Кіріспе

Математикалық социология - математиканы әлеуметтік зерттеулер аясында қолданумен байланысты зерттеулердің салааралық саласы.

Тарих

1940-жылдардың басында Николас Рашевский, содан кейін 1940-жылдардың аяғында Анатоль Рапопорт және басқалар, түйіндері адамдар және сілтемелер таныстық болып табылатын үлкен әлеуметтік желілерді сипаттауға қатысты және ықтималдық тәсілдерді жасады. 1940-жылдардың аяғында байланыс түйіндерінің жабылуы сияқты жергілікті параметрлерді байланыстыратын формулалар шығарылды. Егер A B және C екеуіне де байланысты болса, онда B және C бір-біріне байланысты болуы мүмкіндігінен жоғары. Ал егер адамдар бір-бірімен жеккөрушілік секілді жағымсыз байланыстар болса ше? Бұл мәселені шешу үшін граф теориясы, яғни нүктелер мен сызықтар желілерінің абстрактілі бейнелеулерін математикалық зерттеу, осы екі түрдегі сілтемелерді қамти отырып, оң және теріс сезім қатынастарын білдіретін модельдерді құру үшін кеңейтілуі мүмкін, олар қол қойылған графиктер ретінде бейнеленеді. Белгілі граф теңгерімделген деп аталады, егер әрбір циклдегі барлық қатынастардың белгілерінің көбейтіндісі (әр граф циклының сілтемелері) оң болса. Математик Франк Хараридің ресми түрде жариялауы арқылы бұл жұмыс осы теорияның негізгі теоремасын шығарды. Егер өзара байланысты оң және теріс байланыстардың желісі теңгерімде болса, мысалы, "досымның жауы - менің жауым" деген психологиялық қағидамен сипатталғандай, онда ол екі кіші желіден тұрады, әрқайсысының түйіндері арасында оң байланыстар болады, ал бөлек кіші желілердегі түйіндер арасында тек теріс байланыстар болады. Бұл жерде екі топқа бөлінген әлеуметтік жүйе бейнеленген. Алайда, екі қосалқы желілердің бірі бос болған ерекше жағдай бар, бұл өте кішкентай желілерде болуы мүмкін. Басқа модельде, байласудың салыстырмалы күштері бар. "Танысу" "әлсіз" байланыс ретінде қарастырылуы мүмкін, ал "достық" - мықты байланыс ретінде бейнеленеді. Жоғарыда қарастырылған оның біркелкі туысы сияқты, жабылудың тұжырымдамасы бар, оны күшті триадикалық жабылу деп атайды. Егер A-мен B-нің байланысы берік болса, ал B-мен C-нің байланысы берік болса, онда A мен C-нің байланысы (әлсіз немесе күшті) болуы керек. Осы екі дамуда біз құрылымды талдауға байланысты математикалық модельдерді аламыз. Математикалық социологиядағы басқа да ертедегі ықпалды даму процестерге қатысты. Мысалы, 1952 жылы Герберт А. Саймон әлеуметтік топтардың жарияланған теориясының математикалық формализациясын дифференциалдық теңдеулердің детерминистік жүйесінен тұратын модельді құру арқылы шығарды. Жүйені формалды зерттеу кез келген топтың динамикасы мен имплицитті тепе-теңдік күйлері туралы теоремаларға әкелді. Әлеуметтік ғылымдардағы математикалық модельдердің пайда болуы 1940-1950 жылдары өмір сүру рухына байланысты болды, онда әртүрлі жаңа салааралық ғылыми инновациялар пайда болды, мысалы, ақпарат теориясы, ойын теориясы, кибернетика және әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарында математикалық модельдер құру.

