Кіріспе

Бензинді және дизельді қозғалтқыштарда NOx-ты азайту техникасы

Ішкі жану қозғалтқыштарында, түтін газын қайта айналдыру (EGR) – бұл бензин/газолин, дизельді және кейбір сутегілі қозғалтқыштарда қолданылатын азот оксидтерінің шығарындыларын азайту техникасы. EGR қозғалтқыштың түтін газын цилиндрлерге қайта айналдыру арқылы жұмыс істейді. Шығарылған газ атмосфералық ауаны ығыстырып, жану камерасындағы оттегінің мөлшерін азайтады. Оттегі мөлшерін азайту цилиндрде жануға болатын отын мөлшерін азайтады, осылайша цилиндр температурасының ең жоғары деңгейін төмендетеді. Қайта айналдырылған газдың нақты мөлшері қозғалтқыштың жұмыс параметрлеріне байланысты өзгереді. Жану цилиндрінде азот пен оттегінің жоғары температуралық қоспаларынан NOx пайда болады, бұл әдетте цилиндрдің ең жоғары қысымында болады. Шыршалы отпен қоректенетін қозғалтқышта сыртқы EGR клапаны арқылы түтін газын қайта айналдырудың қосымша пайдасы – тиімділіктің артуы, себебі зарядты сұйыту газды кеңірек ашуға мүмкіндік береді және соған байланысты сорғы шығынын азайтады. Mazda-ның турбокомпрессорлы SkyActiv бензиндік тікелей инъекциялық қозғалтқышы жану камерасының температурасын төмендету үшін қайта айналдырылған және салқындатылған түтін газдарын қолданады, осылайша қозғалтқышты жоғары күшейту деңгейінде жұмыс істеуге мүмкіндік береді, ал отын-ауа қоспасын байыту қажеттілігін кешіктіреді, қозғалтқыштың детонациясын болдырмайды. Бензиндік қозғалтқышта бұл инертті түтін цилиндрдегі жанғыш зарядтың бір бөлігін ығыстырып, ауа-отын қатынасына әсер етпей, жану үшін қол жетімді зарядтың мөлшерін тиімді түрде азайтады. Дизельді қозғалтқышта түтін газы жану алдындағы қоспаның артық оттегін алмастырады. NOx негізінен азот пен оттегінің қоспасы жоғары температураға ұшырағанда пайда болатындықтан, EGR салдарынан төмендеген жану камерасының температурасы жану процесінде пайда болатын NOx мөлшерін азайтады. EGR жүйелерінен қайта енгізілген газдарда тепе-теңдікке жақын концентрациядағы NOx және CO болады; жану камерасындағы бастапқыдағы аз мөлшердегі осы және басқа ластаушы заттардың жалпы таза өндірісін уақыт бойынша орташа мәнге келтіргенде тежейді. Әр түрлі отынның химиялық қасиеттері EGR-ді пайдалану мөлшерін шектейді. Мысалы, метанол бензинге қарағанда EGR-ге төзімді.

Тарих

Алғашқы EGR жүйелері қарапайым болды; кейбіреулері тек қана құбырлардың арасындағы саңылаудан тұрды, ол қозғалтқыш жұмыс істеген кезде түтінді сору құбырына жіберді. Бұл қиын іске қосылуға, тұрақсыз бос жүріске, төмендеген қуатқа және отынның үнемсіз жұмсалуына әкеп соқты. 1973 жылға қарай, коллектор вакуумымен басқарылатын EGR клапаны, белгілі бір жағдайларда ғана түтінді сору құбырына жіберу үшін ашылып немесе жабылатын болды. Автокөлік өндірушілер тәжірибе жинақтаған сайын басқару жүйелері күрделене түсті; 1973 жылғы Volkswagen компаниясының "Суытқышпен басқарылатын түтінді газдарды қайта айналдыру" жүйесі осы эволюцияның жарқын мысалы болды: суытқыш температура сенсоры қозғалтқыш қалыпты жұмыс температурасына жеткенше EGR клапанына вакуумды тоқтатып отырды. Кейіннен, EGR клапанының басқаруына кері қысым датчиктері қосылды, бұл EGR ағынын қозғалтқыш жүктемесіне сәйкес реттеуге мүмкіндік берді. Қазіргі заманғы көптеген қозғалтқыштар эмиссия стандарттарын сақтау үшін түтінді газдарды қайта айналдыруды қажет етеді. Дегенмен, соңғы жаңалықтар EGR қажет етпейтін қозғалтқыштардың жасалуына әкелді. 3.6 Chrysler Pentastar қозғалтқышы – EGR қажет етпейтін мысалдың бірі.

