Кіріспе

жылдың күні

1600 жылға дейінгі

428 жылы Несториус Константинополь патриархы болады. 837 жылы Галлей кометасы Жерге ең жақын арақашықтыққа, 0,0342 АЕ (5,1 миллион километр/3,2 миллион миль) жетіп жақындайды. 1407 жылы Дешин Шекпа, 5-ші Кармапа Лама Мин әулетінің астанасы Нанкинге сапар шегеді және оған «Дхарманың Ұлы қазынасы» атағы беріледі. 1500 жылы Людовико Сфорца Новара шайқасында швейцариялық әскерлерге тұтқынға түсіп, француздарға тапсырылады. 1545 жылы Боливияда Вилла Империаль де Карлос V (қазіргі Потоси қаласы) аймақта ірі күміс кендерінің табылуынан кейін құрылады.

1601 1900

1606 жылы Англия королі Джеймс I Солтүстік Америкада отарлау қоныстарын құру мақсатында Лондонның Виргиния компаниясын патша жарғысымен құрды. 1710 жылы Ұлыбританияда авторлық құқықтарды реттейтін алғашқы заң – Анна статуты күшіне енеді. 1717 жылы Роберт Уолпол британ үкіметінен кетіп, 1720 жылға дейін созылатын вигтердің бөлінісін бастады. 1724 жылы Бах өзінің «Erfreut euch, ihr Herzen» кантатасын алғаш рет орындайды, бұл Лейпцигте Пасхаға арналған оның алғашқы кантатасы. 1741 жылы Австрия мұрагерлік соғысы: Пруссия Мольвиц шайқасында Силезияны басып алады. 1809 жылы Наполеон соғыстары: Бесінші коалиция соғысы Австрия империясының Баварияға шабуыл жасауымен басталады. 1815 жылы Тамбора тауы үш ай бойы атқылап, 15 шілдеге дейін жалғасады. Атылу нәтижесінде 71 мың адам қаза тауып, келесі екі жыл бойы Жердің климатына әсер етеді. 1816 жылы АҚШ Федералды үкіметі АҚШ-тың Екінші банкін құруды мақұлдады. 1821 жылы Константинополь патриархы Григорий V Осман үкіметі тарапынан Патриархаттың басты қақпасынан асылып, денесі Босфорға тасталады. 1821 жылы Грекияның Тәуелсіздік соғысы: Псара аралы Грекияның тәуелсіздік үшін күресіне қосылады. 1826 жылы Грекияның Миссолонги қалашығының 10 500 тұрғыны түрік әскерлерінің бір жылдық қоршауынан кейін қаладан кетуге мәжбүр болады. Олардың өте азы ғана тірі қалады. 1858 жылы Вестминстер сарайы үшін жасалған алғашқы Биг Бен қоңырауы сынақ кезінде жарылып, Уайтчепель қоңырау құю зауытында қазіргі қоңырауға қайта құйылды. 1864 жылы Габсбург әулетінің эрцгерцогы Максимилиан Мексикадағы француз интервенциясы кезінде Мексика императоры деп жарияланды. 1865 жылы Америка Азамат соғысы: Одақ әскерлеріне бас игеннен кейін бір күн өткен соң, Конфедерация генералы Роберт Ли әскерлеріне соңғы рет үндеу жасады. 1866 жылы Генри Берг Нью-Йорк қаласында Жануарларға қатыгездік жасауды болдырмау жөніндегі американдық қоғамды (ASPCA) құрды. 1900 жылы британдықтар Брандфорттың оңтүстігінде бурлар тарапынан ауыр жеңіліске ұшырады. 600 британдық сарбаз қаза тауып, жараланды, ал 800-і тұтқынға алынды.

