесе стратегиялар бар. "Табиғи жүйелерде бейімделу – бұл нақты климат пен оның әсеріне бейімделу процесі; адамның араласуы осы процеске көмектесуі мүмкін".

Қажеттілікті түсіну

Климаттың өзгеруіне бейімделу жөніндегі зерттеулер 1990 жылдардан бері жүргізіліп келеді. Одан бері тармақтардың саны мен түрлері күрт артты. 2010 жылдары және Париж келісімінен бастап бейімделу белгілі бір саясат аймағына айналды және саясатты зерттеу үшін маңызды тақырыпқа ие болды.

Климаттың өзгеруінің әсері туралы зерттеулер

Климаттың өзгеруіне бейімделуді зерттейтін ғылыми жұмыстар, әдетте, климаттың өзгеруінің адамдарға, экожүйелерге және қоршаған ортаға тигізер ықтимал әсерлерін талдаудан басталады. Бұл әсерлер адам өміріне, күнкөрісіне, денсаулығына және әл-ауқатына, экожүйелер мен түрлерге, экономикалық, әлеуметтік және мәдени мүліктерге, инфрақұрылымға тиетін салдарды қамтиды. Оларға егін өнімділігінің өзгеруі, су тасқынының және құрғақшылықтың күшеюі, немесе коралл рифтерінің ағаруы жатады. Мұндай әсерлерді талдау – қазіргі және болашақ бейімделу қажеттіліктері мен мүмкіндіктерін түсінудің маңызды қадамы. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, жылыну деңгейі индустриялық революцияға дейінгі деңгейден 1,2°C (2,2°F) жоғары. Ол ғасыр соңына қарай 2,5–2,9°C (4,5–5,2°F) дейін өсуі мүмкін. Бұл түрлі екіншілік салдарларға алып келеді. Климаттың өзгеруінің көптеген жағымсыз әсерлері орташа жағдайлардың өзгеруінен гөрі, экстремалды құбылыстардың өзгеруіне немесе жағдайлардың ауытқуына байланысты. Мысалы, порттағы орташа теңіз деңгейі, дауыл кезіндегі судың көтерілу биіктігінен кем маңызды болуы мүмкін, себебі дауыл толқыны су тасқынына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, бір аймақтағы орташа жауын-шашын мөлшері, құрғақшылықтың және су тасқынының жиілігі мен күшінсіз маңызды емес.

Апаттар қаупі, оларға қарсы іс-қимыл және дайындық

Климаттың өзгеруі апат қаупіне ықпал етеді. Сондықтан сарапшылар климаттың өзгеруіне бейімделуді апат қаупін азайту процесінің бір бөлігі ретінде қарастырады. Өз кезегінде, апат қаупін азайту тұрақты дамуды қарастырудың кең ауқымды бөлігі болып табылады. Климаттың өзгеруіне бейімделу және апат қаупін азайтудың мақсаттары бірдей (қауіптердің ықтимал әсерін азайту және қауіпке ұшыраған адамдардың төзімділігін арттыру). Олар ұқсас ұғымдарды қолданады және бірдей дереккөздер мен зерттеулерге сүйенеді. Апаттар көбінесе табиғи құбылыстардан басталады. Өрт немесе су тасқыны сияқты табиғи оқиғаның өзі апат емес: ол адамдарға әсер еткенде немесе адамдардың салдарынан туғанда ғана апат болып есептеледі. Табиғи апаттардың әрқашан адамның іс-әрекетімен немесе немқұрайлылығымен байланысты екені немесе антропогендік процестерге қатысты екені айтылады. Апаттар, экономикалық зиян және тәуекелді тудыратын негізгі осалдықтар артып келеді. Климаттың өзгеруі сияқты жаһандық қауіптер барлық жерде маңызды әсер етеді. Ғалымдар климаттың өзгеруінің экстремалды ауа-райы құбылыстары мен апаттардың жиілігі мен ауырлығын арттыратынын болжауда. Осылайша, бейімделу шараларына дайындық деңгейін және тиісті апатқа жауап беру қабілетін арттыру кіруі мүмкін.