EGR

Қоқыс газдарында су буы және көмірқышқыл газы бар, олардың екеуінің де жылу сыйымдылығы ауадан төмен. Сондықтан, қоқыс газын қосу цилиндрдегі изоэнтропиялық сығылу кезінде қысым мен температураны төмендетеді, осылайша адиабаттық жалын температурасын төмендетеді. Типикалық автомобильдік ұшқынды (SI) қозғалтқыштарында, қоқыс газының 5%-дан 15%-ға дейін EGR ретінде қайта соруға жіберіледі. Максималды мөлшері, жану оқиғасы кезінде қоспаның үздіксіз жалын фронтын сақтау қажеттілігімен шектеледі; дұрыс орнатылмаған жағдайларда, EGR-дің артық мөлшері қате жануға және толық емес күюге әкелуі мүмкін. EGR жанауды байқауға болатын деңгейде баяулатса да, бұл көбінесе ұшқын уақытын алдын-ала жылжыту арқылы өтеуге болады. EGR-дің қозғалтқыш тиімділігіне әсері, көбінесе нақты қозғалтқыш конструкциясына байланысты, және кейде тиімділік пен шығарындылар арасындағы шартты келісімге әкеледі. Кейбір жағдайларда, дұрыс жұмыс істейтін EGR бірнеше механизмдер арқылы бензин қозғалтқыштарының тиімділігін теориялық тұрғыдан арттыра алады: Айналымдық газдарды қабылдау жүйесіне қосу, белгілі бір қуат үшін газды басқару пластинасын одан да көп ашу қажеттігін білдіреді, нәтижесінде сору коллекторының қысымы артады және газды басқару шығындары азаяды. Жылу шығындарының азаюы. Төмендеген ең жоғары жану температурасы, жану өнімдерінің пайда болуын ғана емес, сонымен қатар жану камерасының бетіне жылу энергиясының жоғалуын азайтады, кеңейту кезінде механикалық жұмысқа айналдыру үшін көбірек энергия қалдырады. Химиялық диссоциацияның азаюы. Төмендеген шың температурасы нәтижесінде босатылған энергияның көп бөлігі, кеңейту соққысының басында (жану өнімдерінің диссоциациясында) байланысқа түсуге емес, Жоғарғы Өлі Нүктеге (TDC) жақын ақылға қонымды энергия ретінде қалады. Бұл әсер алғашқы екеуімен салыстырғанда шамалы. EGR көбінесе жоғары жүктемеде қолданылмайды, себебі ол ең жоғары қуатты азайтады. Бұл, сору зарядының тығыздығын төмендетуіне байланысты. EGR бос жүріс кезінде де (төмен жылдамдық, жүктеме жоқ) қолданылмайды, себебі ол тұрақсыз жануға себеп болады, нәтижесінде қозғалтқыш дөңгелей жұмыс істейді. EGR жүйесі қоқыс газдарының бір бөлігін қайта айналдыратындықтан, уақыт өте келе клапан көміртек шөгінділерімен біте қалып, дұрыс жұмыс істеуіне кедеріл келтіруі мүмкін. Бітелген EGR клапандарын кейде тазалауға болады, бірақ клапан істен шыққан жағдайда, оны ауыстыру қажет.

