Кіріспе

Тетис ғылыми-зерттеу институты (ресми атауы: Istituto Tethys ONLUS) - 1986 жылы ғылыми және қоғамдық хабардар ету арқылы және халықаралық қорғау процесіне қатысу арқылы теңізді қорғауды қолдау үшін құрылған коммерциялық емес ғылыми-зерттеу ұйымы. Тетистің қызметі негізінен Жерорта теңізінде жүзеге асырылады, бірақ зерттеу бағдарламалары Қара теңізде, Солтүстік Атлант мұхитында, Кариб теңізінде, Қызыл теңізде және Антарктидада жүргізілді. Осы жұмыстардың нәтижелері ғылыми басылымдарда, сондай-ақ кездесулерде, семинарларда және конференцияларда ұсынылды.

Миссиялық мәлімдеме

Тетистің миссиясы - ұлттық және халықаралық теңізді қорғау саясаты мен процестерін ғылыми біліммен қамтамасыз ету арқылы, сондай-ақ қоғамдық хабардарлық пен білім беру іс-шараларын әзірлеу, насихаттау және іске асыру арқылы теңіз ортасын және оның биологиялық әртүрлілігін сақтау.

Тарих

Тетис ғылыми-зерттеу институтын 1986 жылы 31 қаңтарда Миланда теңіз экологы Джузеппе Нотарбартоло ди Сциара және сол кезде AQVA итальяндық журналының баспашысы Эгидио Гавацци құрды. Ұйымның атауы грек мифологиясындағы суретші, Тетис теңіз құдайы, Уран мен Гайяның қызы және Океанның әйелі. Жерорта теңізі - ежелгі Тетис мұхитының қазіргі заманғы қалдықтары. 1995 жылдан бастап Институттың штаб-пәтері Миланның Азаматтық аквариумының үй-жайларында қалалық кеңеспен жасалған келісім негізінде құрылды. Тэтис өзінің құрылған кезінен бастап теңіз сүтқоректілері, мысалы, кит және дельфиндер және жойылып бара жатқан Жерорта теңізі монах теңіз тұмсығы сияқты зерттеу жұмыстарын алға тартты, бірақ зерттеулер сонымен қатар шайтан сәулелері мен теңіз торнадорына да қатысты. Үш онжылдықтан астам уақыт бойы жұмыс істеген Тетис теңіздегі кит туралы ең үлкен деректер жиынтығын жинады. Tethys өзінің деректерін ғылыми қауымдастықпен және саясаткерлермен бірнеше ашық қолжетімділік платформалары арқылы бөліседі, мысалы OBIS, OBIS SEAMAP, GBIF, EMODNET және INTERCET.

