Кіріспе

Белок инженериясы әдісі

Бағытталған эволюция (БЭ) – белок инженериясында қолданылатын, табиғи іріктеу процесін имитациялап, белоктарды немесе нуклеин қышқылдарын пайдаланушы белгілеген мақсатқа жетелеуге арналған әдіс. Ол генді мутагенездің қайталама раундтарына (варианттардың қорын құру), іріктеуге (осы варианттарды экспрессиялау және қажетті функцияға ие мүшелерді бөліп алу) және күшейтуге (келесі раунд үшін матрица жасау) ұшыратудан тұрады. Оны тірі организмдерде (in vivo) немесе жасушаларда немесе ерітіндіде (in vitro) жүргізуге болады. Бағытталған эволюция белок инженериясында өзгертілген белоктарды рационалды жобалаудың баламасы ретінде, сондай-ақ бақыланатын зертхана жағдайында эволюцияның негізгі принциптерін зерттеу үшін қолданылады.

Тарих

Бағытталған эволюцияның бастауы 1960 жылдары "Шпигельманның монстры" экспериментінде РНК молекулаларының эволюциясымен байланысты. Бұл концепция бактерияларды таңдау қысымымен эволюцияландыру арқылы ақуыз эволюциясына дейін кеңейтілді, бұл олардың геномдағы жалғыз геннің эволюциясына жағдай жасады. 1980 жылдардағы фагты көрсетудің алғашқы техникалары мутацияларды және бір ақуызды таңдауға мүмкіндік берді. Бұл жақсартылған байланысқан ақуыздарды іріктеуге мүмкіндік берді, бірақ ферменттердің катализдік активтілігін іріктеумен толық үйлесімді емес еді. Ферменттерді эволюцияландыру әдістері 1990 жылдары жасалды және бұл техниканы кең ғылыми қауымдастыққа жеткізді. Бұл сала гендік варианттардың кітапханаларын жасау және олардың активтілігін тексеру үшін жаңа әдістермен жылдам кеңейді. Бағытталған эволюция әдістерін дамыту 2018 жылы Фрэнсис Арнольдқа ферменттердің эволюциясы үшін, ал Джордж Смит пен Грегори Винтерге фагты көрсету үшін Химия саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Негізгі қағидалар

Бағытталған эволюция – зертхана жағдайында табиғи эволюция циклын имитациялау. Эволюция үшін үш нәрсе қажет: көбейгіштер арасындағы айырмашылық, бұл айырмашылыққа таңдау әрекет ететін жарамдылықтың өзгешеліктерін тудыру және осы айырмашылықтың мұрагерлікке ие болуы. Бағытталған эволюцияда (БЭ) бір ген мутагенездің, іріктеудің немесе скринингтің және амплификацияның қайталама раундтары арқылы дамиды. Осы қадамдардың раундтары әдетте қайталанады, келесі раунд үшін ең жақсы вариантты шаблон ретінде пайдаланып, кезеңдік жақсартуларға қол жеткізіледі. Бағытталған эволюциялық экспериментте сәттілік мүмкіндігі кітапхананың жалпы мөлшерімен тікелей байланысты, себебі көбірек мутанттарды бағалау қажетті қасиеттері бар нұсқаны табу ықтималдығын арттырады.