Мақсаттары

Адам үшін бейімделу зиянды азайту немесе болдырмау, сондай-ақ мүмкіндіктерді пайдалануға бағытталған. Табиғи жүйелер үшін адамдар жағдайға бейімделуге көмектесу үшін араласуы мүмкін. Парниктік газдар шығарындылары салыстырмалы түрде тез тоқтатылса да, жаһандық жылыну мен оның салдары көп жылдар бойы сақталады. Бұл климат жүйесінің инерциясына байланысты. Сондықтан көміртегінің бейтараптығы ("таза нөл") және бейімделудің екеуі де қажет. Париж келісімі аясында бейімделу жөніндегі жаһандық мақсат та белгіленді. 2023 жылға қарай жаһандық мақсатқа арналған нақты мақсаттар мен көрсеткіштер әзірленуде. Ол келісімге қатысушы елдердің ұзақ мерзімді бейімделу мақсаттарын қолдайды. Сонымен қатар, ол 1,5/2°C мақсаты аясында ең осал елдердің бейімделу қажеттіліктеріне қаржылық қолдау көрсетуді мақсат етеді. Оның үш негізгі құралы бар: климаттың өзгеруіне төзімділікті азайту, бейімделу қабілетін арттыру және тұрақтылықты нығайту.

Құрылыс кодекстері

Құрылыстардың сақталуы тиіс нормалар мен ережелерін басқару, адамдарды ыстық және суық күндерде сау және жайлы ұстау, сондай-ақ су тасқынынан қорғау үшін маңызды. Мұны істеудің көптеген жолдары бар. Оларға жылу оқшаулау деңгейін арттыру, күннен қорғайтын элементтер қосу, табиғи желдетуді немесе пассивті салқындатуды күшейту, қалалық жылу аралдарының әсерін азайту үшін жасыл шатырларға талаптар қою немесе су жағасындағы мүліктерге биік негіздерді талап ету кіреді. Мұндай мүмкіндіктер көбейіп келеді. Мысалы, индекске негізделген сақтандыру – бұл жаңа өнім, ол жауын-шашын немесе температура сияқты ауа-райы көрсеткіштері белгілі бір шекті басып өткен кезде төлемді іске қосады. Оның мақсаты – фермерлер сияқты клиенттерге өндіріс тәуекелдерін басқаруға көмектесу. Қайтасақтандыруға қолжетімділік қалалардың тұрақтылығын арттыруы мүмкін. Жеке сақтандыру нарығында жетіспеушіліктер туындаған жағдайда, мемлекеттік сектор сыйлықақыны субсидиялай алады. Бір зерттеу саясатты жоспарлау үшін маңызды теңдік мәселелерін анықтады: сақтандыру мүлікті қорғау және бейімделуді арттыру сияқты басқа да шараларды әлсірете алады. Тиісті жерді пайдалану саясаты осы әрекетке қарсы тұруы мүмкін. Бұл саясаттар қазіргі немесе болашақтағы климаттық тәуекелдер бар жерлерде жаңа құрылысты шектейді, сондай-ақ төзімді құрылыс нормаларын қабылдауға ынталандырады, бұл ықтимал зиянды азайтуға көмектеседі.

Үйлестіру тетіктері

Үйлестіру көптеген адамдар мен ұйымдардың ортақ мақсаттарына жетуге көмектеседі. Мысалдарға ақпарат алмасу немесе бейімделу шараларын бірлесіп іске асыру жатады. Үйлестіру ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Ол қайталауды болдырмайды, мемлекеттік органдар арасындағы үйлесімділікті арттырады және барлық адамдар мен ұйымдарға жұмысты түсінуді жеңілдетеді. Азық-түлік өндірісі саласындағы БҰҰ Климат өзгеру жөніндегі конвенциясы (БҰҰ КОБК) арқылы қаржыландырылатын бейімделу жобалары көбінесе ұлттық үкіметтер мен штат, провинциялық немесе қалалық деңгейдегі әкімшіліктер арасындағы үйлестіруді қамтиды. Алайда, жергілікті деңгейдегі және ұлттық үкімет арасындағы үйлестіру мысалдары аз.