1901 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1912 жылы «Титаник» кемесі Саутгемптоннан (Англия) алғашқы және жалғыз сапарына шықты. 1916 жылы Нью-Йоркте Американың кәсіби гольф ойнаушылар қауымдастығы (PGA) құрылды. 1919 жылы Мексика революциясының көшбасшысы Эмилиано Запата Морелос штатында үкімет күштерімен қоршауға түсіп, атып өлтірілді. 1919 жылы Махновщина Хуляйполеде шаруалар, жұмысшылар және көтерілісшілердің үшінші аймақтық съезін өткізді. 1925 жылы Ф. Скотт Фицджеральдтың «Ұлы Гэтсби» кітабы алғаш рет Нью-Йоркте Чарльз Скрибнердің ұлдары баспасында жарық көрді. 1938 жылы 1938 жылғы неміс парламенттік сайлауы мен референдумы нацистік кандидаттардың бірыңғай тізіміне және Австрияның жақындағы аннексиясына қолдау көрсетуді мақұлдауды көздеді. 1939 жылы Анонимді алкоголиктердің, А. А. «Үлкен кітабы» алғаш рет жарық көрді. 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс: Осі державалары Тәуелсіз Хорватия мемлекетін құрды. 1944 жылы Рудольф Врба мен Альфред Ветцлер Биркенау өлім лагерінен қашып құтылды. 1963 жылы «Thresher» су асты кемесі теңізге батқанда, жүз жиырма тоғыз американдық теңізші қаза тапты. 1968 жылы Жаңа Зеландиялық паром «TEV Wahine» Веллингтон портындағы қатты дауыл салдарынан суға батып кетті – Веллингтонда бұрын-соңды болмаған ең күшті жел. Кемеде 734 адам болған, оның елу үшеуі қаза тапты. 1970 жылы Пол Маккартни жеке және кәсіби себептермен «The Beatles» тобынан кетіп бара жатқанын жариялады. 2009 жылы Фиджи президенті Рату Джозефа Илоило конституцияны жою туралы хабарлады және елдің барлық басқаруын өз мойнына алды, бұл конституциялық дағдарысқа әкелді. 2010 жылы Польша әуе күштерінің Ту-154М ұшағы Ресейдің Смоленск қаласының маңында апатқа ұшырап, 96 адам қаза тапты, оның ішінде Польша президенті Лех Качинский, оның әйелі және басқа да ондаған жоғары лауазымды шенеуніктер мен қоғам қайраткерлері болды. 2016 жылы Паравур ғибадатханасындағы апат кезінде Вишу мерекесіне арналған фейерверктердің жарылуынан жүзден астам адам қаза тапты. 2016 жылы Ашкашамның батысынан және оңтүстік-батысынан 39 км жерде 6,6 балдық жер сілкінісі болды, ол Үндістан, Ауғанстан, Тәжікстан, Шри-Нагар және Пәкістанға әсер етті. 2019 жылы Event Horizon Telescope жобасының ғалымдары M87 галактикасының орталығында орналасқан қара тесіктің алғашқы суретін жариялады. 2023 жылы Кентукки штатының Луисвилл қаласындағы Ескі Ұлттық банкте жаппай оқ ату оқиғасы болды, нәтижесінде бес адам қаза тауып, сегіз адам жараланды.

1601 1900

1601 – Марк Александр Бойд, шотланд сарбазы және ақын (т. 1562)
1619 – Томас Джонс, ағылшын-ирланд архиепископы және саясаткер, Ирландияның лорд-канцлері (т. 1550)
1640 – Агостино Агаццари, итальян композиторы және теоретик (т. 1578)
1644 – Уильям Брюстер, ағылшын шенеунігі және паломниктер жетекшісі (т. 1566)
1646 – Сантино Солари, швейцариялық сәулетші және мүсінші (т. 1576)
1667 – Ян Марек Марчи, чех дәрігері және жазушы (т. 1595)
1704 – Вильгельм Эгон фон Фюрстенберг, неміс кардиналы (т. 1629)
1756 – Джакомо Антонио Перти, итальян композиторы (т. 1661)
1760 – Жан Лебеф, француз тарихшысы және жазушысы (т. 1687)
1786 – Джон Байрон, ағылшын адмиралы және саясаткер, Ньюфаундлендтің 24-ші комодор губернаторы (т. 1723)
1806 – Хорацио Гейтс, ағылшын-американдық генерал (т. 1727)
1813 – Жозеф Луи Лагранж, итальяндық математик және астроном (т. 1736)
1821 – Константинопольдің Григорий V, Константинопольдің Экуменикалық Патриархы (т. 1746)
1823 – Карл Леонхард Рейнхольд, австриялық философ және ғалым (т. 1757)
1871 – Лусио Норберто Мансилла, аргентиналық генерал және саясаткер (т. 1789)
1889 – Уильям Крихтон, шотланд инженері және кеме жасаушы (т. 1827)