Әлеуметтанудағы математика

Математикалық социология әлеуметтік теорияларды құру үшін математиканы пайдаланады. Математикалық социология социологиялық теорияны математикалық терминдермен түсіндіруге бағытталған. Бұл әдістің артықшылықтарына түсініктіліктің артуы және математиканы интуитивті түрде қол жеткізе алмайтын теорияның мәнін алу үшін қолдану мүмкіндігі кіреді. Математикалық социологияда ең ұнайтын стиль "математикалық модель құру" деген сөз тіркесінде жинақталған. Бұл белгілі бір әлеуметтік құбылыс туралы нақты болжамдар жасау, оларды ресми математикада көрсету және идеяларға эмпирикалық түсіндіру жасау дегенді білдіреді. Бұл сонымен қатар модельдің қасиеттерін шығарып, оларды тиісті эмпирикалық деректермен салыстыруды білдіреді. Әлеуметтік желілерді талдау - бұл саланың жалпы социологияға және жалпы ғылыми қауымдастыққа қосқан ең танымал үлесі. Математикалық социологияда әдетте қолданылатын модельдер әлеуметтанушыларға жергілікті өзара әрекеттесудің қаншалықты болжамды екенін түсінуге мүмкіндік береді және олар көбінесе әлеуметтік құрылымның жаһандық үлгілерін шығара алады.

Қосымша өзгерістер

1954 жылы социолог Джеймс С. Коулман Рашевскийдің әлеуметтік мінез-құлық үлгілерін сын тұрғыдан талдауды жазды. Рашевскийдің үлгілері және сонымен қатар Саймон құрастырған модель сұрақ тудырады: мұндай теориялық модельдерді социология деректерімен қалай байланыстыруға болады, олар көбінесе зерттеулер түрінде болады, онда нәтижелер адамдар бір нәрсеге сену немесе әрекет ету пропорциялары түрінде көрсетіледі. Бұл теңдеулерді жеке адамның аз уақыт аралығында өзгеру ықтималдығы туралы болжамдардан алуды ұсынады, бұл математикадағы стохастикалық процестерде жақсы танымал процедура. Коулман бұл идеяны өзінің 1964 жылғы "Математикалық социологияға кіріспе" кітабында көрсетті, онда әлеуметтік желілердегі стохастикалық процестерді тиісті деректермен салыстыру арқылы жасалған модельді тексеруге мүмкіндік беретін түрде талдау мүмкін екендігі көрсетілген. Осы идеяны әлеуметтік қатынастардың өзгеру процестеріне қолдануға болады және қолданылған, бұл әлеуметтік желілерді зерттеудегі белсенді зерттеу тақырыбы, оны "Science" журналында жарияланған эмпирикалық зерттеу көрсетеді. Басқа жұмыстарда Коулман экономикадан алынған математикалық идеяларды, мысалы, жалпы тепе-теңдік теориясын, жалпы әлеуметтік теория мақсатты іс-әрекет ұғымымен басталуы керектігін және талдамалық себептермен, мұндай әрекетті рационалды таңдау модельдерін қолдану арқылы шамалау керектігін дәлелдеу үшін қолданды (Коулман, 1990). Бұл аргумент басқа әлеуметтанушылардың әлеуметтанушылық талдауда ұтымды таңдау теориясын қолданудағы күш-жігерінде білдірілген көзқарастарға ұқсас, дегенмен мұндай күш-жігерлер мәнді және философиялық сынға ұшырады. Сонымен қатар, жоғарыда көрсетілген типтегі құрылымдық талдау институционалды әлеуметтік қатынастарға, атап айтқанда туыстық қатынастарға негізделген әлеуметтік желілерге дейін кеңейтілді. Бұл жерде математика мен социологияның байланысы абстрактілі алгебраға, әсіресе топтық теорияға қатысты. Бұл өз кезегінде күрделі әлеуметтік желілердің гомоморфты азайтуының деректерді талдау нұсқасына назар аударуға әкелді (бұл көптеген басқа әдістермен бірге Вассерман мен Фауст 1994 жылы ұсынылған). Рапопорттың кездейсоқ және бейтарап желілік теориясына қатысты, оның 1961 жылы Хорватпен бірлесіп жазған үлкен социограмманы зерттеуі өте ықпалды қағаз болып шықты. Бұл ықпалдың ертедегі дәлелі болды. 1964 жылы Томас Фараро және оның серіктесі жағымсыз желілік модельді қолдана отырып, басқа үлкен достық социограммасын талдады. Кейін 1960 жылдары Стэнли Милграм кіші әлем проблемасын сипаттап, онымен айналысатын тәжірибе жүргізді. Марк Грановеттер өте жемісті идея ұсынды және оны қолданады, онда ол 1961 жылғы Рапопорттың қағазын қолдана отырып, әлсіз және күшті байланыстар арасындағы айырмашылықты ұсынды және қолданды. Басты ой - әлсіз байланыстарда "күш" бар екені. Әлеуметтік өзара іс-қимыл процестерін зерттеу үшін әлеуметтанудағы кейбір зерттеу бағдарламалары тәжірибелік әдістерді қолданады. Жозеф Бергер және оның әріптестері осындай бағдарламаны бастады, оның негізгі идеясы - теориялық "күтілетін жағдай" ұғымын қолдану. Теориялық модельдерді құру үшін, адамдар арасындағы процестерді түсіндіру үшін, мысалы, қоғамдағы сыртқы мәртебені жергілікті топтың шешім қабылдауындағы айырмашылық ықпалына байланыстыратын модельдер. Теориялық жұмыстың көп бөлігі математикалық модельдер құрумен байланысты, әсіресе 1970 жылдардың соңында әлеуметтік ақпаратты өңдеудің графикалық теориялық бейнеленуі қабылданғаннан кейін, Бергер (2000) өзінің зерттеу бағдарламасының дамуына үзілді-кесілді қараған кезде сипаттағандай. 1962 жылы ол және оның әріптестері модель құрастыруды модель құраушының мақсатына сілтеме жасай отырып түсіндірді, бұл теориядағы тұжырымдаманың түсіндірілуі, бір қайталанатын әлеуметтік процестің бейнеленуі немесе теориялық конструкцияға негізделген кең теория болуы мүмкін, мысалы, психологиялық және әлеуметтік құрылымдардағы тепе-теңдік ұғымы, тәжірибелік жағдайда сәйкестік процесі және ынталандыру үлгісі теориясы. Рапопорт, Саймон, Харари, Кольман, Уайт және Бергерден кейінгі математикалық социологтардың ұрпақтары, соның ішінде 1960-шы жылдары осы салаға кірген Томас Фараро, Филип Боначич және Том Майер сияқтылар, олардың жұмысына әртүрлі жолдармен сүйенді.