Әдеп-тұрыс пен мәдениет параметрлері

Жеке адамдар мен үй шаруашылықтары бейімделуде орталық рөл атқарады. Мұндай мысалдар көп, әсіресе әлемнің оңтүстік бөлігінде. Мінез-құлқына бейімделу – тәуекелді азайтуға көмектесетін стратегиялардың, тәжірибелердің және іс-қимылдардың өзгеруі. Бұған үйлерді су тасқынынан қорғау, егінді құрғақшылықтан қорғау және кіріс табудың басқа да түрлерін қабылдау кіруі мүмкін. Мінез-құлқындағы өзгеріс – бейімделудің ең көп таралған түрі. Бұл азық-түлікпен қамтамасыз ету тізбегінің әртүрлі кезеңдерінде жүзеге асуы мүмкін. Осылайша, ол азық-түлік қауіпсіздігі мен тамақтануға қауіп тудыруы мүмкін. Бейімделу шаралары өнім берушілердің өндіріс, өңдеу және басқа да дайындық тәсілдерін қарастыруға мүмкіндік береді. Мысалдарға зақымдалған өнімдерді бөліп сұрыптау, жақсы сақтау үшін өнімді кептіру немесе жақсартылған қаптама қолдану кіруі мүмкін. Калорияны артық тұтынушы аймақтарда тамақтану опцияларын өзгертуге ет пен сүт өнімдерін өсімдік тектес тағамдармен алмастыру қарастырылады. Бұл бәсекелестікті азайту және бейімделудің екі тиімділігін қамтиды. Өсімдік тектес опцияларға энергия мен судың қажеттілігі әлдеқайда төмен. Бейімделу мүмкіндіктері аймақтық, әлеуметтік-экономикалық және мәдени контекстке сәйкес келетін тамақтану үлгілерін зерттеуге мүмкіндік береді. Әлеуметтік-мәдени нормалар тағамға деген қалауға күшті әсер етеді. Субсидиялар, салықтар және маркетинг сияқты саясаттар бейімделуге көмектесетін тамақтану таңдауларын қолдауға да мүмкіндік береді. Табиғатқа негізделген шешімдер – экожүйеге негізделген бейімделу деп аталатын іс-қимылдарды қамтитын кең ауқымды термин. Алайда, ЖНШ климаттың өзгеруімен ғана шектелмейді, сонымен қатар көбінесе климаттың өзгеруін азайтуға да қатысты. Сондықтан бұл термин азырақ нақты.

Суаруға жұмсалатын қаржының өсуі

Суаруға арналған суға деген сұраныс жылы климатта артуы мүмкін. Бұл ауыл шаруашылығы мен қалалық және өнеркәсіптік пайдаланушылар арасындағы бәсекелестікті күшейтеді. Ауыл шаруашылығы жартылай шөлейт аймақтарда суды ең көп тұтынады. Су деңгейінің төмендеуі және нәтижесінде суды сорғылауға жұмсалатын энергияның артуы суаруды қымбаттатуы мүмкін. Бұл әсіресе құрғақ жағдайлар суармалы әр гектарға көбірек су талап ететін кезде айқын байқалады. Су ресурстарын тиімді пайдаланудың басқа да стратегиялары бар. Халықаралық Су шаруашылығы институты климаттың өзгеруіне байланысты Азияның өсіп келе жатқан халқын азық-түлікпен қамтамасыз етуге көмектесетін бес стратегияны ұсынды. Олар: қазіргі суару жүйелерін заманауи шаруашылық әдістеріне бейімдеу, фермерлердің жер асты суларын тұрақты пайдалану арқылы өздерінің су көздерін табуға жасаған күш-жігерін қолдау, жеке сектормен ынтымақтастық арқылы дәстүрлі Суаруға қатысу басқару схемаларын кеңейту, сыйымдылықты және білімді арттыру, сондай-ақ суару секторынан тыс жерлерге инвестиция салу.