1901 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1909 – Алгернон Чарльз Суинберн, ағылшын ақыны, драматург, романист және сыншы (ту. 1837)
1919 – Эмилиано Сапата, мексикалық генерал (ту. 1879)
1920 – Мориц Кантор, неміс математигі және тарихшы (ту. 1829)
1931 – Халил Гибран, ливандық-американдық ақын, суретші және философ (ту. 1883)
1935 – Роза Кэмпбелл Прайд, австралиялық романист (ту. 1851)
1938 – Кинг Оливер, американдық корнетші және оркестр жетекшісі (ту. 1885)
1942 – Карл Шенстрём, даниялық актер және режиссер (ту. 1881)
1943 – Андреас Фаельман, эстондық неміс теңізшісі және инженері (ту. 1898)
1945 – Хендрик Николас Векман, голланд баспашысы және типографы (ту. 1882)
1947 – Чарльз Нордхофф, ағылшын-американдық лейтенант және жазушы (ту. 1887)
1950 – Февзи Чакмак, түрік фельдмаршалы және саясаткер, Түркияның 2-ші премьер-министрі (ту. 1876)
1954 – Огюст Люмьер, француз режиссері және продюсері (ту. 1862)
1954 – Оскар Матисен, норвегиялық жылдам конькимен сырғанаушы (ту. 1888)
1955 – Пьер Тейяр де Шарден, француз діни қызметкері, теолог және философ (ту. 1881)
1958 – Чак Уиллис, американдық әнші-күйші (ту. 1928)
1960 – Андре Бертомье, француз режиссері және сценарий авторы (ту. 1903)
1962 – Майкл Куртис, венгр-американдық режиссер, продюсер және сценарист (ту. 1886)
1962 – Стюарт Сатклифф, шотландтық суретші және музыкант (ту. 1940)
1965 – Ллойд Каснер, американдық жарыс жүргізушісі, Casner Motor Racing Division-ды құрды (ту. 1928)
1965 – Линда Дарнелл, американдық актриса (ту. 1923)
1966 – Эвелин Во, ағылшын солдаты, романист, журналист және сыншы (ту. 1903)
1968 – Густав Селминьш, латвиялық лейтенант және саясаткер (ту. 1899)
1969 – Харли Эрл, американдық бизнесмен (ту. 1893)
1975 – Уокер Эванс, американдық фотограф (ту. 1903)
1975 – Марджори Мейн, американдық актриса (ту. 1890)
1978 – Хьялмар Ме, эстондық саясаткер (ту. 1901)
1979 – Нино Рота, итальяндық пианист, композитор және дирижер (ту. 1911)
1980 – Кей Медфорд, американдық актриса және әнші (ту. 1919)
1981 – Говард Турман, американдық автор, философ және азаматтық құқық қорғаушы (ту. 1899)
1983 – Иссам Сартави, палестиналық белсенді (ту. 1935)
1985 – Зисис Веррос, Македония күресі грек басшысы (ту. 1880)
1986 – Линда Крид, американдық әнші-күйші (ту. 1948)
1988 – Езекиас Папаиоанну, Кипрдің грек саясаткері (ту. 1908)
1991 – Кевин Питер Холл, американдық актер (ту. 1955)
1991 – Мартин Ханнетт, ағылшын гитарисі және продюсері (ту. 1948)
1991 – Натали Шафер, американдық актриса (ту. 1900)
1992 – Сэм Кинисон, американдық комедиан және актер (ту. 1953)
1993 – Крис Хани, Оңтүстік Африка белсенді және саясаткер (ту. 1942)
1994 – Сэм Б. Холл, кіші, американдық заңгер, судья және саясаткер (ту. 1924)
1995 – Мораржи Десай, үнді саясаткері, Үндістанның 4-ші премьер-министрі (ту. 1896)
1997 – Майкл Доррис, американдық жазушы және академик (ту. 1945)
1998 – Афиналық Серафим, грек архиепискобы (ту. 1913)
1999 – Хайнц Френкель Конрат, неміс-американдық биохимик және дәрігер (ту. 1910)
1999 – Жан Вандер Пайл, американдық актриса және дауыс беру әртісі (ту. 1919)
2000 – Питер Джонс, ағылшын актері және сценарий жазушысы (ту. 1920)
