Кіріспе
Крым түбегіндегі бұрынғы мемлекет Теодор княздігі (Αὐθεντία πόλεως Θεοδωροῦς καὶ παραθαλασσίας), сондай-ақ Готия (Γοτθία) немесе Теодор Мангуп княздігі деп аталады, Крымның оңтүстік бөлігіндегі, атап айтқанда Крым тауларының етегінде орналасқан грек княздігі болды. Ол Шығыс Рим империясының соңғы штаттарының бірі және 1475 жылы Османлы серб Гедик Ахмед-пашаның Осман империясы жаулап алғанға дейін Қырым готтарының соңғы аумақтық қалдықтарының бірі болды. Оның астанасы Дорос, кейде Теодоро деп те аталатын, ал қазір Мангуп деп аталады. Мемлекет Трапезон империясымен тығыз байланыста болды.
The Principality of Theodoro (Αὐθεντία πόλεως Θεοδωροῦς καὶ παραθαλασσίας), also known as Gothia (Γοτθία) or the Principality of Theodoro Mangup, was a Greek principality in the southern part of Crimea, specifically on the foothills of the Crimean Mountains. It represented one of the final rump states of the Eastern Roman Empire and the last territorial vestige of the Crimean Goths until its conquest by the Ottoman Empire by the Ottoman Serb Gedik Ahmed Pasha in 1475. Its capital was Doros, also sometimes called Theodoro and now known as Mangup. The state was closely allied with the Empire of Trebizond.
Тарих
12 ғасырдың аяғында Қырым түбегі Византия империясынан бөлініп шықты, бірақ 1204 жылы Константинопольді талан-таражға түсіргеннен кейін оның кей бөліктері Трапезунтия Газария Ператеясына қосылды. Бұл тәуелділік ешқашан өте күшті болған жоқ және ақыр соңында 1238 жылы жарым аралға құйылып, оның шығысын басып алған және батыс жартысына, соның ішінде Готияға да алым-салық салған монғолдар алмастырды. Аталған алымнан басқа олардың ықпалы шектеулі болды, әкімшілік істер жергілікті адамдардың қолына қалдырылды. Готия княздігі алғаш рет 14 ғасырдың басында аталып өтіледі, ең ерте кездескен датаны Византиядан кейінгі тарихшы Теодор Спандаунс ұсынды, ол Андроник III Палеологтың (13281341) тұсында "Готя князі" болғанын жазды. 14 ғасырда бірнеше ғалымдар "Дмитрийді" - Көк су шайқасындағы (шамамен 1362/1363) үш Алтын Орда әміршілерінің бірі Готия әміршісімен сәйкестендірді. Бұл жағдайда атау Маңғұптың татар иелерінің бірі Хуитанидің (төменде қараңыз) шомылдыру рәсімінен өткен аты болуы мүмкін. "Теодоро" (бұзық түрінде Θεοδωραω) атауы алғаш рет грек жазбасында, сондай-ақ шамамен 1361/1362 жылы, содан кейін 1374 жылғы генуэздік құжатта "Теодоро Мангоп" ретінде пайда болады. А. Меркати бұл форма грек көпшесі Теодоройдың "Теодорес" деген сөздің бұзылуы деп болжады, яғни Қасиетті Теодор Стрателатес және Теодор Тиро дегенді білдіреді, бірақ Н. Банеску бұл аймақтың ерте ортағасырлық атауынан кейін түпкілікті грек атауынан туындаған деген альтернативті түсіндірмені ұсынды. Қайдан шықса да, аты қалады: 1420-жылдарға қарай ханзаданың ресми титулы "Теодоро қаласының және Теңіз аймағының иелері" (αὐθέντης πόλεως Θεοδωροῦς καὶ παραθαλασσίας) деп оқылды, ал оны жергілікті тұрғындар Θεοδωρίτσι (Theodoritsi, 'кіші Теодоро') деп атады. 