Түрліліктерді тудыру

Бағытталған эволюция циклын жүзеге асырудың алғашқы қадамы – вариантты гендер кітапханасын жасау. Кездейсоқ тізбек үшін реттілік кеңістік өте зор (100 аминқышқылды ақуыз үшін 10¹³⁰ мүмкін тізбек) және функционалды ақуыздармен тым сирек толтырылған. Ешбір тәжірибелік, ешбір табиғи эволюция да осыншама көп тізбектерді үлгілеуге жақындамайды. Әрине, табиғи эволюция функционалды ақуыз тізбектеріне жақын варианттарды үлгілейді, ал бұл ДЕ-де (бағытталған эволюция) функционалды генді мутагендеу арқылы имитацияланады. Кейбір есептеулер Жердегі тіршіліктің эволюциясы барысында ақуыз тізбектерінің кеңістігі барлық практикалық (яғни функционалдық және құрылымдық) мақсаттар үшін толық зерттелген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сондай-ақ, енгізулер мен жоюлар (транспозон арқылы) да осыған қатысты. Гендік рекомбинацияны бірнеше тізбекті (әдетте 70% -дан жоғары тізбек сәйкестігі бар) ДНК шайқау арқылы, шайқалған ата-аналық гендер арасындағы тізбек кеңістігінің аймақтарына секіру арқылы имитациялауға болады. Соңында, геннің нақты аймақтарын құрылым және функция туралы білімге негізделген, бағытталған тәсіл үшін жүйелі түрде кездейсоқ етуге болады. Қолданылған әдіске байланысты, жасалған кітапханада функционалды варианттардың үлесі әртүрлі болады. Егер организм қызығушылық тудыратын генді экспрессиялау үшін қолданылса да, тек сол генді мутагендеу арқылы организмнің қалған геномы өзгермейді және эволюциялық эксперимент үшін (тұрақты генетикалық ортаны қамтамасыз ету шамасында) ескерілмейді.

Дене шынықтыру қабілетінің айырмашылығын анықтау

Мутациялардың көпшілігі зиянды болып келеді, сондықтан мутанттардың кітапханаларында көбінесе төмен белсенділікке ие нұсқалар кездеседі. Сондықтан, жоғары өнімділіктегі талдау белсенділікті өлшеу және қажетті қасиеттерін жақсартатын пайдалы мутацияларға ие сирек нұсқаларды табу үшін өте маңызды. Функционалды варианттарды оқшаулау үшін екі негізгі әдіс бар. Таңдау жүйелері белок функциясын геннің тірі қалуымен тікелей байланыстырады, ал скрининг жүйелері әр вариантты жеке-жеке тексереді және қажетті белсенділікке ие вариантты немесе варианттар тобын сұрыптау үшін сандық шекті белгілеуге мүмкіндік береді. Таңдау және скринингті тірі жасушаларда (in vivo эволюция) немесе жасушасыз, тікелей белок немесе РНК-да жүргізуге болады (in vitro эволюция). In vivo эволюция кезінде әрбір жасуша (әдетте бактериялар немесе ашытқылар) кітапхананың әртүрлі мүшесін қамтитын плазмидпен трансформацияланады. Осылайша, жасушалар арасында тек қана қызығушылық тудыратын ген ғана өзгеше болады, ал қалған гендер өзгеріссіз сақталады. Жасушалар белокты цитоплазмасында немесе оның функциясын тексеруге болатын бетінде экспрессиялайды. Бұл форматтың жасушалық ортада қасиеттерді таңдаудың артықшылығы бар, бұл эволюцияланған белок немесе РНК тірі организмдерде қолданылатын кезде пайдалы. Жасушасыз орындалғанда, in vitro транскрипция-аударма қолданылып, ерітіндіде немесе жасанды микротамшыларда бос белоктар немесе РНК өндіріледі. Бұл әдістің артықшылығы – іріктеу шарттарында (мысалы, температура, еріткіш) әмбебаптығы және жасушаларға улы болатын белоктарды экспрессиялау мүмкіндігі. Сонымен қатар, in vitro эволюциялық эксперименттер әлдеқайда үлкен кітапханаларды (1015-ке дейін) құруға мүмкіндік береді, өйткені кітапханалық ДНК-ны жасушаларға енгізудің қажеті жоқ (бұл көбінесе шектеуші фактор болып табылады).