Ғылыми-зерттеу бағдарламалары мен әдістері

Зерттеу әдістері: қашықтықтан сынама алу (ұшақтардан, ұшақтар мен кемелерден) халық санының көптігін бағалау үшін ұзақ мерзімді фототалдау негізінде қайтадан аулау әдістері; қоршаған ортаның қашықтықтан сезімделетін ковариаторларын жинауды, биоакустиканы, мінез-құлық сынамаларын алуды, генетикалық және токсикологиялық талдаулар үшін қашықтықтан биопсиялық сынамалар алуды, пассивті бақылау әдістерін, сондай-ақ радио және спутниктік телеметрияны қамтитын тіршілік ортасы мен таралудың уақыт сериясын зерттеу. 1987 жылдан бері Tethys Италия мен көршілес елдерді қоршаған суларда кит тәрізді жануарларды зерттеу жұмыстарын жүргізуде. Алғашқы кемелік зерттеулер Жерорта теңізінің орталық бөлігінде салыстырмалы молшылықты бірінші рет бағалауға мүмкіндік берді, бұл Жерорта теңізінің басқа аймақтарымен салыстырғанда Лигурия теңізінің киттер мен дельфиндер үшін үлкен маңызын көрсетті. Бұл - теңіз жануарларын қорғау аймағын құру қажеттілігінің алғашқы белгісі болды, бұл Жер шарының солтүстік батыс бөлігінде теңіз жануарларын қорғау аймағын құру қажеттілігін білдірді. 2009 жылдан бастап Tethys Италияның Қоршаған орта және жерді және теңізді қорғау министрлігі (MATTM) қаржыландыратын, Халықаралық кит аулау комиссиясы (IWC) және Қоршаған ортаны қорғау және зерттеу институты (ISPRA) бірлесіп, кит тәрізді жануарлардың тығыздығын және мол болуын бағалау және Италияның айналасындағы теңіздерде кит тәрізді жануарлар мен басқа да теңіз мега омыртқалыларының таралуын бақылау үшін маусымдық әуе зерттеулерін жүргізді. Зерттеуге алынған аймақтар Лигурия теңізі, Орталық және Оңтүстік Тиррен теңізі, Корсика мен Сардиния теңіздерінің бөліктері, сондай-ақ Ион теңізі мен Таранто шығанағы кірді. Зерттеу жұмыстары сондай-ақ Жерорта теңізінде, әсіресе Пелагос қорығында кит пен ірі кемелердің соқтығысуына бағытталған. Пелагос келісімінің тұрақты хатшылығы қаржыландырған және 2020 жылдың қыркүйегінде жарияланған зерттеу (Пелагос қорығында кемелердің балық және сперма киттеріне соққы беру қаупін азайту үшін жеңілдету стратегиясын әзірлеу және бағалау туралы ұсыныс) Британдық Антарктика зерттеуі, Халықаралық жануарлар қамын ойлау қоры, QuietOceans, Souffleurs d'Ecume, WWF Франциямен бірлесіп жүргізілді. Tethys сонымен қатар LIFE SEADETECT жобасының серіктесі, бұл теңіз сүтқоректілерімен соқтығысу мәселесін азайтуға бағытталған Еуропалық ынтымақтастық жобасы (2022 2026).

Адриатикалық дельфин жобасы

Тетис теңіздегі Жерорта теңіз сүтқоректілері бойынша ұзақ мерзімді зерттеу бағдарламаларын жүзеге асырды. Олардың ішіндегі ең көнесі - Лошинь аралында (Хорватия) орналасқан Адриатикалық дельфиндер жобасы (ADP) 1987 жылдан 1999 жылға дейін Tethys компаниясы арқылы жүргізілді және ол жалпы бөтелкелі дельфиндер (Tursiops truncatus) жергілікті популяциясы туралы маңызды экологиялық білімді берді. Жазғы уақытта шағын кемелердің өте көп қозғалысынан қауіп төндіретін дельфиндердің тіршілігін сақтау мәселесі Институтты жергілікті дельфиндерді қорғау аймағын құруды ұсынды. 1999 жылы Tethys ADP-ді тоқтату туралы шешім қабылдағанда, жергілікті дельфиндер туралы ғылыми және қорғау жұмыстарының жетекшілігі бұрынғы ADP зерттеушілеріне, Хорватиялық үкіметтік емес ұйым Blue World Institute-тің негізін қалаушылар мен негізін қалаушыларға берілді.