Құрғақшылық және шөлейттену

Орманды қайта жаңарту – климаттың өзгеруі және ұзаққа соқпайтын жер пайдалану салдарынан туындайтын шөлейттенуді тоқтатудың бір жолы. Ең маңызды жобалардың бірі – Сахара шөлінің оңтүстікке қарай таралуын тоқтатуға бағытталған Ұлы жасыл қабырға. 2018 жылға дейін оның тек 15% бөлігі іске асырылды. Бірақ, қазірдің өзінде көптеген оң нәтижелер байқалуда. Оларға Нигерияда 5 миллион гектарға жуық тозығы жеткен жерді қалпына келтіру, Сенегал арқылы 30 миллион гектарға құрғақшылыққа төзімді ағаштар отырғызу және Эфиопияда 37 миллион гектар жерді жаңарту кіреді. Ағаштарға күтім жасау нәтижесінде жер асты суларымен толы құдықтар пайда болды, ауылдық елді мекендерге қосымша азық-түлік жеткізілді және ауыл тұрғындары үшін жаңа жұмыс орындары мен табыс көздері ашылды.

Сектор бойынша таңдау

Бұл бөлім климаттық өзгерістердің негізгі секторлар мен жүйелерге тигізетін әсерін қарастырады. Сарапшылар осы секторлар үшін тәуекелдерді және бейімделу шараларын бағалаған.

Экожүйелер және олардың қызметтері

Климаттың өзгеруінен экожүйелерге төнген негізгі қауіптер – биологиялық әртүрліліктің жоғалуы, экожүйе құрылымының өзгеруі, ағаштардың өлімінің күшеюі, орман өрттерінің жиілеуі және экожүйедегі көміртегінің жоғалуы. Бұл қауіптер өзара байланысты. Түрлердің жойылуы экожүйе денсаулығына қауіпті күшейтуі мүмкін. Экожүйелер климаттық және басқа да экологиялық қысымдарға әртүрлі жауап бере алады. Жеке организмдер өсу, қозғалыс және басқа да даму процестері арқылы жауап қайырады. Түрлер мен популяциялар орналасуын өзгерте немесе генетикалық тұрғыдан бейімделе алады. Адамның араласуы экожүйелерді тұрақтандырып, түрлердің бейімделуіне көмектеседі. Мысалы, жартылай табиғи ортаның кең аумақтарын қорғау және түрлердің қозғалуына көмектесетін ландшафт бөліктері арасындағы байланыстарды құру. Қоныс аударуға көмектесу – климаттың өзгеруі салдарынан қоршаған ортаның табиғи іріктелуден жылдам өзгеруіне жауап беруге мүмкіндік беретін әлеуетті шешім. Бұл табиғи таралу қабілеті төмен түрлердің жоқ болу қаупінен сақталуына мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл бұрынғы сау экожүйелерге жат түрлер мен аурулардың ену мүмкіндігі туралы пікірталас тудырды. Осы пікірталастарға қарамастан, ғалымдар мен жерді басқарушылар кейбір түрлер үшін қоныс аудару процесін бастады. Көппіршіктердің климатқа бейімделу әлеуетіне қатысты бірнеше зерттеулер жүргізілді. Екі ая да өз бастауларын 2007 жылғы «Климаттың өзгеруі және болашақ ормандар: белгісіздікке қарсы басқару» атты мақаламен байланыстырады. Климаттың өзгеруіне бейімделген орман шаруашылығы (АСКБ) жобасы – АҚШ және Канададағы орман экожүйелерінің әртүрлі түрлеріндегі тәжірибелік орман шаруашылығы сынақтарын құруға бағытталған бірлескен күш-жігер. Оған Канада мен АҚШ орман шаруашылығы агенттіктерінің, штаттық орман шаруашылығы агенттіктерінің, академиялық институттардың және орман шаруашылығымен айналысатын ұйымдардың қызметкерлері кіреді.

