Кіріспе

Бразилия мемлекеті

География

Гойас үлкен платоны алып жатыр, оның кең, тегіс беті теңіз деңгейінен 750 мен 900 метр аралығында орналасқан және Бразилияның үш ірі өзен жүйесін бөліп тұрады: оңтүстікте Гойас Парана өзенінің саласы – Паранайба өзенімен суға толы; шығыста Сан-Франциско өзенінің салаларымен суға толы; ал солтүстікке қарай штатты Арагуая және Токантинс өзендері мен олардың салалары суға толы. Штаттағы басқа да ірі өзендер – Мея-Понте, Апоре, Сан-Маркос, Корумба, Клара, Мараньяо, Парана және Прето. Бұл өзендердің ешқайсысымен шағын қайықтарда қысқа қашықтықтарды баққанда жүзуге болмайды. Штаттың ең биік нүктесі – Пусо Альто, теңіз деңгейінен Чапада-дос-Веадеирос аймағында орналасқан. Гойас Бразилияда “campo cerrado” деп аталатын орманды саваннамен жабылған, бірақ өзендер бойында тропикалық ормандар да кездеседі. Платоның климаты тропикалық. Орташа айлық температура ең жылы айда 26 °C-тан ең суық айда 22 °C-қа дейін өзгереді. Жыл жаңбырлы маусымға (қазан–наурыз) және құрғақ маусымға (сәуір–қыркүйек) бөлінеді. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамамен , бірақ бұл биіктік пен микроклиматқа байланысты өзгеріп тұрады. Дегенмен, штаттың кейбір бөліктерінде тропикалық Атлантикалық орманның шағын қалдықтары сақталған, олар көбінесе өзендер мен аңғарлар маңында кездеседі. Гойас, Мату-Гросу, Мату-Гросу-ду-Сул штаттары мен Федералды округтан тұратын Ұлы Орталық-Батыс аймағы Бразилияның ең қарқынды дамитын аймақтарының бірі. Гойас штатының халқы 1950 мен 1980 жылдар аралығында үш есеге өсті және одан әрі жылдам өсуде. Алайда, Федералды округ пен миллионнан астам халқы бар Гояния агломерациясынан тыс Гойас штатының көп бөлігі сиреп қоныстанған. Халықтың негізгі шоғырлану орындары – оңтүстік-шығыста Гояния (Гояния және Апаресида де Гояния) аймағы, Минас-Жерайс штатымен (Катало́н, Рио-Верде, Жатай және Кальдас-Новас) шекаралас аймақ және Федералды округ маңындағы (Формоса, Планальтина де Гойас және Лузианья) жерлер.

Тарих

Бразилияның ішкі бөлігін еуропалықтар алғаш рет 17 ғасырда Сан-Паулудан шыққан экспедициялар арқылы зерттеді. 1682 жылы бандейранте Бартоломеу Буэно да Силва (Анхангуера) Арагуая өзенінің саласының құмды-шағылдан алтын тапты. Ол сол жерде Санта-Анна деп аталған елді мекенді құрды, ол кейін Гояс-Велью колониялық қаласына, штаттың бұрынғы астанасына айналды. 1744 жылы еуропалықтар толық зерттемеген кең ішкі аймақ генерал-капитандыққа айналдырылды, ал 1822 жылы Бразилия империясының провинциясы болды. 1889 жылы ол штат мәртебесін алды. 1891 жылғы Бразилия конституциясы елдің астанасын Бразилияның Жоғарғы жазығына (Планалто-Централь) көшіру керектігін белгіледі, ал 1956 жылы Гояс федералды округ пен ұлттық астана Бразилияның орны ретінде таңдалды. Федералды үкімет ресми түрде 1960 жылы Бразилияға көшірілді. 1933 жылы Гояния, ең ірі қала және астана, солтүстік-батыстағы ескі, қол жеткізу қиын болған Гояс штатының бұрынғы астанасын алмастыру мақсатымен жоспарланды. 1937 жылы штат үкіметі мұнда көшірілді, ал 1942 жылы ресми ашылу салтанаты өтті. Гояния қазір Бразилиядағы ең қарқынды өсіп келе жатқан қалалардың бірі және елдегі өмір сүруге ең қолайлы қалалардың бірі. Ол өнеркәсіп орталығы (Анаполис және Апаресида-де-Гояния қалаларымен бірге) және Сертанежу деп аталатын елдік мәдениет пен музыканың мәдени орталығы ретінде ерекшеленеді. Штаттың салыстырмалы түрде үлкен аумағы болғандықтан, байланыс өте қиын болды. Штаттың солтүстік бөлігі оңтүстік үкімет тарапынан тасталып қалғандай сезініп, бөліну қозғалысын бастады. Жергілікті саяси көшбасшылар да осы қозғалысты қолдады. 1988 жылы Гояс штатының солтүстік жартысы Токантинс деген жеке штат болып құрылды.