Қазіргі зерттеулер

Математикалық социология пәннің кішігірім саласы болып қала береді, бірақ ол әлеуметтік өмірді формалды түрде үлгілеу мақсатын бөлісетін басқа да бірқатар салаларды тудыруда табысты болды. Бұл салалардың ең бастысы - әлеуметтік желілерді талдау, ол 21-ғасырда әлеуметтанудың ең жылдам дамып келе жатқан салаларының біріне айналды. Бұл саладағы басқа да маңызды даму - есептеулік социологияның пайда болуы, ол математикалық құралдар жиынтығын компьютерлік симуляцияларды, жасанды интеллектті және озық статистикалық әдістерді қолдану арқылы кеңейтеді. Соңғы қосалқы салада интернеттегі әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы қалыптасқан әлеуметтік белсенділік туралы жаңа үлкен деректер жиынтығы пайдаланылады. Математикалық социологияның маңыздылығының маңызды көрсеткіші - бұл саладағы жалпы қызығушылықты журналдар, соның ішінде "Американдық социология журналы" және "Американдық социологиялық шолу" сияқты орталық журналдар, жалпы алғанда осы салада ықпалды болған математикалық модельдерді жариялады. Математикалық социологиядағы соңғы үрдістер "Математикалық социология журналы" (JMS) журналына жазылған еңбектерінде айқын көрінеді. Бірнеше үрдістер байқалады: эксперименталды деректерді түсіндіретін формалды теориялардың одан әрі дамуы шағын топтық процестермен айналысады, құрылымдық тепе-теңдікке үлкен математикалық және теориялық идея ретінде қызығушылық жалғасуда, теорияға бағдарланған математикалық модельдердің өзара енуі және әдістемеге қатысты инновациялық сандық әдістер, әлеуметтік күрделілік проблемаларын зерттеу үшін компьютерлік симуляцияларды қолдану, микро-макро байланыстар мен пайда болу проблемасына қызығушылық және әлеуметтік қатынастардың желілері туралы зерттеулердің үнемі өсуі. Осылайша, теңгерім мен желілік модельдер сияқты ерте күндердің тақырыптары қазіргі қызығушылықты жалғастыруда. Қолданылатын формальды әдістер математиканың стандартты және танымал әдістерінің көпшілігі болып қалады: дифференциалдық теңдеулер, стохастикалық процестер және ойын теориясы. Компьютерлік симуляция зерттеулерінде қолданылатын агенттік модельдер сияқты жаңа құралдар айқын көрінеді. Көп жылдық негізгі проблемалар әлі күнге дейін зерттеуді басқарады: әлеуметтік таралу, әлеуметтік ықпал, әлеуметтік мәртебедің шығу тегі мен салдары, бөліну, ынтымақтастық, ұжымдық іс-қимыл, билік және тағы басқалар.

