Кіріспе
Музыка жасауға арналған бағдарламалық жасақтаманың түрі. Музыкалық трекер (кейде қысқаша трекер деп аталады) – музыка жасауға арналған музыкалық секвенсор бағдарламалық жасақтаманың түрі. Музыка бірнеше каналда тік уақыт сызығында орналасқан дискретті музыкалық ноталар түрінде бейнеленеді. Музыкалық трекердің пайдаланушы интерфейсі дәстүрлі түрде сандық болып келеді. Ноталар, параметрлерді өзгерту, эффектілер және басқа командалар пернетақта арқылы әріптерден, сандардан және ондық санау жүйесінің цифрларынан тұратын кодтар түрінде белгілі бір уақыт аралықтарының торларына енгізіледі. Жеке үлгілердің дербес уақыт сызықтары болады; толық ән қайталанатын үлгілердің тізімінен құралады. Кейінгі трекерлер тек модульдік файлдарды пайдаланудан бас тартып, дыбыс синтезіне (көп мақсатты синтезаторлар мен эффектілерді немесе MIDI шығысын қосу) және реттілікке (MIDI кірісі мен жазу) қосымша мүмкіндіктерді қосып, әртүрлі пайдаланушы интерфейсі бар көп мақсатты секвенсорларға айналды. 2010 жылдары трекерлік музыка әлі де ескі аппараттық платформаларға арналған демо-өнімдерде кездеседі, ал демо-фестивальдерде трекерлік музыкаға арналған жекелеген байқаулар жиі өткізіледі. Трекерлік музыка өткен онжылдықтардың эстетикасын қабылдаған ойындарда да қолданылуы мүмкін.
A music tracker (sometimes referred to as just tracker for short) is a type of music sequencer software for creating music. The music is represented as discrete musical notes positioned in several channels at chronological positions on a vertical timeline. A music tracker's user interface is traditionally number based. Notes, parameter changes, effects and other commands are entered with the keyboard into a grid of fixed time slots as codes consisting of letters, numbers and hexadecimal digits. Separate patterns have independent timelines; a complete song consists of a master list of repeated patterns. Later trackers departed from solely using module files, adding other options both to the sound synthesis (hosting generic synthesizers and effects or MIDI output) and to the sequencing (MIDI input and recording), effectively becoming general purpose sequencers with a different user interface. In the 2010s, tracker music is still featured in demoscene products for old hardware platforms and demoparties have often separate tracker music competitions. Tracker music may also be used in games which borrow aesthetics from past decades.
1987: Amiga-дағы шығу тегі
Трекер термині Карстен Обарски жазған және 1987 жылы Amiga үшін EAS Computer Technik компаниясы шығарған Ultimate Soundtracker (алғашқы трекерлік бағдарламалық қамтамасы) сөзінен туындаған. Ultimate Soundtracker коммерциялық өнім болды, бірақ көп ұзамай NoiseTracker (1989) сияқты тегін таралған бағдарламалық қамтамасының көшірмелері де пайда болды. Трекерлерде қолданылатын үлгілерді сандық түрде қадамдық тізбекке қоюдың жалпы түсінігі 1980-ші жылдардың басындағы Fairlight CMI үлгілеу жұмыс станциясында да кездеседі. 1987 жылға дейін MSX (Yamaha CX5M) және Commodore 64 үшін Крис Хьюльсбектің SoundMonitor сияқты алғашқы трекерге ұқсас бағдарламалар пайда болды, бірақ оларда үлгілер ойнатылмады, оның орнына компьютердің ішкі синтезаторында ноталар ойнатылды. Кейін Rock Monitor сияқты бағдарламалар үлгілерді ойнатуды қосымша қолдады, әдетте RAM жадына жүктелетін қысқа барабан үлгілерімен. Алғашқы трекерлер 8 биттік PCM үлгілерінің төрт дауыстық және дыбыс деңгейін өзгертуге болатын арналарын қолдады, бұл Amiga Paula аудио чипсетінен және үлгіленген дыбысты сақтау үшін қолданылатын 8SVX форматынан туындаған шектеу. Дегенмен, ноталар үлгі болғандықтан, бұл шектеу синтезделетін музыкалық чиптерге қарағанда аз маңызды болды.