Дін

Бразилия география және статистика институтының (IBGE) халық санағы мәліметтері бойынша, 2010 жылы штат халқының 58,89% католик дінін ұстанған, 28,07% протестант немесе евангелист, 8,11% дінсіз, 2,46% спиритист, 0,67% Ехоба куәгерлері, 1,01% басқа христиан діндері (олардың ішінде Бразилия католик-апостольдық шіркеуі, Шығыс православие шіркеуі, мормонизм және тағы да басқалары) болса, ал 0,79% басқа діндерді ұстанған.

Білім

Португал тілі – ресми мемлекеттік тіл, демек мектептерде басты тіл ретінде оқытылады. Дегенмен, ағылшын және испан тілдері де ресми жоғары мектеп оқу жоспарының құрамына кіреді.

Экономика

Қызмет көрсету секторы ЖІӨ-нің ең ірі бөлігі болып табылады, 43,9% құрайды, одан кейін өнеркәсіп секторы 35,4% құрайды. Ауыл шаруашылығының үлесі ЖІӨ-нің 20,7%-ын құрайды (2004 ж.). Гойас экспорты: соя 49,2%, ірі қара еті 10,5%, алтын 9,1%, басқа ет 7,5%, темір 7,4%, былғары 4% (2002 ж.). Бразилия экономикасындағы үлесі: 2,4% (2005 ж.). Гойас егін шаруашылығында елдегі көшбасшы болып табылады. 2016 жылы Гойаста Бразилиядағы ірі қара малдарының саны бойынша 3-орынды иеленді: 22,6 миллион бас. 2015 жылы Гойаста шошқа саны шамамен 2,0 миллион басқа жуық болды. Штат Бразилиядағы ең ірі 6-шы мал қорасына ие, бұл ұлттық мал қорасының 5%-ын құрайды. Гойастағы муниципалитеттер арасында Рио-Верде халық саны бойынша 3-орынды иеленді. 2016 жылы Гойас сүт өндірушілердің ішіндегі 4-орынды иеленді, бұл елдің сүт өндірісінің 10,1%-ын құрады. 2015 жылы штатта тауық саны 64,2 миллион басқа жетті. Биыл тауық жұмыртқасының өндірісі 188 миллион ондыққа жетті. Гойас ұлттық өнімнің 5%-ын құрайтын жұмыртқа өндірушілердің ішіндегі тоғызыншы орынды иеленді. Ауыл шаруашылығының жалпы үлесі мемлекеттің ЖІӨ-нің 21%-ын құрады. Гойас штаты қант қамышы, жүгері, соя, сорго, бұршақ, күнбағыс, помидор, сарымсақ өсірумен қатар мақта, күріш, кофе және бидай өсіреді. 2019 жылы Гойас Бразилияның ең жоғары дәнді дақылдар өндіретін 4-ші штаты болды, бұл ұлттық өнімнің 10%-ын құрады. Гойас - елдегі қант шашағы өнімін өндіруші екінші орында, ұлттық өнімнің 11,3%-ын құрайды, 2019-20 жылғы өнімнің 75,7 млн тоннасы жиналды. Сол жылы 12,46 млн тонна соя өндірген 4-ші ел болды. Ол сорго өндірісінде ұлттық көшбасшылыққа ие: 2019-2020 циклында Бразилияның өсімдік шаруашылығының 44%-ын өндірді, 1,09 миллион тонна өнім жиналды. 