1395 жылы Тамерлан атты әскербасы Қырым аралына басып кірді, бірнеше қалаларды, соның ішінде Готияның астанасы Теодороны қиратты. 1404 жылы оның өлімінен кейін Готия Қара теңіздің ең маңызды күштерінің біріне айналды, бұл Генуяның тұрақсыздық кезеңінен және оның Қара теңіз колонияларының назардан тыс қалуынан, сонымен қатар Қырым хандығының өсуінен пайдаланды. 1432 жылы Готия Венециямен Генуяға қарсы тұрып, Готияға теңізге шығу мүмкіндігін беруге уәде берді. Князьдік солтүстікке қарай Алтын Ордамен бейбіт қарым-қатынаста болды, құл ретінде жыл сайынғы алым төледі, бірақ жағалауға қол жеткізу және Қырым порттары арқылы өтетін сауда үшін оңтүстікке қарай Генуялық Газария колонияларымен үнемі жанжалға ұшырайды. Батыста Ямболиден (Балаклава) шығыста Аллстонға дейінгі жағалаудағы жердің тар жолағы, бастапқыда княздіктің бөлігі, көп ұзамай Генуяның бақылауына түсті. Жергілікті гректер бұл аймақты Параталассия ("теңіз жағалауы") деп атады, ал Генуялықтардың билігі кезінде ол Готия капитандығы деп аталды. Оңтүстік жағалаудағы порттардан айырылғаннан кейін Теодорит Черная өзенінің сағасында Авлита деп аталатын жаңа портты құрып, оны Каламата (қазіргі Инкерман) бекінісімен нығайтты. 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін грек тілінде сөйлейтін көптеген қаралар Қырымға, әсіресе Теодор мен Чуфут Кале княздігіне көшіп кетуге шешім қабылдады, өйткені Қырымда таныс христиандық грек мәдениеті болды. 1474 жылы Каффа халқы көтеріліс шегінде болған көрінеді; осы жылдан бастап ресми құжаттарда Готика жер иелері мен шаруаларына келтірілген зиян немесе Алушта мен Кембалоның шекаралық аудандарындағы ғимараттарды өртеу туралы баяндалады. Сол кездегі ханзада Исаак (итальяндық құжаттар оны Сайхус немесе Сайкус және орыс Исаико деп жазады) Генуялықтарға Каффамен соғыс басталады деп қорқып, ресми шағым берді. 1475 жылы 6 маусымда Османдық албан командирі Гедик Ахмет-паша бес күндік қоршаудан кейін Каффаны жаулап алды. Мангупты қоршау қыркүйек айында басталды. Патшаның қорғанысында үш жүз валах болды. Васильевтің айтуынша, қаланы қоршау кезінде бес рет шабуылдан өткізді; соңында Теодордың азық-түлік қорын блокадаға ұшыратып, халық аштыққа ұшырай бастады. 1475 жылдың желтоқсанының соңында Мангуп ханзада, халық және олардың меншігі сақталады деген шартпен Осман империясына берілді. Қирымның қалған бөлігі қазір Осман империясының вассалы болған Қырым хандығының құрамында болса, Теодордың бұрынғы жерлері мен оңтүстік Қырым тікелей Жоғарғы Портаның басқаруымен болды. Осман тарихшысы Ашик-паша Задеге сәйкес, Мангуп берілгеннен кейін Османликтер оны Каффамен бірдей қарастырды. Османдықтар қаланың басшыларын тұтқындап, Констант�...