Денсаулық

Климаттың өзгеруімен байланысты денсаулыққа қауіп-қатерлерге суық толқындар, дауылдар немесе ұзаққа созылған жоғары температура сияқты ауа райының экстремалды құбылыстарынан туындайтын тікелей қауіптер жатады. Сонымен қатар, экстремалды ауа райы салдарынан туындаған нашар тамақтану немесе орын ауыстыру сияқты психикалық денсаулыққа әсер ететін жанама қауіптер де бар. Демек, жасыл кеңістіктерге қолжетімділіктің жоғалтылуы, ауа сапасының нашарлауы немесе климаттың өзгеруіне байланысты алаңдаушылық та психикалық денсаулыққа қауіп келтіреді. Ауыл шаруашылығы судың жетіспеушілігінен зардап шегуі мүмкін, бұл азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Суармалау көбінесе жер асты суларының азаюына және су айналымының өзгеруіне ықпал етеді. Кейде ол құрғақшылықты күшейтеді. Ауыл шаруашылығындағы ең көп таралған бейімделу шараларының бірі – суды аз қажет ететін дақылдарды немесе құрғақшылыққа және су тасқынына төзімді сорттарды таңдау. Сонымен қатар, жаңбырлы маусымның басталуына сәйкес егін себу және жинау мерзімін өзгерту де осы шараларға жатады. Суды үнемдеуге бағытталған басқа да технологиялық мүмкіндіктер бар. Көбінесе өмір сүруге қатысты ең үлкен қауіп-қатерлер ауыл шаруашылығы өнімдерінің жоғалуынан, адам денсаулығы мен азық-түлік қауіпсіздігіне тигізетін әсерден, үйлердің қирауынан және табыстың азаюынан туындайды. Балық және мал шаруашылығы да қауіп астында, себебі көптеген адамдардың өмір сүруі осы салаларға байланысты. Бейімделу мүмкіндіктері жетілмеген. Оларға бастапқы елде тұрақты инфрақұрылымды дамыту, алушы елде қоймаларды кеңейту арқылы буферлік аймақты ұлғайту, сауданы әртараптандыру және қайта бағыттау кіреді. Бұл шараларға жұмсалатын қаржы қолданыстағы қаражаттан әлдеқайда көп болғандықтан, бейімделуде үлкен олқылықтар бар. Бұл мәселе дамып келе жатқан елдер үшін ерекше маңызды. Жаһандық климаттық қаржының басым бөлігі парниктік газдар шығарылымдарын азайтуға бағытталғандықтан, бұл айырмашылық айқын байқалады. Тек шағын бөлігі ғана бейімделу шараларына жұмсалады. Аймақтық бағалаулар да қолжетімді. Мысалы, Азия даму банкі Азия-Тынық мұхиты аймағындағы климаттың өзгеруінің экономикасы бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Бұл зерттеулер бейімделу және азайту шараларының құнын талдауға мүмкіндік береді. WEAP (Water Evaluation And Planning system) жүйесі су ресурстарын зерттеушілер мен жоспарлаушыларға климаттың өзгеруінің әсерін бағалауға және оған бейімделу шараларын әзірлеуге көмектеседі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму Бағдарламасының Климаттың өзгеруіне бейімделу порталы Африка, Еуропа және Орталық Азия, Азия және Тынық мұхиты аймақтарындағы климаттың өзгеруіне бейімделу бойынша зерттеулерді қамтиды.