2017 жылы елімізде жүгері өсіру бойынша 4-ші орында тұрды. Сондай-ақ, мемлекет Бразилияның қызанақ өндіру бойынша көшбасшысы болып табылады: 2019 жылы 1,2 миллион тоннадан астам өнім өндірді, бұл елдің жалпы өнімінің үштен бірі. 2019 жылы Гойас бразилиялық сарымсақ өндірісінің көшбасшысы болды. Гойас 2017-18 жылғы егін жинау кезінде 374 мың тоннамен Бразилиядағы бұршақ өндіруші 4-ші орында болды және елдің өндірісінің шамамен 10%-на ие болды. Сонымен қатар, Мату-Гросу штаты мақта өндіруде үшінші орында тұр, бірақ ұлттық өнімнің басым бөлігі Мату-Гросудан келеді, ал Гойас тек 2,3% ғана қатысады. Күнбағыс бойынша 2020 жылы Гойас 41,8% -мен Мато-Гросодан ғана жоғалып, 2-ші ірі ұлттық өндіруші болды. Күріш өндіруде Гойас Бразилияда ұлттық өнімнің 1%-ын өндіретін 8-ші ірі өндіруші болып табылады. Минералдар да маңызды, мемлекет никель, мыс, алтын, ниобий және алюминий (боксит) өндіруші болып табылады. 2017 жылы Гойас ұлттық минералды қатысудың 4,58%-ын иеленді (елдегі 3-орын). Никельді өндіруде Гойас пен Пара - елдің жалғыз екі өндірушісі, Гойас өндірісі бойынша бірінші орында, 154 мың тоннаны 1,4 миллиард реалға ие болды. Мыс өндірісінде 242 мың тоннамен 1,4 миллиард реалдық құнмен елдегі 2-ші орынды иеленді. Алтын өндіру бойынша ол 10,2 тоннамен 823 миллион реалдық құнмен елдегі 4-ші орында тұрды. Ниобий (пирохлор түрінде) 27 мың тоннамен, құны 312 миллион реалдық доллармен, елдегі 2-ші ірі өндіруші болды. Алюминий (боксит) өндірісінде ол елдің 3-ші ірі өндірушісі болды, оның құны 51 миллион реалға жетті. Жемшөптер бойынша Гойас Бразилиядағы изумруд өндіретін штаттардың бірі болып табылады. Кампос-Вердес "Зөміргүлдер астанасы" деп аталады. Сондай-ақ, штатта турмалин өндірісі белгілі (Бразилия - бұл асыл тастың ең ірі өндірушілерінің бірі) және сапфир (жедел режимде). Мемлекеттегі ең қарқынды дамып келе жатқан сала - өнеркәсіп пен сауда. 2017 жылы Гойастың өнеркәсіптік ЖІӨ-сі 37,1 млрд реал долларын құрады, бұл ұлттық өнеркәсіптің 3,1%-ына тең. Ол салада 302,952 жұмысшы жұмыс істейді. Негізгі өнеркәсіптік секторлар: Құрылыс (25,6%), Тамақ (25,2%), Электр энергиясы және су (17,2%), Мұнай өнімдері және биоотын (7,4%) және Химия (3,7%). Осы 5 секторда мемлекеттік өнеркәсіптің 79,1% шоғырланған. Гойания мен Апаресида де Гойания азық-түлік өңдеу өнеркәсібінің орталығы, фармацевтикалық фабрикалардың Анаполисі болып табылады. Оңтүстік-батыстағы Рио-Верде - бұл аймақта көптеген жаңа өнеркәсіп орындары орналасқан, ал Катало - металл механикалық және химиялық орталық. Бразилияда автомобиль секторының үлесі өнеркәсіптік ЖІӨ-нің 22% -ға жуығын құрайды. Гойаста Mitsubishi, Suzuki және Hyundai зауыттары бар.