Ғылыми-зерттеу бағдарламалары

Математикалық социологияның көптеген дамуы, оның ішінде формалды теория, алдыңғы қатарлы математикалық социологтар мен формалды теоретиктердің жолды белгілеу үлесімен басталған онжылдықтар бойы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Бұл соңғы еңбектерді есепке алудың басқа бір әдісін ұсынады, бірақ "зерттеу бағдарламасы" идеясын қолдану арқылы алғашқы жұмыстың сабақтастығына баса назар аударады, бұл қандай да бір негізгі принципке немесе тәсілге негізделген теориялық және эмпирикалық зерттеулердің бірізді сериясы. Бұл бағдарламалардың бірнешеуі бар және келесіде осы идеяның жетекші мысалдары қысқаша сипатталады, онда әр бағдарламаның бастауыш басшылығына және оның ондаған жылдар бойы дамуына баса назар аударылады. (1) Рационалды таңдау теориясы және Джеймс С. Коулман: 1964 жылы математикалық әлеуметтануға кіріспе кіруінен кейін Коулман әлеуметтік теорияға және математикалық модельдер құруға үлес қосуды жалғастырды. 1990 жылы оның "Әлеуметтік теорияның негіздері" атты жинағы 1950-жылдардан 1990-жылдарға дейінгі аралықтағы мансабының негізгі теориялық жұмысы болды. Фонд кітабы рационалды таңдау теориясының билік, сенім, әлеуметтік капитал және нормалар (әсіресе олардың пайда болуы) сияқты әлеуметтану тақырыптарын талдау кезінде қалай жұмыс істеуі мүмкін екендігі туралы қол жетімді мысалдарды біріктірді. Осылайша, кітапта рационалды таңдау теориясының әлеуметтанушылық түсіндірменің микро-макро деңгейлеріне көшу үшін тиімді негіз болатыны көрсетілген. Кітаптың маңызды ерекшелігі - рационалды таңдау моделін жалпылауда математикалық идеяларды қолдану, нәтижелерді өзгертуші ретінде тұлғааралық сезім қатынастарын қосу және жалпыланған теория бастапқы өзін-өзі бағдарлаған теорияны ерекше жағдай ретінде, теорияның кейінгі талдауында баса көрсетілгендей, тұжырымдайды. Теорияның рационалдылық болжамдары әлеуметтанушы теоретиктер арасында пікірталастарға әкелді. Дегенмен көптеген әлеуметтанушылар Кольманның микро макро ауысуы үшін жалпы үлгісін қалыптастыруға сүйенді, бұл оның және пәннің түсіндірмелік назарын макроәлеуметтік құбылыстардың әртүрлілігіне аударады, онда ұтымды таңдау әлеуметтік процестердің макро нәтижелерін есепке алу үшін жеке әрекеттерді біріктіру мүддесі үшін микро деңгейді оңайлатты. (2) Структуралылық (формальды) және Харрисон К. Уайт: алғашқы еңбектері жасалғалы бері онжылдықта Харрисон Уайт әлеуметтік құрылымдық талдауды математикалық және эмпирикалық негізде жүзеге асыруда жетекші болды, оның ішінде 1970 жылы "Шans Chains: System Models of Mobility in Organizations" атты басылымы ұйымда және ұйымдарда мобильділік үшін бос орындар тізбегі моделін анықтады және деректерге қолданды. Оның басқа да әсерлі жұмыстарына блок-модельдің және құрылымдық баламаның операциялық тұжырымдамалары кіреді, олар осы рәсімдер мен тұжырымдамаларды қолдану арқылы талдамалық нәтижелер шығару үшін әлеуметтік қатынастық деректерден басталады. Бұл идеялар мен әдістер оның бұрынғы студенттері Франсуа Лорейн, Рональд Брейгер және Скотт Бурманмен бірлесіп жасалды. Бұл үш адам 1963-1986 жылдар аралығында Уайтпен бірге докторантура алған 30-дан астам студенттердің қатарында. Блок-модельдер теориясы мен қолданылуы жақында шыққан монографияда егжей-тегжейлі баяндалған. Уайттың кейінгі еңбектері нарықтарға құрылымдық көзқарас пен 1992 жылы жалпы теориялық негіздеме, кейін қайта қаралған басылымда пайда болды. (3) Күту күйлері теориясы және Джозеф Бергер: Бергердің интеллектуалдық және ұйымдық басшылығымен Күту күйлері теориясы нақты проблемалар бойынша көптеген нақты зерттеу бағдарламаларына бөлінді, олардың әрқайсысы күту күйлерінің негізгі тұжырымдамасы тұрғысынан қаралды. Ол және оның әріптесі және жиі серіктесі Моррис Зелдич-младший өздерінің жұмыстарын ғана емес, Стэнфорд университетінде докторлық бағдарлама жасады, бұл Мюррей Вебстер, Дэвид Вагнер және Хамит Фисек сияқты елеулі бұрынғы студенттердің зерттеулерінің үлкен ағылуына әкелді. Математик Роберт З. Норманмен бірлесе жұмыс істегеннен кейін математикалық граф теориясын әлеуметтік ақпараттарды өз-өзіне және басқаларға қатысты өзара әрекеттесуде өңдеуді бейнелеу және талдау тәсілі ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Бергер мен Зельдич 1962 жылы модельдер түрлерін бірлесіп талдау арқылы теориялық теорияны қалыптастыру мен математикалық модельдерді құру бойынша да жұмыс жасады. Бергер мен Зельдич жаңа жұмысты жариялау үшін ауд...