Киттерге арналған қорықтарды зерттеу

1990 жылы құрылған "Келіндер қорығы" (CSR) жобасы - Тетистің екінші ұзақ мерзімді жобасы. Бұл операция негізінен Лигурия теңізінде, Жерорта теңізінің сүтқоректілері үшін Пелагос қорығының суларында жүргізіледі. Зерттеудің негізгі аймағы шамамен 25000 км2 аумақты алып жатыр, ол Италия мен Франция мен Корсика аралы арасындағы жағалау, беткей және пелагикалық суларды қамтиды. CSR мақсатты түрлері: балық киті (Balaenoptera physalus), балық тұқымы (Physeter macrocephalus), ұзын қанатты балық (Globicephala melas), риссо (Grampus griseus), Кувье (Ziphius cavirostris), жолақ (Stenella coeruleoalba), кәдімгі бөтелкелі дельфин (Tursiops truncatus) және қысқа қанатты кәдімгі дельфин (Delphinus delphis). Жобаның басты бағыты - популяция динамикасы, кеңістіктегі таралу, мекендеу ортасының ерекшеліктері, мінез-құлық, биоакустика, фотограмметрия, генетика, сондай-ақ ұзақ мерзімді экологиялық өзгерістерді бағалау және антропогендік қысымдарды бақылау. Негізгі мақсат - теңіз сүтқоректілерін қорғауды қолдауға арналған ғылыми білімді өндіру. CSR жобасы аясында жүргізілген зерттеулер ең ұзақ уақыт серияларының бірі және Жерорта теңізіндегі кит тәрізділер туралы ең үлкен деректер жиынтығының бірі болды, бұл түрлердің болуында өзгерістерді бағалауға және анықтауға мүмкіндік береді. Риссо дельфиндері туралы деректердің жиынтығы, ең ұзақ және ең маңыздыларының бірі, зерттеу аймағында осы түрдің күрт азаюын көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл нәтиже Риссоның дельфиндерінің Жерорта теңізі қосалқы популяциясының IUCN қауіп төнген түрлердің Қызыл тізіміне жойылып бара жатқан түр ретінде енгізілуіне елеулі ықпал етті. Пелагос қорығында тіршілік ететін киттердің мекендеу ерекшеліктері сипатталды, сонымен қатар әртүрлі түрлердің болуы ықтималдығын болжауға мүмкіндік береді. Бұл ақпарат Пелагос қорығын басқару үшін өте маңызды, өйткені ол теңіз аймақтарының қазіргі адам қысымына байланысты осалдықтарын бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, теңіз стратегиясы жөніндегі негіздемелік директивада талап етілгендей, теңіз экожүйелерінің экологиялық сапасын бағалау үшін, киттердің мекендеу ортасының өзгермелілігі туралы деректер негіз ретінде пайдаланылуы мүмкін. МКЖ жобасы Жерорта теңізі бойынша ұлттық және халықаралық ұйымдармен және ғылыми-зерттеу институттарымен ұзақ уақыттан бері жалғасып келе жатқан және тиімді ынтымақтастыққа ие. Институттар арасында жүргізілген талдаулар мен үлкен фотосуреттер каталогтары балық тұқымдастарының Батыс Жерорта теңізіндегі қысқа және ұзақ мерзімді қозғалыстарын зерттеуге мүмкіндік берді. Риссо дельфиндері мен кәдімгі бөтелкелі дельфиндер жүздеген шақырым жерді басып өтуге қабілетті екені байқалды; Гилбралтар бұғазынан Лигурия теңізіне дейін мыңнан астам шақырымға созылатын кит тұқымдас балықтар. Бұл аудио деректер жиынтығын құруға және аққулар мен басқа да түрлердің дауыстық репертуарын зерттеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, балықтардың мінез-құлқы мен жалпы дене өлшемі акустикалық деректерден анықталады. Пелагос қорығындағы кит-құстардың зерттеулері Лигурия теңізінде кездесетін балық тұқымдастары мен Солтүстік Атлантикадағы балық тұқымдастарының арасындағы күтпеген генетикалық бөлінуді анықтады. МтДНҚ-ның талдауына негізделген зерттеулер Жерорта теңізі рисосы дельфині популяциясының Азоре, Ұлыбритания суларында және басқа да мұхит популяцияларында мекендейтіндерден генетикалық жағынан ерекшеленетінін көрсетті. Сонымен қатар, Жерорта теңізі субпопуляциясының болуы мүмкін екендігіне де дәлел бар. Сонымен қатар, балық тұқымдас балықтардың және ұзын қанатты балықтардың суға түсу қабілеттері де таңғалдырды; олар уақыт тереңдігін тіркейтін құрылғылармен жабдықталған, олар тиісінше 470 м және 820 м тереңдікке дейін суға түсуге қабілетті екендігін көрсетті. Пелагос қорығындағы (1990 жылдан қазіргі уақытқа дейін) балықтардың фотосуреттерін ұзақ мерзімді зерттеу осы аймақтың маңыздылығын қайтадан растайды, өйткені бұл аймақ Жерорта теңізі субқонысының негізгі қоректену аймағы және маңызды тіршілік ортасы болып табылады, бұл мақсатты қорғау және жою шаралары үшін базалық деректерді ұсынады. Италияның Қоршаған орта министрлігі қаржыландыратын және Халықаралық кит аулау комиссиясы (IWC), Сиена университеті, ISPRA және Сиэтлдегі (АҚШ) Аляска балық шаруашылығы ғылыми орталығымен бірлесіп жүргізілген спутниктік телеметрия зерттеу бағдарламасы 2012 жылдың қыркүйек айында Пелагос қорығында балық аулаудың шағын масштабтағы мекен-жайлар...