Шығын-пайда талдау

2007 жылы әлі де бейімделудің толыққанды, жаһандық құн мен пайдасын бағалау жеткіліксіз болды. Содан бері кең ауқымды зерттеулер пайда болды. Зерттеулер көбінесе дамушы елдерде немесе белгілі бір салаларда бейімделу мәселесіне назар аударады. Көптеген бейімделу мүмкіндіктері үшін нақты жағдайларда инвестициялар алдын алуға болатын зияннан кем болады. Бірақ жаһандық бағалауларда маңызды белгісіздіктер бар. Бұл конвенцияның 11-бабында көрсетілген. 2009 жылға дейін БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (БҰҰКӨЖ) қаржылық механизмі аясында үш қор жұмыс істеді. Глобалдық қоршаған орта қорлары Климаттың өзгеруіне арналған арнайы қорды (ККҚ) және Ең аз дамыған елдер қорын (ЕДКҚ) басқарады. Бейімделу қоры 2009 және 2010 жылдары COP15 және COP16 конференцияларындағы келіссөздердің нәтижесінде құрылды. Оның жеке хатшылығы бар. Киото протоколы қолданыста болған кезде, Бейімделу қоры бастапқыда Таза даму механизмінен (ТДМ) алынатын 2% комиссия арқылы қаржыландырылды. 2009 жылғы Копенгаген саммитінде елдер 2020 жылға қарай дамушы елдерге климаттың өзгеруін жеңілдету және бейімделу үшін жылына 100 миллиард доллар жөнелту мақсатын қабылдады. Жасыл климаттық қор 2010 жылы осы климаттық қаржыны жұмылдырудың бір арнасы ретінде құрылды. 2015 жылғы Париж конференциясы (COP21) жылына 100 миллиард доллардың тең бөлінуі керек екенін, яғни жеңілдету мен бейімделу арасындағы балансты нақтылады. 2020 жылға дейін уәделенген 100 миллиард доллардың толық көлемі берілмеді. Дамушы елдерге берілетін қаржының көп бөлігі әлі де жеңілдетуге бағытталған. 2020 жылы бейімделуге мемлекеттік қаржының тек 21% жұмсалды. Көпжақты даму банктерінен жаһандық бейімделуді қаржыландыру 2021 жылы 19 миллиардтан астам евроны құрады. Бұл бейімделуді қаржыландырудың өсу тенденциясын көрсетеді. Көпжақты банктер COP27-де климаттың өзгеруі жөніндегі бірлескен декларацияда бейімделуді қаржыландыруды арттыруға міндеттелді. Бұл әсіресе төмен кірісті елдерге, кішкентай аралдық дамушы мемлекеттерге және әлеуметтік жағынан осал топтарға бағытталған. Еуропалық инвестициялық банк климатқа бейімделуге бағытталған жобаларға өз үлесін 75%-ға дейін көтеретінін мәлімдеді. Банк әдетте қатысатын жобаға 50%-ға дейін қаржылай үлес қосады. Сондай-ақ 2022 жылы елдер бейімделу жеткіліксіз болған немесе кешіккен жағдайларда зиян мен қауіп-қатерді болдырмау, азайту және жою үшін қауымдастықтарды қолдау үшін шығын мен залал қорын құру туралы келісімге келді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы (БҰҰҚОБ) жариялаған 2023 жылғы қарашадағы «Бейімделу алшақтығы» есебінде бейімделуді қаржыландырудағы жылдық алшақтық 194 миллиард доллардан 366 миллиард долларға дейін екені көрсетілді. Дамушы елдердің бейімделу қажеттіліктері жылына 215 миллиардтан 387 миллиард долларға дейін бағаланады, бұл қазіргі халықаралық бейімделуге жұмсалатын мемлекеттік қаржы ағынынан 10-18 есе көп. Есепте сонымен қатар дамушы елдерге берілетін халықаралық мемлекеттік климаттық қаржыландырудың 15%-ға төмендегені, 2021 жылы 21,3 миллиард долларға дейін төмендегені айтылды. Адаптациялық қаржыландыруды арттырудың қажеттілігі айқын көрініп тұр, 2022 жылдан 2025 жылға дейін COP26 міндеттемелеріне сәйкес келу үшін кемінде 16%-дық орташа жылдық өсім қажет.