Теодордың ханзадалары
Тарихшы Александр Васильев бірінші ханзаданы шамамен 1362/3 жылы Көк су шайқасында куәландырған Деметрий деп атайды. Васильевтің айтуынша, оны Маңғоп қабырғасына "Теодор" деген атаумен жазылған тас жазуды сол уақытта орнатқан Хеккатонтарх Хуитанимен бірдейлеуге болады. Димитрийден кейінгі ханзадалар тек орыс дереккөздерінен ғана белгілі. Грек династиясының бір тармағы Габралар Феодор билеушілері болды және ғалымдар оларды әдетте орыс дереккөздерінен "Ховра" деп аталатын отбасымен бірдейлендіреді. Степан ("Степан Васильевич Ховра") князь 1391 немесе 1402 жылы ұлы Григориймен бірге Мәскеуге көшті. Оның аталық есімі Базиль есімді әкесі бар екенін білдіреді, ол оған князь ретінде (және өз кезегінде Деметрийдің ұлы болуы мүмкін) болған. Степан мен Григорий монахтар болды, ал Григорий кейін Мәскеудегі Симонов монастырына негіз қойды. Орыс абыройының Ховрин және Головин әулеттері өздерінің ата-бабаларымыз деп есептеген. Готияда Стефанның орнын басқа ұлы Алексий I басқарды, ол 1444-45 немесе 1447 жылы қайтыс болғанға дейін билік жүргізді. Алексийдің мұрагері оның үлкен ұлы Иоанн болды, ол Мария Асанинаға үйленген, ол Византия императорлық династиясы Палеологтар мен Асанестер мен Цамплаконның асыл тұқымдарына қатысты. Бұл ерлі-зайыптылардың Алексий есімді ұлы болды, ол 1446/7 жылдары, мүмкін, Трапезонтта қайтыс болды. Оның "Принц ұлына" (τ Αὐθεντοπούλ) деп аталатын эпитафиясын Иоанн Евгений жазған және отбасы туралы бірегей генеалогиялық деректерді ұсынады. Иоаннның билігі өте қысқа болған сияқты, немесе ол шынымен де билік жүргізбеген болуы мүмкін. А. Васильев Алексий I қайтыс болғаннан кейін Готядан Трапезонтқа кеткен деп болжайды. Алексий I-нің қызы Мария Готия 1426 жылы соңғы Трапезунт императоры Давидтың бірінші әйелі болды. 1458 жылдан кейін Олубей туралы айтылмайды, ал біршама уақыт бойы есімдері белгілі болған әміршілер жоқ; Генуялық құжаттарда тек "Теодордың қожайыны және оның бауырлары" (dominus Tedori et fratres ejus) туралы айтылады. 1465 жылы ханзада Исак туралы айтылады, ол Олубейдің ұлы болуы мүмкін, сондықтан 1458 жылдан бастап билік құрған болуы мүмкін. Османдықтардың қатерлі ықпалына ұшыраған ол Каффада генуэздермен татуласып, өз қарындасы Мария Асанинаны Молдавияның билеушісі Ұлы Степанға үйлендірді. Алайда, кейінгі жылдары оның Осман империясына деген жақтастығы 1475 жылы ағасы Александрдың Степан І Ұлының қолдауымен оның билігін құлатуына әкелді. Бұл Теодорды құтқару үшін тым кеш болды: 1475 жылдың желтоқсанында Қырым жағалауындағы басқа да христиан бекіністерін жаулап алғаннан кейін, Османликтер үш ай қоршаудан кейін қаланы басып алды. Александр мен оның отбасын тұтқынға алып, Константинополға әкетіп, онда ханзаданың басын шауып өлтірді. Оның ұлы ислам дінін күшпен қабылдады, ал әйелі мен қыздары сұлтанның хареміне кірді.
Мәдениет
Гот халқының құрамында гректер, кримдік готтар, аландар, черкестер, болгарлар, кумандар, қыпчактар және басқа да этникалық топтар болды, олардың көпшілігі православиелік христиандықты ұстанатын және эллиндік. Князьдіктің ресми тілі грек тілі болды. Готяда әртүрлі мәдени әсерлерді байқауға болады: оның архитектурасы мен христиандық қабырға кескіндемелері негізінен Византиялық болған, бірақ оның кейбір бекіністері жергілікті және генуэздік сипатты көрсетеді. Бұл аймақта табылған жазулы мәрмәр тақташалар Византия, Италия және Татар елдерінің сәндік элементтерімен безендірілген. 1901 жылы Мангуп қаласында грек жазбалары табылды. Бұл жазудан 1503 жылы, яғни түрік жаулап алғаннан кейін отыз жылдай өткен соң, Мангуп тұрғындары әлі де грек тілінде сөйлейтінін білеміз. Қала түрік әміршісінің билігінде болды. Келесі жылдары қалада Османдықтардың басып алуынан бұрын жасалған көптеген грек жазбалары табылды. Инкерман қаласынан да грек жазбалары табылған. Мангуптан табылған византиялық қола салмақтар тұрғындардың императорлық салмақ жүйесіне сай өмір сүргеніне дәлел келтіреді. 1475 жылы түрік жаулап алғаннан кейін түріктер гректердің діні мен діни институттарын, сондай-ақ грек шіркеу ұйымын сақтады.