1990 жылдар: MS-DOS нұсқалары
1990 жылдары трекер музыканттары ПК-ға көшті, себебі бағдарламалық жасақтаманы жасау Amiga платформасынан ПК-ға ауысты. IBM және оған үйлесімді құрылғыларда Amiga-ның аппараттық дыбыс өңдеу мүмкіндіктері болмаса да, Creative компаниясының Sound Blaster желісі пайда болғаннан кейін, ПК аудиосы бірте-бірте CD сапасына (44,1 кГц/16 бит/Стерео) SoundBlaster 16 шығуымен жақындады. ПК-трекерлерінің қауымдастығында танымал болған тағы бір дыбыс картасы – Gravis Ultrasound, ол 32 ішкі арнасымен және үлгілерді сақтауға арналған кіріктірілген жадысымен аппараттық араластыру дәстүрін жалғастырды. Бір кезде ол бесәйіл дыбыс сапасын ұсынды және талғампаз музыканттардың таңдауы болды. Трейкер музыкасын қолдау сатуды арттыратынын түсінген Gravis, қатысушыларға 6000-ға жуық GUS карталарын сыйлады. Тамаша әзірлеушілерге арналған құжаттамамен бірге, бұл қадам GUS-ті көптеген трекерлік бағдарламалар мен жабдықтаманың ажырамас бөлігіне айналдырды. Бұл тепе-теңдік, әрине, Sound Blaster AWE32 және оның ізбасарларының енгізілуімен қалпына келтірілді, олар сонымен қатар кіріктірілген жадты және толқындық (немесе үлгілік кестелік) араластыруды ұсынды. Аудио араластыру жауапкершілігі аппараттықтан бағдарламалық жасақтамаға (негізгі процессорға) көшті, бұл бірте-бірте арналар санын арттыруға мүмкіндік берді. Amiga-ның әдеттегі 4 MOD арнасынан TFMX ойнатқыштарымен 7 және 8, алдымен Oktalyzer, кейіннен әлдеқайда танымал OctaMED (Amiga, 1989), содан кейін 32 ScreamTracker 3 (PC, 1994) және 16 FastTracker 2 (PC, 1994) және 64 Impulse Tracker (PC, 1995) және MED SoundStudio (OctaMED-тің жаңартылған нұсқасы) пайда болды. Symphonie Pro деп аталатын Amiga трекері тіпті 256 арнаны қолдады. Осылайша, аппараттық араластыру ұзаққа созылмады. Процессорлар жылдамдағанда және арнайы мультимедиялық өңдеу қабілеттерін (мысалы, MMX) алғанда және компаниялар DirectX сияқты Аппараттық абстракциялық қабаттарды енгізе бастағанда AWE және GUS қатары ескірді. DirectX, WDM және қазіргі кезде кең таралған ASIO аппараттық маркаға қарамастан жоғары сапалы үлгіленген дыбысты қамтамасыз етеді. Sound Blaster сериясының OPL2 және OPL3 чиптерін пайдаланған үлгілік трекерлерден де бөлініс болды. All Sound Tracker OPL чиптерінің FM синтезін және Sound Blaster AWE сериялы карталардағы EMU 8000 чиптерінің үлгілік синтезін, сондай-ақ кез келген қосымша жабдықтың MIDI шығысын біріктіре алды. Jeskola Buzz – 1997-2000 жылдар аралығында Microsoft Windows үшін жасалған модульдік музыка студиясы. Ол трекерді секвенсер ретінде пайдаланды, ал дыбыстарды виртуалды машиналар (Buzzmachines) – сигнал генераторлары, синтезатор эмуляторлары, барабан компьютерлері, семплерлер, эффекттер және басқару машиналары шығарды, олар модульдік схемада байланыстырылды. Әрбір машинаның өз трекері болды, барабан машиналары барабан үлгілерін өңдеуге арналған трекерді пайдаланды, ал эффекттер мен басқару машиналары параметрлер кестелері арқылы трекер сияқты автоматтандырылды.