Әр түрлі уақыт шкалалары

Адаптация өзгерістерді күтіп алу немесе оларға жауап ретінде жүруі мүмкін. Мысалы, Еуропалық Альп тауларындағы жасанды қар жасау қазіргі климат тенденцияларына жауап береді. Канададағы Конфедерация көпірінің құрылысында болашақ теңіз деңгейінің көтерілуінің көпір астындағы кемелердің қауіпсіз өтуіне тигізетін әсері ескерілді. Тиімді бейімделу саясатын іске асыру қиын болуы мүмкін, себебі саясаткерлер ұзақ мерзімді жоспарлаудың орнына, қысқа мерзімді өзгерістерді енгізу үшін көбірек марапат алады. Климаттың өзгеруінің салдары көбінесе қысқа мерзімде көрінбейтіндіктен, саясаткерлердің әрекет етуге ынтасы азаяды. Бұған қоса, климаттың өзгеруі жаһандық масштабта жүзеге асуда. Бұл климаттың өзгеруіне бейімделу және оны жеңіп алу үшін жаһандық ая қажеттігін білдіреді. Климаттың өзгеруіне бейімделу және оның зиянын азайту саясатының көп бөлігі жергілікті деңгейде іске асырылуда. Өйткені әр аймақ өзінің ерекшеліктеріне қарай бейімделуі керек. Ұлттық және жаһандық саясатты қабылдау көбінесе қиындықтармен байланысты.

Өзгерістер

Көптеген бейімделу қысқа мерзімді климаттың өзгеруіне байланысты жүзеге асады. Бірақ мұндай шаралар ұзақ мерзімді климаттық тенденцияларға қатысты дұрыс емес бейімделуге алып келуі мүмкін. Мысырдағы суару жүйесін Батыс Синай шөліне кеңейту, өзен ағынының арту кезеңінен кейін, аймақтағы құрғақтың болашақ ескертулерін ескере отырып, дұрыс емес бейімделу болып табылады. Бір деңгейдегі бейімделу, басқа адамдардың немесе ұйымдардың бейімделу мүмкіндігін төмендету арқылы басқа деңгейде әсер ете алады. Бұл, адаптацияның шығындары мен пайдасының жалпы бағасы кішкентай деңгейде қарастырылғанда жиі кездеседі. Бейімделудің кейбір адамдарға пайдасы тисе, басқаларына кері әсері болуы мүмкін. Инициатива адаптивті қабілеттің барлық басқа аспектілеріндегі маңызды фактор болып табылады, сондықтан жоспарлаушылар осы факторға көбірек назар аударуы керек.

Өзгерістің шектері

Адамдар әрқашан климаттың өзгеруіне бейімделген. Кейбір қоғамдық бейімделу стратегиялары қазірдің өзінде бар. Мысалы, егін егу уақытын өзгерту немесе суды үнемдеудің жаңа тәсілдерін қабылдау. Қазіргі даму күш-жігері көбінесе қоғамдық деңгейде климаттың өзгеруіне бейімделуге бағытталған. Олар жергілікті білімді, қатысуды және бейімделу стратегияларына меншік құқығын арттыруға ұмтылады. 2022 жылғы IPCC-нің алтыншы бағалау есебі бейімделу шектеріне ерекше мән берді. Бейімделу көбінесе нарықтан тыс секторларда қажетті, немесе көптеген адамдарға пайда әкелетін қоғамдық игіліктерге бағытталған. Сондықтан жеке секторды қызықтыратын жобалар жетіспейді; қысқа мерзімде қажетті инвестициялардың уақыты мен орташа немесе ұзақ мерзімде күтілетін пайда арасында үйлесімсіздік бар. Инвестициялардың болашақ кірісі, қысқа мерзімді кіріске қарағанда, инвесторлар үшін аз қызығушылық тудырады; инвестициялық мүмкіндіктер туралы ақпарат жетіспейді. Бұл, әсіресе, болашақ әсерлер мен пайдаларға байланысты белгісіздіктерге қатысты. Бұл ұзақ мерзімде кіріс алу мүмкіндігі болғанда ескерілуі тиіс маңызды факторлар. Бейімделу жобаларын жобалау және құқықтық, экономикалық және реттеушілік аялардың қаржылық салдарларын түсіну үшін жеткілікті адам ресурстары мен қабілеттер жетіспейді. Дегенмен, бұл салаға қатысты жаңалықтар көп. Бұл жеке сектордың бейімделуді қаржыландырудағы тапшылықты жоюда үлкен рөл атқару мүмкіндігін арттырады.

