Кіріспе
Вилбур Фиск Сандерс (1834 жылы 2 мамыр - 1905 жылы 7 шілде) - Монтана штатынан АҚШ сенаторы. Бас ізашар және білікті заңгер Сандерс Монтана территориясының дамуында және штаттың алғашқы саяси тарихында маңызды рөл атқарды.
Wilbur Fisk Sanders (May 2, 1834 – July 7, 1905) was a United States senator from Montana. A leading pioneer and a skilled lawyer, Sanders played a prominent role in the development of Montana Territory and the state's early political history.
Ерте өмір
Сандерс Нью-Йорк штатының Каттарагус округіне қарасты Леон қаласында Айра мен Фридом (Эджертон) Сандерстің отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Род-Айлендтен шыққан фермер, ал анасы Коннектикуттан шыққан. Ира Сандерс әділ дінге шынайы берілген адам болғандықтан, тұңғыш ұлына өз сенімінің батыры, Веслиан университетінің президенті Уиллбур Фисктің есімімен ат қойды (оның есімін замандастары екі емес, бір "l" деп қате жазған). Отбасылық әңгімелерде ерте жастағы бала ақыл-парасатты, зерделі мінез-құлық танытады. Уилбур Нью-Йорктегі жалпы білім беретін мектептерге барып, кейін өзі мектепте сабақ берді. Анасының тілегін орындап, Сандерс 1854 жылы Огайо штатының Акронына көшіп барды, онда ол ұстаздықты жалғастырды және ағасы Сидни Эджертонның қолында заң зерттеді. Оның өмірінде үлкен әсерін 16 жасқа үлкен әкесінің ағасы Сидни тигізді. Эджертон да Сандерсті өз қанатының астына алды. Сандерс 1856 жылы адвокаттық заңгерлікпен айналысты, көп ұзамай Эджертон екеуі заңгерлік серіктестікке кірісті. Эджертон 1840 жылдары "Еркін топырақ" партиясына араласты, ал 1850 жылдардың ортасында Сандерс оған Акронда қосылған кезде оның саяси қызметі жаңадан құрылған Республика партиясына ауысты.
Азаматтық соғыс
Азамат соғысы кезінде ол 1861 жылдың жазында жаяу әскердің ротасын және артиллерия батареясын жалдады және 64-ші полк, Огайо жаяу әскерінің бірінші лейтенанты болып тағайындалды, оның көмекшісі болды. Сандерс Шило шайқасында қызмет етті, ал кейін 1862 жылы ол Нэшвиллдің оңтүстігіндегі темір жол бойында қорғаныс құрылысына көмектесті. Отбасы 1862 жылы тамыз айында жарақатынан ауырған аурудан кейін армиядан кеткенін хабарлады.) 1863 жылы. Ол соттар ұйымдастырылмас бұрын сол жерде болған және алғашқы тұрақты қоныстанушылардың бірі болғандықтан, аумақта заңсыз әрекеттерге белсене араласты. Ол атақты Монтаналық өзін-өзі қорғаушылардың негізін қалаушы, өзінің заңгерлік қызметін пайдаланып, топтың қарапайым кісі өлтірулерін жасырып отырды. 1863 жылдың желтоқсанында Сандерс Джордж Айвсты Монтана штатының Невада қаласында Николас Тиболтты өлтірген деп айыптау ісіне жетекшілік етті. Айвс айыпталып, 1863 жылы 21 желтоқсанда асылып өлтірілді. Джордж Айвс ісімен соттан тыс өлтірулер басталды, бұл іс Сандерс тарапынан ұйымдастырылды, бұл Вирджиния Сити аймағындағы "жол агенттері" жасаған ұрлық пен өлтіруді тоқтатты. Сандерс 1863 жылы 23 желтоқсанда Монтана штатының Вирджиния қаласында құрылған Алдер Гулчтың сақтық комитетінің алғашқы бес ұйымдастырушысының бірі болды. Сандерс, Вигиланттардың жетекшісі ретінде, 1867 жылы вигилантизмге және оған байланысты масондық пен протестантизмге қарсы шыққан аумақтық губернатор Томас Фрэнсис Мигердің құпия өліміне қатысы бар. Мейгер Монтана штатының мәртебесіне ие болғаннан кейін кез келген болашақ кандидатурада Сандерстен ұтылуға жақсы жағдайдағы саяси қарсыласы болды. Адвокат ретінде Сандерс азшылықтар, соның ішінде қытайлар мен үндістерді қорғаушы ретінде танымал болды. 1881 жылы болған сенсациялық сот процесінде Сандерс қытайлық кеншілер Ах Вах пен Ах Йенді қорғауды басқарды. Сандерс дәлелсіз күмәнді дәлелдің жоқтығын дәлелдеді, ал Монтананың аумақтық Жоғарғы соты айыпталушыларды ақтады. 1873 жылы Сандерс Территориялық заң шығарушы орган мүшесі болды. Сондай-ақ, ол ерте жазбаларды сақтаудың маңыздылығын түсінді және 1865 жылы құрылған Монтана тарихи қоғамының отыз жыл бойы президенті болды. Ол өзінің заңгерлік кеңсесінде газеттер мен құжаттарды жинады. Сандерс Монтана пионерлер қоғамының құрылтайшы мүшесі болды және оның хатшысы (1884) және президенті (1888) болды. Ол АҚШ-тың Өкілдер палатасына 1864, 1867, 1880 және 1886 жылдары республикалық кандидат ретінде үміткер болды және 1873 жылдан 1879 жылға дейін Монтананың аумақтық өкілдер палатасының мүшесі болды. Ол 1890 жылы Хеленада ашылған Монтана Веслиан университетінің қамқоршылар кеңесінің бірінші президенті болды.
Монтана штаты
Монтана штаты Одаққа қабылданғаннан кейін, ол АҚШ Сенатына республикашыл ретінде сайланды және 1890 жылдың 1 қаңтарынан 1893 жылдың 3 наурызына дейін қызмет етті. Сенатқа келген кезінде ол Елуінші Конгрессінде Тіркелген заң жобалары жөніндегі комитеттің төрағасы болды. 1890 жылдары Сандерс Монтана штатының Буттегі қытай қауымдастығын, қытай бизнесіне бойкот жариялаған кәсіподақтарға қарсы болды. Сандерс Монтана штатының Хелена қаласында 71 жасында қайтыс болды және ол жердегі Форествейл зиратына жерленді. Монтана штатындағы Сандерс округі оның құрметіне аталған.