2000-шы жылдар: бірнеше платформалар
Трекерлік музыканы 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында Unreal сериясы, Deus Ex, Crusader: No Remorse, Jazz Jackrabbit және Uplink сияқты компьютерлік ойындарда кездестіруге болады. Protracker (1990) және OctaMED сияқты алғашқы Amiga трекерлерінің кейбіреулері әртүрлі жаңартулар алды, негізінен басқа платформаларға көшіру мақсатында. Protracker 2004 жылы Windows және AmigaOS үшін 5-ші нұсқасын шығару жоспарымен қайта дамуды бастады, бірақ AmigaOS үшін тек 4.0 beta 2 нұсқасы ғана шығарылды. 2007 жылы Renoise (PC, 2002) және OpenMPT (PC, 1997) Computer Music Magazine журналында басқа музыка өндіру бағдарламалық қамтамасына кәсіби және қолжетімді балама ретінде ұсынылды. Қазіргі заманғы трекерлерге Deflemask, Famitracker, VGM Music Maker, Furnace (қазіргі уақытта бірнеше жүйеден бірнеше дыбыс чиптерін бір уақытта ойнатуға мүмкіндік беретін жалғыз трекер, мысалы, Commodore 64 және PC 98 бірге) және SunVox (модульді синтезатор қозғалтқышы және еркін пішіндегі, динамикалық ұзындығы бар үлгінің уақыт сызығы жүйесімен жабдықталған музыкалық трекер) кіреді.
Жабдық
Ең алғашқы трекерлер нақты бір машинаның аппараттық құрылымына жақындау үшін жасалды, бұл ойындар мен осыған ұқсас бағдарламаларға арналған музыканы жадта ойнатуға мүмкіндік берді. Осы принципті сақтай отырып, бірнеше "аппараттық трекерлер" пайда болды: трекер бағдарламалық қамтамасын орнатуға арналған, машинаның аппараттық құрылымын пайдалануға бағытталған арнайы құрылғылар. Бұл аппараттық трекерлер көбінесе бастапқы Nintendo Game Boy үшін жасалған LittleSoundDJ трекерінен шабыт алды. Мұндай алғашқы аппараттық трекер 2018 жылы шыққан NerdSeq болды, ол Eurorack жүйелері үшін гибридті трекер-секвенсер. Бұл жүйенің модулі болғандықтан, оны жеке пайдалануға болмайды, ал құрылғының "трекер" бөлігі тек тізбек құру интерфейсі ретінде қолданылады, ал аппараттық бөлігі үлгі алу және басқа да функцияларды басқару үшін пайдаланылады. 2020 жылы Polyend Tracker – USB арқылы қуатталатын, бағдарламалық трекердің барлық мүмкіндіктеріне ие алғашқы дербес аппараттық трекер шықты. Ол көбінесе жағымды пікірлерге ие болды, сыншылар қолжетімді бағасын, дербес және толық функционалды мүмкіндіктерін, сондай-ақ интуитивті басқаруын атап өтті. 2021 жылы DirtyWave LittleSoundDJ-ден әлдеқайда көп шабыттанған портативті M8 Tracker трекерін шығарды.