Жеңілдікпен келісулер

Климатқа бейімделу мен оның салдарымен күресу арасындағы қақтығыстар, климатқа қатысты шаралар қарама-қарсы бағытта болғанда туындауы мүмкін. Мысалы, тығыз қала құрылысы көлік және ғимараттардан шығатын парниктік газдардың көлемін азайтуға көмектеседі. Алайда, бұл қалалық жылу арал құбылысын күшейте түсіп, температураны жоғарылатып, әсерге ұшырау деңгейін арттыруы мүмкін, соның салдарынан бейімделу шараларын жүзеге асыру қиындауы мүмкін.

Жалпы мақсаттар

Тұрақты даму мақсатының 13-ы елдердің климатқа байланысты мәселелерге төзімділігін және бейімделу қабілетін арттыруға бағытталған. Бұл бейімделу инфрақұрылым, ауыл шаруашылығы және білім беру сияқты көптеген салаларды қамтиды. Париж келісімінде бейімделуге қатысты бірнеше ережелер қарастырылған. Ол жаһандық жауапкершілік идеясын ілгерілетуге, Ұлттық белгіленген үлестердің бейімделу бөлігі арқылы байланысты жақсартуға және дамыған елдердің бейімделуді қолдау үшін көмекке мұқтаж елдерге қаржылық қолдау мен технологияны беруі керек екендігі туралы келісімді қамтиды. Біріккен Ұлттар Ұйымының бағалауынша, Африка аймағында халық санының өсуін ескере отырып, Тұрақты даму мақсаттарына жету үшін жыл сайын 1,3 триллион доллар қаржы қажет. Халықаралық валюта қоры да климатқа бейімделудің шығындарын қамту үшін 50 миллиард доллар қажет болуы мүмкін деп есептейді.

Тарих

Климаттың өзгеруі халықаралық саяси күн тәртібінде 1990 жылдардың басында маңызды мәселе ретінде көтерілген кезде, бейімделу туралы сөздер тиімді шаралар бойынша келісімге қол жеткізу қажеттілігінен алаңдататын ауытқу деп есептелді, яғни көміртегі газдарының шығарылымын азайтуға бағытталған шаралар. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында да бейімделуді қолдаған бірнеше адам болды. 2009 және 2010 жылдары халықаралық климат келіссөздерінде бейімделуге көбірек назар аударыла бастады. Бұл Копенгаген саммитіндегі шектеулі прогресс, эмиссияны азайту бойынша халықаралық келісімге қол жеткізу күткеннен қиын болатынын көрсеткеннен кейін болды. 2009 жылы әлемнің бай елдері дамушы елдерге климатқа бейімделу жобаларын қаржыландыру үшін жылына 100 миллиард доллар көлемінде қаржы ұсынуға міндеттенді. Бұл міндеттеме 2010 жылғы Канкун саммитінде және 2015 жылғы Париж конференциясында қайта расталды. Бұл уәде орындалмады, бірақ 2010-2020 жылдар аралығында бай елдердің бейімделуге бөлген қаржысы артты. Климаттың өзгеруіне бейімделу көбінесе жергілікті билік органдарының назарында болды, ал ұлттық және халықаралық саясат көбінесе эмиссияны азайтуға бағытталды. Бірақ, кейбір ерекшеліктер де болды – климаттың өзгеруінің әсеріне ерекше сезінетін елдерде, тіпті ұлттық деңгейде де бейімделу мәселесіне көбірек назар аударылды.