Таңдау

Байлау белсенділігі үшін таңдау тұжырымдамасы қарапайым. Нысаналы молекула қатты тірекке бекітіледі, оның үстінен әртүрлі протеиндер кітапханасы ағызылады, нашар байланысатындар жуылып кетеді, ал қалған байланысқан варианттар олардың гендерін бөліп алу үшін қалпына келтіріледі. Иммобилизацияланған ковалентті тежегішке ферменттің байланысуы белсенді катализаторларды бөліп алуға да қолданылған. Алайда, бұл тәсіл тек бір катализдік цикл үшін ғана таңдау жасайды және субстрат байланысының немесе субстраттың нақты реакциялық қабілеттілігінің жақсы моделі емес. Егер фермент белсенділігі жасушаның тірі қалуы үшін қажет болса, маңызды метаболит синтезі арқылы немесе уланды жою арқылы орындалады. Мұндай жүйелердің өнімділігі көбінесе жасушалардың трансформациялық тиімділігімен шектеледі. Олар сондай-ақ, скринингке қарағанда арзан және еңбек шығыны аз, бірақ оларды жасау қиын, артефакттарға бейім және кітапханадағы белсенділіктердің спектрі туралы ақпарат бермейді.

Скрининг

Таңдаудың баламасы – скрининг жүйесі. Әрбір геннің нұсқасы жеке-жеке экспрессияланып, оның активтілігі сандық түрде өлшенеді (көбінесе түсті немесе флуоресценттік өнім арқылы). Нұсқалар содан кейін рейтингтеледі және эксперимент жүргізуші келесі DE раундысы үшін қай нұсқаларды үлгі ретінде пайдалануға шешім қабылдайды. Ең жоғары өнімділіктегі талдаулардың өзі таңдау әдістерімен салыстырғанда жабылу деңгейі төмен болуы мүмкін, бірақ тексерілген әрбір нұсқа туралы толыққанды ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл бөлінген деректер кітапханалардағы активтілік таралуын сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін, бұл қарапайым таңдау жүйелерінде мүмкін емес. Сондықтан, скрининг жүйелері адаптивті эволюцияны және фитнес ландшафтын эксперименттік тұрғыдан сипаттау үшін артықшылықтар ұсынады.

Тұқым қуалаушылықты қамтамасыз ету

Функционалдық ақуыздар оқшауланған кезде, олардың гендері де оқшауланған болуы қажет, сондықтан генотип-фенотип байланысын орнату керек. немесе эмульсия тамшылары. Оқшауланған ген тізбектері ПТР (ПЦР) арқылы немесе трансформацияланған қабылдаушы бактериялар арқылы күшейтіледі. Ең жақсы тізбек немесе тізбектер жиынтығы келесі мутагенез айналымы үшін матрица ретінде қолданылуы мүмкін. Диверсификация, іріктеу және күшейтудің қайталама циклдары қолданылған іріктеу қысымына бейімделген ақуыз варианттарын жасайды.

Бағдарланған эволюцияның артықшылықтары

Белокты рационалды жобалау үшін оның құрылымын және катализдік механизмін терең білу қажет. Содан кейін белоктың функциясын өзгерту үшін сайтқа бағытталған мутация жасау арқылы нақты өзгерістер енгізіледі. Мұның бір кемшілігі – ақуыздың құрылымы мен әрекет ету механизмі жақсы белгілі болған жағдайда да, мутация нәтижесінде болатын өзгерістерді болжау қиын. Сондықтан, эволюциялық инженерияның (DE) артықшылығы – қажетті белсенділіктің механизмін немесе мутациялар оған қалай әсер ететінін түсінудің қажеті жоқ.