2000 – Ларри Линвилл, американдық актер (ту. 1939)
2003 – Little Eva, американдық әнші (ту. 1943)
2004 – Яцек Качмарски, поляк әншісі, әнші-күйші, гитарист және ақын (ту. 1957)
2004 – Сақып Сабанжы, түрік кәсіпкері және меценаты, Sabancı Holding компаниясын құрған (ту. 1933)
2005 – Норберт Брейнин, австриялық скрипкашы (ту. 1923)
2005 – Скотт Готтлиб, американдық домбырашы (ту. 1970)
2005 – Американың архиепископы Яко́вос (ту. 1911)
2005 – Ал Лукас, американдық футболшы (ту. 1978)
2005 – Уолли Такс, голланд әншісі (ту. 1948)
2006 – Клейтос Киру, грек ақыны және аудармашы (ту. 1921)
2007 – Шарль Филипп Леблон, француз-канад биологы және академик (ту. 1910)
2007 – Дакота Статон, американдық әнші (ту. 1930)
2009 – Дебора Диггз, американдық ақын және педагог (ту. 1950)
2009 – Иоаннис Патакис, грек саясаткері (ту. 1940)
2010 – 2010 жылғы Польша әуе күштері Ту 154 апатынан зардап шеккендер: Рышард Качжоровский, Польша әскери қызметшісі және саясаткер, Польша Республикасының 6-шы президенті (ту. 1919) Мария Качиньская, поляк экономисі, Польшаның бірінші ханымы (ту. 1942) Лех Качинский, поляк заңгері және саясаткер, Польшаның 4-ші президенті (ту. 1949) Анна Валентинович, украиндық-поляк журналисі және белсенді (ту. 1929)
2010 – Дикси Картер, американдық актриса және әнші (ту. 1939)
2012 – Реймонд Обрак, француз инженері және белсенді (ту. 1914)
2012 – Барбара Бухольц, неміс терменші және композитор (ту. 1959)
2012 – Лили Чокасян, армяндық-американдық опера әншісі (ту. 1921)
2012 – Луис Апонте Мартинес, Пуэрто-Рико кардиналы (ту. 1922)
2012 – Акин Омобориово, Нигериялық заңгер және саясаткер (ту. 1932)
2013 – Лоренцо Антонетти, итальяндық кардинал (ту. 1922)
2013 – Реймонд Будон, француз социологы және академигі (ту. 1934)
2013 – Бинод Бихари Чоудхури, Бангладештік белсенді (ту. 1911)
2013 – Роберт Эдвардс, ағылшын физиологы және академигі, Нобель сыйлығының лауреаты (ту. 1925)
2013 – Олив Льюин, ямайкалық антрополог, музыкатанушы және автор (ту. 1927)
2013 – Гордон Томас, ағылшын велошабандысы (ту. 1921)
2013 – Анжела Войгт, неміс ұзық секіруші (ту. 1951)
2014 – Доминик Бодис, француз журналисі және саясаткері (ту. 1947)
2014 – Джим Флаэрти, канадалық заңгер және саясаткер, Канаданың 37-ші қаржы министрі (ту. 1949)
2014 – Ричард Хоггарт, ағылшын авторы және академигі (ту. 1918)
2014 – Сью Таунсенд, ағылшын авторы және драматургі (ту. 1946)
2015 – Ричи Бено, австралиялық крикетші және спорт комментаторы (ту. 1930)
2015 – Рауль Эктор Кастро, мексикалық-американдық саясаткер және дипломат, Аризонаның 14-ші губернаторы (ту. 1916)
2015 – Джудит Малина, неміс-американдық актриса және режиссер, The Living Theatre-дың негізін қалаушы (ту. 1926)
2015 – Роза Франсин Рогомбе, Габон заңгері және саясаткері, Габон президенті (ту. 1942)
2015 – Питер Уолш, австралиялық фермер және саясаткер, Австралияның 6-шы қаржы министрі (ту. 1935)
2016 – Ховард Маркс, уэльс канабис контрабандиші, жазушы және заңдастыру науқаны (ту. 1945)
2023 – Ал Джаффи, американдық карикатурист (ту. 1921)
2024 – О. Дж. Симпсон, американдық футболшы, актер және теледиктор (ту. 1947)