Дизельді қозғалтқыштар

Дизельді қозғалтқыштар отынның жануы үшін қысылу жылулығына байланысты, сондықтан олар ұшқышпен жану қозғалтқыштардан ерекшеленеді. Дизель отынының физикалық жану процесі ең жоғары температурада толық жануды қамтамасыз етеді. Алайда, азот оксидтерінің пайда болуы жоғары температурада артады. Сондықтан, EGR мақсаты – жану температурасын төмендету арқылы олардың пайда болуын азайту. Қазіргі заманғы дизельді қозғалтқыштарда EGR газы әдетте жылу алмастырғышымен суытылады, бұл қайта айналымға жіберілген газдың көбірек мөлшерін енгізуге мүмкіндік береді. Дегенмен, суытылмаған EGR конструкциялары да бар, олар көбінесе ыстық газды қайта айналым (HGR) деп аталады. Салқындатылған EGR компоненттері температураның үнемі өзгеруіне ұшырайды, бұл салқындатқыш сұйықтығының ағуына және қозғалтқыштың күйреуіне әкелуі мүмкін. Ұшқышпен жану қозғалтқыштардан айырмашылығы, дизельді қозғалтқыштардың жану үшін үздісіз от тілінің қажеті болмайды. Сонымен қатар, дизельдер әрқашан артық ауамен жұмыс істейтіндіктен, олар EGR деңгейі 50%-ға дейін болғанда (шығыс қуатының төмендеуі тұрғысынан) пайда көреді. Алайда, 50% EGR деңгейі тек дизельді қозғалтқыш бос жүрісте болғанда ғана қолайлы, себебі осы кезде ауаның көп артық мөлшері болады. Қазіргі заманғы дизельді қозғалтқыштарда көбінесе газ дросселі болғандықтан, EGR газ дросселінің қажеттілігін азайта алады, осылайша ұшқышпен жану қозғалтқыштардағыдай осы шығынды жояды. Табиғи аспирациялық (яғни турбонадтағышсыз) қозғалтқышта, бұл төмендеу қозғалтқыш майының поршень сақиналары арқылы цилиндрге сорылып, онда майдан туындаған көміртектік шөгінділердің пайда болуын да азайтады. (Бұл артықшылық тек турбонадтағышсыз қозғалтқыштарға ғана қатысты.) Дизельді қозғалтқыштарда EGR жүйелерінің бір кемшілігі – қозғалтқыштың қызмет ету мерзімінің қысқаруы. Мысалы, EGR жүйесі түтін газын цилиндрдің сорғысына тікелей қайтарады, ал бұл түтін газында көміртек бөлшектері болады. Бұл ұсақ бөлшектер абразивті болғандықтан, олардың цилиндрге қайта айналуы қозғалтқыштың тозуын күшейтеді. Себебі көміртек бөлшектері поршень сақиналары арқылы өтіп (осы процесте поршень-цилиндр интерфейсінің тозуына себеп болады), содан кейін кранкхасс майына түседі, онда олардың кішкентай мөлшері әдеттегі май сүзгілерінен өтетіндіктен, қозғалтқыштың барлық бөліктерінде тозуға себеп болады. Бұл оларды шексіз мерзімге (келесі май алмастыруға дейін) қайта айналдыруға мүмкіндік береді. Түтін газы – азоттан, көмірқышқыл газынан және су буынан тұрады – ауадан жоғары меншікті жылуға ие, сондықтан ол әлі де ең жоғары жану температурасын төмендетуге көмектеседі. Алайда, дизельге EGR қосу қуат ағынындағы жанатын газдардың меншікті жылу қатынасын азайтады. Бұл поршеньден алынатын қуат мөлшерін азайтады, осылайша термодинамикалық тиімділікті төмендетеді. EGR сонымен қатар қуаттық соққы кезінде отынның толық жануын азайтуға бейім. Бұл EGR-дің өсуіне сәйкес келетін бөлшектер шығарындыларының артуымен анық көрінеді. Қуаттық соққыда жанбай қалған бөлшектер (негізінен көміртек, сондай-ақ күйе) ысырап болған энергияны білдіреді. Бөлшектерге (ҚҚ) қатысты қатаң ережелерге байланысты, EGR-дің күйеге тигізетін әсерін арттыру нәтижесінде ҚҚ шығарындыларының артуын өтеу үшін қосымша шығарындыларды бақылау енгізу қажет болды. Ең көп таралған күйе бақылау құрылғысы – дизель бөлшектер сүзгісі (DPF), ол қозғалтқыштың шығару жүйесінде орнатылған. Бұл күйені ұстап алады, бірақ пайда болған қарсы қысымның салдарынан отын тиімділігі төмендейді. Дизель бөлшектер сүзгілерінің өзіне тән пайдалану және техникалық қызмет көрсету талаптары бар. Біріншіден, DPF күйе бөлшектерін ұстап алады (олар EGR қолдану арқылы көбейеді), DPF-тің өзі біртіндеп күйеге толады. Бұл күйе белсенді немесе