Бағдарланған эволюцияның шектеулері

Бағытталған эволюцияның шектеулері – түрлі кездейсоқ мутациялардың әсерін өлшеу үшін жоғары өнімділіктегі талдау қажет. Бұл, бағытталған эволюция үшін қолдануға дейін, ауқымды зерттеулер мен әзірлемелерді талап етеді. Сонымен қатар, мұндай талдаулар көбінесе нақты бір белсенділікті бақылауға бағытталғандықтан, жаңа ДЭ эксперименттеріне ауыстыру қиын. Белгілі бір функцияны жақсартуға бағытталған іріктеу, сол функцияның жақсаруына ғана әкеледі. Бұл жақсарулардың қалай орын алғанын түсіну үшін, эволюцияға ұшыраған ферменттің қасиеттерін өлшеу қажет. Тексерілген белсенділіктің жақсаруы ферменттің катализдік белсенділігінің немесе фермент концентрациясының артуынан болуы мүмкін. Бір субстрат бойынша жақсару, екінші субстраттың белсенділігін жақсартады деген кепілдік жоқ. Бұл, қажетті белсенділікті тікелей тексеру немесе іріктеу мүмкін болмаған жағдайда ерекше маңызды, сондықтан «прокси» субстрат қолданылады. ДЭ, қажетті белсенділікті жақсартпай, прокси субстратқа эволюциялық мамандануға алып келуі мүмкін. Сондықтан, ДЭ-нің сәтті болуы үшін тиісті тексеру немесе іріктеу шарттарын таңдау өте маңызды. Эксперименттегі эволюция жылдамдығы да бағытталған эволюцияның тиімділігін шектейді. Мысалы, нақты бір фенотиптің эволюциясы теориялық тұрғыдан мүмкін болғанымен, іс жүзінде қолдануға келмейтін уақыт аралығында жүруі мүмкін. Жақындағы теориялық тәсілдер, статистикалық физикадан алынған кері диабатикалық күштерді қолдану арқылы жылдамдық шектеуін жеңуге бағытталған, бірақ бұл әлі бағытталған эволюциялық экспериментте іске асырылмаған.

Комбинациялық тәсілдер

Рационалды жобалау мен бағытталған эволюцияның шектеулерін жою үшін біріктірілген "жартылай рационалды" тәсілдер зерттелуде. Пайдалы мутациялар сирек болатындықтан, жақсартылған варианттарды табу үшін көптеген кездейсоқ мутанттарды тексеру қажет. "Нақтыланған кітапханалар" ДЕ-нің мутагенез кезеңінде пайдалы мутацияларға бай деп есептелетін аймақтарды кездейсоқ өзгертуге бағытталған. Нақтыланған кітапханада дәстүрлі кездейсоқ мутагенез кітапханасына қарағанда аз варианттар болады, демек, жоғары өнімділіктегі скрининг қажеттілігі төмендейді. Нақтыланған кітапхана құру үшін құрылымдағы қай қалдықтарды мутациялау керектігі туралы белгілі бір білім қажет. Мысалы, ферменттің активті ортасы туралы білу субстратпен байланысатын қалдықтарды ғана кездейсоқ өзгертуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, белоктың қай аймақтары табиғатта өзгергіш екенін білу мутагенезді осы аймақтарға бағыттауға көмектеседі.

Қолданбалар

Бағытталған эволюция ақуыздық инженерияда рационалды жобалаудың орнына жиі қолданылады, бірақ фермент эволюциясының түпкілікті мәселелерін зерттеу үшін де пайдаланылуы мүмкін.

Микробтық протеомалардың адаптивті зертханалық эволюциясы

Протеомалардың табиғи аминқышқылдарының құрамын, тәжірибелік жағдайда таңдалған селекциялық қысым астында, тиісті каноникалық емес аналогтарымен жалпы каноникалық аминқышқылдарын алмастыру арқылы өзгертуге болады. Мысалы, Escherichia coli және Bacillus subtilis бактерияларында табиғи аминқышқылдарды фторлы аналогтармен алмастыруға талпыныс жасалды. 2015 жылы Будиза мен Солл Escherichia coli-дегі 20899 UGG кодонына жауап ретінде триптофанды тиенопиррол аланинімен толық алмастыруды хабарлады. Қосымша аминқышқылды анық қабылдайтын микробтық штаммдардың эволюциясы генетикалық кодты тәжірибелік түрде кеңейту үшін маңызды құрал болады деп күтілуде. Бағытталған эволюция әдетте мутагенез үшін нақты генді таңдайды, содан кейін пайда болған варианттарды қызығушылық тудыратын фенотип бойынша, көбінесе тіршілік етуге байланыссыз, тексеріп отырады, ал бейімделген зертханалық эволюция белсенді өсетін мәдениеттердің тіршілік етуіне үлес қосатын геномдық деңгейдегі көптеген мутацияларды іріктейді.