Иониялық дельфин жобасы

Тағы бір ұзақ мерзімді жоба - Иондық Грекиядағы теңіз сүтқоректілерін қорғауға бағытталған 1991 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Иондық дельфиндер жобасы (IDP). IDP алғаш рет зерттеу кемесінен (1991-1994) жүргізілді, содан кейін Итака аралында (1995), содан кейін Каламос аралына (1996-2008) көшірілді. Жобаның жергілікті базасы қазіргі уақытта Амбрациан шығанағының оңтүстік жағалауындағы Воницада (2006 қазіргі кезде) орналасқан. IDP үш мақсатты түрді - кәдімгі дельфинді (Tursiops truncatus), кәдімгі дельфинді (Delphinus delphis) және Жерорта теңізі монах тұмсығын (Monachus monachus) зерттеуге және сақтауға арналған. Жобаның мақсаты - популяциялардың саны туралы бағалаулар жасау, түрлердің таралуы мен тіршілік ету ортасының ерекшеліктерін зерттеу, түрлердің мінез-құлық экологиясын және олардың балық шаруашылығымен өзара әрекеттесуін зерттеу. Алғашқы жылдары жоба географиялық қамтуды кеңейтті, қазіргі уақытта зерттеулер Батыс Грекияның үш Natura 2000 зерттеу аймағына шоғырландырылған: Амбракия шығанағы, І. Ион теңізінің ішкі архипелагындағы (Natura 2000 коды GR2220003) ортақ дельфиндер саны 1995-2007 жылдар аралығында күрт азайды, бұл шамадан тыс балық аулаумен байланысты, дегенмен де теңіз туризміне әсер етуі мүмкін. Сол аймақта, тіпті тұрақты үрдістерге ие болып көрінсе де, бөтелкелі дельфиндер салыстырмалы түрде аз кездеседі. 120 фотосуретке түскен адамдардың төрттен бірі сайтқа жоғары деңгейде сенімділік танытты. Ион теңізі - Жерорта теңізінің бірнеше аймақтарының бірі, онда монах теңізінің әлі де кездесетінін болжауға болады, бұл аймақ түрдің негізгі тіршілік ортасының бөлігі екенін көрсетеді. IDP кейбір ерекше аймақтарда монах тұмсығының негізгі өсіру орындары бар екеніне дәлел жинады, олар теңіз деңгейінде түрді сақтау үшін өте маңызды болып көрінеді. Ион теңізінің ішкі архипелагында жойылып бара жатқан бұл түрдің басты қауіп-қатері көбінесе қайықпен жасалатын туризмнің кедергісінен, сондай-ақ балық аулау қызметімен кері әсерінен туындауы мүмкін. IDP монах теңіз тұмсығының фотосуретімен сәйкестендіру каталогы жыл сайын жаңартылып отырады және онлайн режимінде қол жетімді. Монах теңіз тұмсығы зерттеулері жаңа технологияларды, атап айтқанда, UAV (беспилотты ұшақтар) және дыбыстық тұмсықтар (пассивті акустикалық бақылау) Гавайи университетінің теңіз сүтқоректілерін зерттеу бағдарламасы және Санкт-Эндрюс университетінің теңіз сүтқоректілерін зерттеу бөлімімен бірлесе отырып, жаңа технологияларды қамтиды. Амбрасия шығанағында (Natura 2000 коды GR2110001) IDP 150 қарапайым бөтелкелі дельфиндер популяциясын зерттейді, олар ерекше мінез-құлық пен экологияны көрсетеді. Зерттеу барысында жергілікті дельфиндер қауымдастығының қоршаған ортамен қарым-қатынасы және адамның іс-әрекеті олардың қорғалу жағдайына қалай әсер етуі мүмкін екені баяндалады. Бұл жұмыс Амбрасия шығанағындағы бөтелкелі дельфиндердің қосалқы популяциясын IUCN-дің қауіп төнген түрлердің қызыл тізіміне қауіпті деп енгізуге әкелді. 2015 жылы Паксос және Антипакос аралдарын қоршаған суларда (Natura 2000 коды GR2230004) алдын ала шұғыл зерттеулер сериясы басталды. 2020 жылдан бастап бұл сулар ІІД-нің үшінші зерттеу аймағы болды. Осы жылдары жиналған мәліметтерден көрінетіндей, Паксос аралының батыс жағындағы көптеген үңгірлер айналасында кәдімгі дельфиндер, қарапайым дельфиндер мен жолақ дельфиндер жиі кездеседі. Nat2000 аймағының батыс шегінде, еңіс қаттырақ және судың тереңдігі 1000 м-ден төмен, бірнеше Кувьердің тұмсықты киттері де байқалды.