Терминология
Кез келген трекер бағдарламасына ортақ бірнеше элемент бар: үлгілер, жазбалар, эффекттер, тректер (немесе арналар), үлгілер және бұйрықтар. Үлгі – аспаптың, дауыстың немесе басқа да дыбыстық эффектінің шағын сандық дыбыс файлы. Көптеген трекерлер үлгілердің бір бөлігін циклмен қайталауға мүмкіндік береді, бұл нотаның ұзақтығын симуляциялайды. Нота – үлгі ойнатылатын жиілікті білдіреді. Цифрлық үлгінің ойнату жылдамдығын арттыру немесе азайту арқылы, аспаптық ноталарды (мысалы, C, C#, D және т.б.) симуляциялау арқылы дыбыстың биіктігі көтеріледі немесе төмендейді. Эффект – белгілі бір нотаға қолданылатын арнайы функция. Бұл эффекттер аппараттық немесе бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы ойнату кезінде қолданылады. Көбінесе қолданылатын трекер эффекттері: дыбыс күшін өзгерту, портменто, вибрато, қайта ойнату және арпеджио. Трек (немесе арна) – бір уақытта бір үлгі ойнатылатын орын. Алғашқы Amiga трекерлері тек төрт тректі қамтамасыз еткен, аппараттық шектеулерге байланысты, ал қазіргі заманғы трекерлер бағдарламалық араластыру арқылы дыбыс ағынына дерлік шексіз арналарды қоса алады. Тректерде ноталар мен эффекттерді орналастыруға болатын "қатарлардың" саны белгіленген (көбінесе тректер тік орналастырылады). Тректерде әдетте 64 қатар және 16 соққы болады, бірақ соққылардың, қатарлардың және темптің саны композитордың қалауына қарай өзгертілуі мүмкін. Мысалы, қарапайым барабан жиынтығын құру үшін бас барабанын 0, 4, 8, 12 және т.б. қатарларға, ал хай-хэтті 2, 6, 10, 14 және т.б. қатарларға орналастыруға болады. Әрине, бас және хай-хэттің үлгілері жеткілікті түрде қысқа болса, бір тректе біріктіруге болады. Әйтпесе, келесі үлгі басталғанда алдыңғысы тоқтатылады. Кейбір қазіргі заманғы трекерлер әр аспаптың "жаңа нотаға қатысты әрекетін" кесуге, жалғастыруға, кемелдендіруге немесе босатуға орнату арқылы бір тректе полифонияны имитациялайды, қажет болған жағдайда жаңа араластыру арналарын ашады. Үлгі – бір мезгілде орындалатын тректердің тобы, ол әннің толық бөлігін білдіреді. Үлгі әдетте музыкалық композицияның жұп сандық өлшемдерін білдіреді. Бұйрық – әннің құрылымын анықтайтын үлгілер тізбегінің бір бөлігі. Үлгілерді бірнеше рет қайталауға болады, бұл тректерді іздеу уақытын және файл көлемін үнемдеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, кейбір трекер сияқты бағдарламалар үлгілерді пайдаланудың орнына, нақты уақыт дыбыс синтезін қолданатын реттілік схемаларын пайдаланады. Бұл бағдарламалардың көпшілігі Adlib және SoundBlaster дыбыс карталарының OPL чиптері немесе классикалық үй компьютерлерінің дыбыс чиптері сияқты нақты синтезатор чипі үшін музыка жасауға арналған. Трекер музыкасы әдетте модульдік файлдарда сақталады, онда ән деректері мен үлгілер бір файлда жинақталады. Көптеген модульдік файл форматтары танымал аудио ойнатқыштармен қолдалады. Белгілі форматтарға MOD, MED, S3M, XM және IT жатады. Бұл форматтардың көпшілігі қолданыстағы трекерлерге импортталуы мүмкін, бұл аранжировканы, аспаптарды және эффект командаларын қолдануды көруге мүмкіндік береді. Бұл трекерлерді пайдалану арқылы музыкалық композицияны өздігінен үйренуді де жеңілдетеді және кейінірек өз әндерінде пайдалану үшін аспаптарды алуға мүмкіндік береді, бұл өте кең таралған.