пассивті түрде өртелуі керек. Жетілді жоғары температурада, азот диоксидінің компоненті – DPF-де қалыпты жұмыс температурасында ұсталған күйенің негізгі тотықтырғышы. Бұл процесс пассивті регенерация деп аталады және ол тұтқындалған күйенің жаппай күйдірілуінде толыққанды тиімді емес. Әсіресе EGR деңгейі жоғары болса, пассивті регенерацияның тиімділігі одан да төмендейді. Бұл өз кезегінде DPF-ты мерзімді түрде белсенді регенерациялауды қажет етеді, ол үшін дизель отынын тотықтырғыш катализаторында тікелей жағу керек, осылайша DPF арқылы шығатын газдардың температурасын PM қалдық оттегімен жанып кеткенше жоғарылату керек. Дизель отыны мен қозғалтқыш майының екеуінде де жанбайтын (яғни металдық және минералды) қоспалар болғандықтан, DPF-де күйенің (PM) жануы күл қалдырады. Сондықтан, бірнеше регенерациядан кейін DPF-ты физикалық түрде алып тастап, арнайы сыртқы процесте тазалау керек немесе ауыстыру керек. Бұрын айтқанымыздай, дизельді қозғалтқыштың ауа сорғысына төменгі оттегі бар газдардың енгізілуі жану температурасын төмендетеді, осылайша шығарындыларды азайтады. EGR жаңа ауаның орнына инертті газдарды қолдану арқылы қозғалтқышқа отынның мөлшерін идеалды ауа-отын қатынасын бұзбай төмендетуге мүмкіндік береді, осылайша қозғалтқыш жүктемесі төмен болғанда (мысалы, көлік тежеулі немесе круиздік режимде жүргенде) отын тұтынуын азайтады. EGR кез келген уақытта қуатты азайтады, себебі EGR жоғары жүктемеде қолданылмайды. Бұл қозғалтқыштарға қажет болғанда максималды қуатты жеткізуге мүмкіндік береді, бірақ көліктің және жүргізушінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті болған жағдайда үлкен цилиндр көлеміне қарамастан отын тұтынуын азайтады. EGR май буын айналдыру жүйесімен (PCV) байланысты емес, себебі соңғысы тек май буын шығарындыларын азайту үшін арналған және EGR жүйесі бар немесе жоқ қозғалтқыштарда болуы мүмкін. Алайда, EGR және PCV екеуін де қолдану нәтижесінде пайда болатын үш компонентті қоспа (яғни түтін газы, жаңа ауа және май буы) сорғыш коллекторында және клапандарда жабысқақ күйе пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл қоспа сонымен қатар айналмалы жапқыштар сияқты компоненттермен де проблемаларды тудыруы мүмкін. (Бұл проблемалар, тиімді кері байланыс тізбегі түрінде, қозғалтқыш ескірген сайын нашарлайды. Мысалы, поршень сақиналары тозыққан сайын, кранкхасс майы түтін ағынына көбірек түседі. Сонымен қатар, көбірек отын, күйе және жану өнімдері қозғалтқыш майына түседі.) Бұл екі түрлі айналымның – түтін газы және кранкхасс майы буының – нәтижесі күйе өндірісінің артуы болып табылады, бірақ бұл DPF арқылы тиімді түрде шешіледі, ол оларды жинап, содан кейін регенерация кезінде оларды CO2 және су буына айналдырады, бұл NOx газдарынан айырмашылығы, денсаулыққа зиянды емес. Қазіргі заманғы салқындатылған EGR жүйелері қайта айналымға жіберілген газдардан жылуды пайдаланып салқындатқышты және осылайша қозғалтқыш блогын жылдамдату арқылы қозғалтқыштың тозуын азайтуға көмектеседі. Бұл сонымен қатар қозғалтқыш басқару құрылымының цилиндр қабырғаларында отын буының конденсациялануын және қозғалтқыш блогының әлі де ең қолайлы температурадан төмен болуына байланысты жану тиімділігінің төмендеуін теңдестіру үшін цилиндрлерге үлкен мөлшерде отын жіберу қажеттігін азайту арқылы отын тұтынуын азайтады. Жану температурасын төмендету қозғалтқыш майының тотығуын азайтуға көмектеседі, себебі оның ең маңызды факторы – майдың жоғары температураға ұшырауы. Қозғалтқыш өндірушілері EGR-дің отын экономиясына тигізетін әсері туралы мәліметтерді жариялаудан бас тартқан болса да, 2002 жылғы EPA ережелері салқындатылған EGR-дің енгізілуіне байланысты қозғалтқыштың тиімділігі 3%-ға төмендеді, осылайша жылдық 0,5% өсімнің қарсы бағытында болды.