Қорғау іс-шаралары

Тетис мүшелері ғылыми жобаларының нәтижелерін теңізді қорғау және басқару іс-шараларына қолжетімді етумен қатар, көптеген үкіметаралық ұйымдармен бірлесіп, халықаралық қорғау процесіне белсенді түрде қатысады, соның ішінде биологиялық әртүрлілік туралы конвенция (CBD), көшіп-қонушы түрлер туралы конвенция (CMS), теңіз ортасын және Жерорта теңізінің жағалау аймағын қорғау туралы Барселона конвенциясы, Қара теңіздегі, Жерорта теңізіндегі және Атлантикаға жанасатын аймақтағы кит тәрізділерді қорғау туралы келісім (ACCOBAMS), Халықаралық кит аулау комиссиясы (IWC), Табиғатты қорғау жөніндегі халықаралық одақ (IUCN), Теңіз сүтқорекшілері қоғамы және Еуропалық кит қоғамы. IUCN Қызыл тізімінің мүшелері ретінде және Қызыл тізім хатшылығымен бірлесе отырып, Тетис сарапшылары Жерорта теңізінің бірқатар таксондарын, мысалы, жағалаулы киттердің аймақтық қосалқы популяцияларын, қысқа құйрықты жалпы дельфиндерді, сперма киттерін, риссоиді дельфиндерді, жалпы бөтелкелі дельфиндерді және спинтейл шайтан жұлдызы (Mobula mobular) Қызыл тізімге енгізуге ықпал етті. Жер бетіндегі практикалық қорғау тұрғысынан, 1987 жылы өзінің зерттеу круиздерінің нәтижелері негізінде 89 Тетис алғаш рет ұлттық юрисдикциядан тыс құрылған әлемдегі алғашқы теңіз қорғалған аймағы - Жерорта теңізінің сүтқоректілері үшін Пелагос қорығы - қорғалатын аймақ құруды ойлап тапты және ұсынды. Еуропалық Ротари Ассоциациясының Қоршаған ортаны қорғау және Еуропаны қорғау үкіметтік емес ұйымымен бірлесіп, 1991 жылдың 2 наурызында Тетис "Пелагос қасиетті жері" идеясын Монаконың принсі Рейньер III-ге ұсынды. Бұл оқиға ұзақ процесс басталды, соның нәтижесінде үш мемлекет (Франция, Италия және Монако Княжелігі) бірнеше француз және итальяндық экологиялық үкіметтік емес ұйымдардың қолдауымен 1999 жылдың 25 қарашасында Римде қол қойылған халықаралық шарт туралы келісімге қол жеткізді. Тетис сондай-ақ Лошинь аралынан (Хорватия) Дельфин қорығының алғашқы қолдаушысы болды, бірақ ол қазір жоқ. 2006 жылы Хорватия құрған бұл резерв жергілікті мүдделі тараптардың қатты қарсылығына ұшырап, 2009 жылы оның бекітілуіне тортпен соққы берілді. Сонымен қатар, Тетис теңізінде кездесетін, жойылып бара жатқан Монахалық тюлендерді (Monachus monachus) қорғауға да үлес қосады. Монаконың Альберт II ханзадасы қорының Жерорта теңізіндегі қиын жағдайға қолдау көрсетуін жандандырған