Мәтіндер мен журналдар

Математикалық социология оқулықтары әдебиеттегі маңызды жұмыстарды талқылаудан бұрын, әдетте, қажетті математикалық негізді түсіндіре отырып, әр түрлі модельдерді қамтиды (Фараро 1973, Лейк және Мекер 1975, Боначич және Лу 2012). Отомар Бартостың (1967) бұрынғы мәтіні әлі де өзекті. Математикалық тұрғыдан қарастырғанда, Рапопорттың (1983) мәтіні кеңірек. Үлгілерге әкелетін түсіндірмелік ойлаудың өте оқырманға ыңғайлы және қияли кіріспесі - Lave and March (1975, 1993 жылы қайта басылған). Математикалық социология журналы (1971 жылы басталған) математиканың әртүрлі түрлерін қолданатын тақырыптардың кең спектрін қамтитын, әсіресе жиі арнайы мәселелер арқылы ашық. Математиканы едәуір қолданатын басқа да әлеуметтану журналдары - есептеу және математикалық ұйым теориясы, әлеуметтік құрылым журналы, жасанды қоғамдар журналы және әлеуметтік желілердегі әлеуметтік модельдеу мақалалары, әлеуметтік құрылымдық талдауға арналған журнал, өте жиі математикалық модельдер мен байланысты құрылымдық деректерді талдауды қолданады. Сонымен қатар, математикалық модельдер құрылымының әлеуметтану зерттеулеріне енуін көрсетеді. Социологиядағы негізгі жан-жақты журналдар, әсіресе "Американдық әлеуметтану журналы" және "Американдық әлеуметтану шолуы" математикалық формулаларды қамтитын мақалаларды үнемі жариялайды.