Экономикалық көрсеткіштер

Ауыл шаруашылығы (тоннада): қант қамысы (9.251.798), соя (3.420.653), жүгері (3.414.601), помидор (759.009), күріш (352.135), мақта (278.363), маниок (255.639), бұршақ (200.977) (1999). Мал басы: құс (80.000.000 шамамен), ірі қара мал (18.000.000 шамамен), шошқа (1.000.000 шамамен) (1999). Кен байлықтары: титан илмениті (1,624 т), никель (52,302 т), марганец (23,242 т), кобальт (484 т), темір (199 шикі тонна), ниобий пирохлориді (54,953 т), алтын (4.512.882 грамм), күміс (211.917) (1998). Өнеркәсіп: азық-түлік, металлургия, металл емес кендерді өндіру.

Инфрақұрылым

2017 жылы штаттағы жалпы жол желісі 96 642,1 км құрады, оның ішінде қалалық, мемлекеттік және федералдық жолдар бар. 2021 жылдың желтоқсанына қарай Гойас штаты қалалық жолдардан басқа, Гойас штатының 21 212,67 км және 2 094,3 км федералдық жолдарына ие болды. 13 000 км-ден астам асфальтталған жолдар бар, ал шамамен 1 200 км екі қатарлы автомобиль жолдарынан тұрады. BR 060 Бразилиа, Гояния және Жатай арасында 520 км-ден астам екі қатарлы болып келді. BR 050 штатта дерлік толығымен екі қатарлы, Кристалина мен Минас-Жерайс штатының шекарасы арасындағы 200 км-ден астам автомобиль жолдары екі қатарлы. Гояния мен Минас-Жерайс штатының шекарасы арасындағы BR 153 де екі қатарлы, сонымен қатар Гоянияны BR 070-пен байланыстыратын автомобиль жолдары да екі қатарлы. Штаттағы автомобиль жолдарының екі қатарлы болуы 2000 жылдары басталды және содан бері үнемі дамып келеді. Қазіргі уақытта Анаполис пен Токантинс штатының шекарасы арасындағы BR 153 жолын екі қатарлы ету жобасы жүзеге асырылуда. Бразилиялық автомобиль жолдары жүйесіне BR 020, BR 040, BR 050, BR 060, BR 070, BR 080, Rodovia Transbrasiliana (BR 153), BR 158, BR 251, BR 364, BR 414, BR 452 кіреді; сонымен қатар, штат арқылы 60-тан астам мемлекеттік автомобиль жолдары өтеді. Гоянияның солтүстік-шығысындағы Санта-Женовева әуежайында жақын арада жаңғырту жұмыстары басталады. Жылдық номиналды сыйымдылығы 600 000 жолаушыны құраса, 2004 жылы 950 000 жолаушыны қабылдады. Жаңа терминалымен бірге ол жылына 2 миллионға дейін жолаушыны қабылдай алады. Гойаста бірнеше әуежай бар. Анаполисте Бразилия әуе күштерінің үстіркілді ұшақтары үшін әуе базасы салынды. Паранайба өзенінде тек су жолы бар, ал оның негізгі порты – Сан-Симао, ол Hidrovia Tietê Paraná жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Штаттағы ең маңызды теміржолдардың бірі – Ferrovia Norte Sul (Солтүстік-Оңтүстік теміржолы). 2021 жылдың 4 наурызында Сан-Симао (ГО) мен Эстрела-д'Оэсте (СП) арасындағы бөлім пайдалануға берілді. Сан-Симаода 42 000 тонналық сыйымдылығы бар және жылына 5,5 миллион тонна соя, жүгері және соя ұнын өңдеуге қабілетті терминал салынды. 2021 жылдың 29 мамырында Рио-Верде (ГО) мультимодальды терминалынан Сантос портына соямен жүктелген алғашқы теміржол пойзы жөнелтілді. Бұл сапар Рио-Верде мен Сан-Симао (ГО) арасындағы 200 км-ден астам жолдың ашылуын белгіледі.

Спорт

Штаттағы басты спорт түрі – футбол. Басты футбол клубтары: Гояс, Атлетико Гояньенсе, Вила Нова, Анаполис, Итумбиара, Анаполина, CRAC және Гояния. Гоястағы басты стадиондар – Серра Дорада стадионы және Педро Людовико Тейшейра Олимпиадалық стадионы, ол 2019 жылғы FIFA U-17 әлем чемпионатының өткізілу орындарының бірі ретінде таңдалды. Волейбол да Гояс халқы арасында кең таралған, дауыс беру бойынша 3-орынды иеленеді, ал футзал 2-орында. Регби Гоястағы сүйікті спорт түрлерінің қатарында 4-орында тұр. Волейбол мен футзалдың кеңінен таралған жері – Анаполис қаласы, онда ресми жарыстарды өткізуге қабілетті халықаралық спорт залы бар, ол Ньютон де Фария атындағы халықаралық спорт залы деп аталады. Олимпиада жүлдегерлері – волейболдан Данте және жүзуден Карлос Джейме, сондай-ақ әлем чемпионаттарының жүлдегерлері – баскетболдан Сезар Себба және су спортынан Диого Вильяриньо осы штат туған жері.

Ту

Жасыл түсті жолақтар көктемді, ал сары түсті жолақтар алтынды көрсетеді. Сол жақ жоғарғы бұрыштағы көк түсті төртбұрыш аспанды бейнелейді, ал бес жұлдыз Оңтүстік Крест жұлдыз тобын құрайды. Ту 1919 жылдың 30 шілдесінде қабылданды. Бұл Бразилияның бастапқы республикалық туының жұмсақ нұсқасы, бірақ оның өзі де түпнұсқа емес.