Тетис Грекияның WWF-мен бірлесіп, Еуропалық Комиссия, Монаконың Альберт II ханзадасы қорының, BlueMarine Foundation және Ensemble Foundation бірлесіп қаржыландыратын CYCLADES LIFE+ ұзақ мерзімді жобасына атсалысты. Жоба Сирос және Андрос аралдарындағы (Грекия) жергілікті қоғамдастықтарды жергілікті теңіз биологиялық әртүрлілігін, әсіресе, адам тұрмайтын Гярос аралында және оның айналасында, бірлесіп басқаруға және қорғауға тартуды көздейді. Бұл аралда Жерорта теңізіндегі ең үлкен монах-төкпелер колониясы, сондай-ақ қауіпті теңіз құстарының маңызды колониялары бар. Tethys-тің тәжірибесі сонымен қатар Грекияда Жерорта теңізіндегі монах тұмсықты сақтау жөніндегі ұлттық стратегия мен іс-қимыл жоспарын әзірлеуге және 2013 жылы Стамбулда өткен 18-ші кезекті отырысында Барселона конвенциясының Уағдаласушы Тараптары қабылдаған Жерорта теңізіндегі монах тұмсықты сақтау жөніндегі өңірлік стратегияға ықпал етті. Қазіргі уақытта Тетис IUCN теңіз сүтқоректілері қорғалатын аймақтар жөніндегі жұмыс тобымен (MMPA TF) және кит пен дельфиндерді қорғаумен бірлесіп, маңызды теңіз сүтқоректілері аймақтары (IMMA) тұжырымдамасын әзірлеуде жетекшілік етеді. Теңіз сүтқоректілері түрлерінің немесе популяцияларының маңызды мекендеу аймақтары ретінде айқындалған IMMA-лар қорғау үшін белгіленіп, басқарылуы мүмкін. IMMA аймақтары жер-жеріне байланысты қорғауға және/немесе бақылауға лайық аймақтардан тұрады және аймақ бойынша анықталады. 2016 жылдың 24-28 қазанында Крит (Грекия) қаласындағы Ханьяда өткен бірінші Жерорта теңізі аймағындағы маңызды теңіз сүтқоректілері аймақтары IMMA семинар-тренингін ACCOBAMS-пен бірлесіп Tethys ұйымдастырды. 2017 жылдан бері IMMA-ның болуы үшін тағы сегіз аймақ бағаланды, олар Үнді мұхиты, Оңтүстік Тынық мұхиты, Оңтүстік мұхит және Атлантиканың оңтүстік-батысын, сондай-ақ Қара және Каспий теңіздерін қамтиды.

Ұйымдастыру құрылымы

Tethys Research Institute-тің ресми құрылымы Италия заңына сәйкес құрылған қауымдастық құрылымымен сәйкес келеді. Негізгі басқару органы - директорлар кеңесі мен президентті сайлайтын мүшелер жиналысы. Tethys жұмысы шамамен 30 мүшесі мен ондаған көмекшілерінің ынтымақтастығына негізделген. Tethys бағдарламасын қаржыландыру мемлекеттік гранттар, жеке донорлар, ұлттық және Еуропалық Комиссия бағдарламалары, сондай-ақ, азаматтар тарапынан жүргізілетін ғылыми бағдарламалар арқылы жүзеге асырылады.