Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Таулардың топографиялық бедерін зерттеу
Study of the topographic relief of mountains
Орография – таулардың топографиялық бедерін зерттеу ғылымы, және кең мағынада төбелерді, сондай-ақ аймақтың биік жатқан жерлерінің кез келген бөлігін қамтуы мүмкін. Орография (ореография, орология немесе ореология деп те аталады) геоморфологияның кең саласы болып табылады. Орография термині грек тілінен келген: όρος – төбе, γραφία – жазу.
Orography is the study of the topographic relief of mountains, and can more broadly include hills, and any part of a region's elevated terrain. Orography (also known as oreography, orology, or oreology) falls within the broader discipline of geomorphology. The term orography comes from the Greek: όρος, hill, γραφία, to write.
Қолданылуы
Таулар мен көтеріңкі жерлер жаһандық климатқа зор әсер етеді. Мысалы, Шығыс Африканың биік аймақтары Үнді муссонының күшін айқындайды. Ғылыми модельдерде, жалпы айналым модельдеріндегідей, орография құрлықтағы модельдің төменгі шекарасын белгілейді. Өзеннің салалары немесе өзен бойындағы елді мекендер "орографиялық тізбекпен" тізімделгенде, олар ең жоғарыдан (өзен бастауына жақын) ең төменгі немесе негізгі арнаға (ауызға жақын) қарай реттеледі. Бұл салаларды тізімдеу әдісі Strahler өзен санатына ұқсас, онда бастау өзендері 1-санат ретінде тізімделеді.
Mountain ranges and elevated land masses have a major impact on global climate. For instance, the elevated areas of East Africa substantially determine the strength of the Indian monsoon. In scientific models, such as general circulation models, orography defines the lower boundary of the model over land. When a river's tributaries or settlements by the river are listed in 'orographic sequence', they are in order from the highest (nearest the source of the river) to the lowest or mainstem (nearest the mouth). This method of listing tributaries is similar to the Strahler Stream Order, where the headwater tributaries are listed as category 1.
Оргографиялық жауын-шашын
Орографиялық жауын-шашын, сондай-ақ рельефтік жауын-шашын деп аталады, физиографиялық биік жерге кездескен кезде ауаның күштеп жоғары қарай жылжуынан туындайтын жауын-шашын (анабатикалық желді қараңыз). Бұл көтерілу мыналардың нәтижесі болуы мүмкін:
Orographic precipitation, also known as relief precipitation, is precipitation generated by a forced upward movement of air upon encountering a physiographic upland (see anabatic wind). This lifting can be caused by:
* Орографияның әсерінен ірі масштабты көлденең ағынның жоғары қарай бұрылуы.
* Тау беткейінің күндізгі жылуынан туындаған ылғалды ауаның орографиялық беткей бойымен анабатикалық немесе тік жоғары жылжуы. Көтерілген кезде ауа кеңейіп, адиабатикалық түрде суынады. Жоғары көтерілген ылғалды ауаның адиабатикалық салқындауы оның температурасын шұғына нүктесіне дейін төмендетуі мүмкін, осылайша оның құрамындағы су буының конденсациялануына және бұлттың пайда болуына жағдай жасайды. Егер су буы жеткілікті мөлшерде бұлт тамшыларына конденсацияланса, бұл тамшылар жауын-шашын түрінде жерге түсу үшін жеткілікті үлкен болады. Жергілікті ауа райын болжауда метеорологтар үшін жер бетіндегі жауын-шашын маңызды фактор болып табылады. Орография жауын-шашынның түрін, мөлшерін, қарқындылығын және ұзақтығын анықтауда маңызды рөл атқарады. Зерттеушілер кедергінің ені, беткейдің тіктеп тұруы және жоғары қарай жылдамдық орографиялық жауын-шашынның оптималды мөлшері мен қарқындылығына үлкен үлес қосатынын анықтады. Осы факторларды модельдеуге арналған компьютерлік модельдер тар кедергілер мен тік беткейлердің жоғары жылдамдықтың жылдамдығын арттыратынын, бұл өз кезегінде орографиялық жауын-шашынды күшейтетінін көрсетті. Океандық аралдарда, мысалы, Гавай аралдары мен Жаңа Зеландияда орографиялық жауын-шашынның пайда болатыны белгілі; мұндай аралдарда жауатын жаңбырдың көп бөлігі жел соққан жаққа түседі, ал желден қорғалған жақ құрғақ, тіпті шөлге ұқсас болады. Бұл құбылыс орташа жауын-шашын мөлшерінің айтарлықтай жергілікті айырмашылықтарына әкеледі, жағалау аймақтарында жылына шамамен жауын-шашын түседі, ал ішкі биік жерлерде жылына жауын-шашыннан астам жауын-шашын түседі. Желден қорғалған жағалау аймақтары әсіресе құрғақ – Вайкикиде жылына кем жауын-шашын түседі, ал орташа биіктіктегі жерлердің жоталары, әсіресе Кауаидегі Вайалеаледе жылына шамамен жауын-шашынға толы. Орографиялық жауын-шашынның пайда болатыны белгілі тағы бір аймақ – Англияның солтүстігіндегі Пеннин таулары: Пенниннің батыс жағы шығыс жағына қарағанда көбірек жаңбыр алады, өйткені бұлттар төбелерге көтеріліп, жаңбырдың батыс беткейлерге түсуіне себеп болады. Бұл Манчестер (батыста) мен Лидс (шығыста) арасында ерекше байқалады; Лидс Пеннин тауларынан 19 км (12 миль) қашықтықтағы жаңбыр көлеңкесінің әсерінен аз жаңбыр алады.
Upward deflection of large scale horizontal flow by the orography. Anabatic or upward vertical propagation of moist air up an orographic slope, caused by daytime heating of the mountain barrier surface. Upon ascent, the air that is being lifted expands and cools adiabatically. This adiabatic cooling of a rising moist air parcel may lower its temperature to its dew point, thus allowing for condensation of the water vapor contained within it, and hence the formation of a cloud. If enough water vapor condenses into cloud droplets, these droplets may become large enough to fall to the ground as precipitation. Terrain induced precipitation is a major factor for meteorologists to consider when they forecast the local weather. Orography can play a major role in determining the type, amount, intensity, and duration of precipitation events. Researchers have discovered that barrier width, slope steepness, and updraft speed are major contributors when it comes to achieving the optimal amount and intensity of orographic precipitation. Computer models simulating these factors have shown that narrow barriers and steeper slopes produce stronger updraft speeds, which in turn increase orographic precipitation. Orographic precipitation is known to occur on oceanic islands, such as the Hawaiian Islands and New Zealand; much of the rainfall received on such islands is on the windward side, and the leeward side tends to be quite dry, almost desert like. This phenomenon results in substantial local gradients in the amount of average rainfall, with coastal areas receiving on the order of per year, and interior uplands receiving over per year. Leeward coastal areas are especially dry—less than per year at Waikiki—and the tops of moderately high uplands are especially wet—about per year at Wai'ale'ale on Kaua'i. Another area in which orographic precipitation is known to occur is the Pennines in the north of England: the west side of the Pennines receives more rain than the east because the clouds are forced up and over the hills and cause the rain to tend to fall on the western slopes. This is particularly noticeable between Manchester (to the west) and Leeds (to the east); Leeds receives less rain due to a rain shadow of 12 mile (19 km) from the Pennines.