Кіріспе

Түстерді дұрыс реттеу үшін жүздеген мың тесігі бар металл табақ, катодтық сәулелі түтіктерде (КТҚ) қолданылады.

Көлеңке маскасы – нақты, айқын түсті суреттерді шығаратын катодтық сәулелі түтіктерде (КТҚ) телевизорлар мен компьютерлік мониторларды жасауда қолданылатын екі технологияның бірі. Екінші тәсіл – апертуралық тор, ол Trinitron саудалық атауымен көбірек танымал. Барлық ерте түсті телевизорлар мен КТҚ компьютерлік мониторлардың көпшілігі көлеңке маскасы технологиясын қолданды. Бұл екі технология да көбінесе ескірген, 1990 жылдан бері сұйық кристалды дисплейлермен (ЖКД) ығысып барады. Көлеңке маскасы – экранның алдыңғы шынысының артындағы қабаттағы түсті люминофорларды бөлетін ұсақ тесіктермен тесілген металл пластина. Көлеңке маскалары фотохимиялық өңдеу арқылы жасалады, бұл металл табақтарда кішкентай тесіктерді жасауға мүмкіндік беретін әдіс. Экранның арт жағындағы үш электрондық сәуле таратушы маска арқылы жылжиды, ал сәулелер тесіктерден өткенде ғана экранға жетеді. Сәуле таратушылар түтіктің арт жағында физикалық түрде бөлінгендіктен, олардың сәулелері маскаға үш түрлі бұрыштан келеді, сондықтан тесіктерден өткеннен кейін экранның әртүрлі жерлеріне түседі. Экран түсті люминофор нүктелерімен жабдықталған, осылайша әрқайсысына үш электрондық сәуле таратушыдан келетін сәуленің біреуі ғана тиеді. Мысалы, көк люминофор нүктелері "көк сәуле таратушыдан" шыққан сәуле маскадағы белгілі бір тесіктен өткеннен кейін соқтығысады. Қалған екі сәуле таратушы қызыл және жасыл нүктелер үшін де солай істейді. Бұл құрылым үш сәуле таратушыға экрандағы жеке-жеке нүктелердің түсін басқаруға мүмкіндік береді, тіпті олардың сәулелері маска болмаса, тым үлкен және дұрыс бағытталмаған болар еді. Қызыл, жасыл және көк люминофорлар әдетте үшбұрышты пішінде орналасады (кейде "триада" деп аталады). Телевизорларда қолданылатын заманауи дисплейлер (1960 жылдардың соңынан бастап) жарықтықты арттыру үшін дөңгелек тесіктердің орнына тіктөртбұрышты ойықтарды пайдаланады. Бұл нұсқа кейде ойық маскасы деп аталады.

Түсті теледидар

Түсті теледидар коммерциялық телехабар тарату кеңінен таралғанға дейін зерттелген, бірақ бұл мәселе 1940 жылдардың соңында ғана қанағаттанарлық деңгейде қарастырылды. Осы уақытта, қызыл, жасыл және көк (RGB) сигналдарын жеке-жеке, бірінен кейін бірі таратуды ұсынатын бірнеше жүйелер ұсынылды. Көптеген тәжірибелік жүйелер түсті сүзгімен (немесе "гельмен") бірге толық кадрларды тізбектеп көрсететін. Бұл сүзгі қара-ақ теледидар түтігінің алдында айналып тұратын. Әрбір кадр суреттің бір түсін кодтайтын, ал дөңгелек сигналмен синхронды түрде айналып, сол түсті кадр көрсетіліп тұрғанда дұрыс сүзгі экранның алдында болатын. Олар әртүрлі түстер үшін жеке сигналдарды тарату болғандықтан, барлық жүйелер қазіргі қара-ақ теледидарлармен үйлесімсіз болды. Тағы бір мәселе – механикалық сүзгінің жоғары жаңарту жиілігі болмаған жағдайда суреттің жыпылықтауы. (Бұл тұжырымдамалық тұрғыдан барлық үш түсті арналар үшін бір DLP құрылғысын пайдаланатын DLP проекциялық дисплейіне ұқсас.) RCA 1938 жылы Жорж Валенси ұсынған жарықтық-түстілік жүйесін пайдаланып, мүлдем басқа бағытта жұмыс істеді. Бұл жүйе RGB сигналдарын тікелей кодтамайды немесе жібермейді; керісінше, оларды "жарықтық" деп аталатын жалпы жарықтық деңгейіне біріктіреді. Бұл қазіргі теледидарлардың қара-ақ сигналына жақын болды, бұл суретті қара-ақ теледидарларда көрсетуге мүмкіндік берді. Қалған түстік ақпарат жоғары жиілікті модуляция түрінде сигналға бөлек кодталды, нәтижесінде композиттік бейне сигналы пайда болды. Қара-ақ теледидарда бұл қосымша ақпарат суреттің қарқындылығының сәл кездейсоқтығы ретінде көрінер еді, бірақ қолданыстағы теледидарлардың шектеулі ажыратымдылығы бұл тәжірибеде көрінбейтін еді. Түсті теледидарларда қосымша ақпарат анықталып, сүзгіленіп, жарықтыққа қосылып, бастапқы RGB түсін қайта жасайтын. RCA жүйесінің үлкен артықшылықтары болғанымен, дисплейлік түтіктерді жасау қиын болғандықтан оны сәтті дамыту мүмкін болмады. Қара-ақ теледидарлар үздіксіз сигналды пайдаланды және түтіктерді біркелкі фосформен жабуға болатын. RCA жүйесінде түс үнемі өзгеретін, бұл кез келген механикалық сүзгі үшін тым жылдам болды. Оның орнына фосфорды түрлі-түсті нүктелердің дискретті үлгісіне бөлу қажет болды. Осы кішкентай нүктелердің әрқайсысына дұрыс сигналды бағыттау сол кездегі электрондық сәулелердің мүмкіндіктерінен асып түсті. Ұқсас жоба – Geer түтігі, ол үш жақты фосформен жабылған пирамидалармен жабылған бір пластинаның артқы жағына бағытталған сәулелердің ұқсас орналасуын қолданды. Алайда, барлық жобаларда түстердің бір фосфордан екіншісіне таралуына байланысты мәселелер болды. Барлық күш-жігеріне қарамастан, кең электрондық сәулелер экранның барлық бөлігінде жеке нүктелерге тигізу үшін жеткілікті түрде шоғырлана алмады. Сонымен қатар, көптеген құрылғылар ауыр болды; экранның сыртындағы электрондық сәулелердің орналасуы айтарлықтай "өлі кеңістігі" бар өте үлкен дисплейге әкелді.

Арқадағы қару-жарақ күштері

Көбірек практикалық жүйе түтіктің артқы жағында бір ғана электрондық қаруды пайдаланып, алдыңғы жағында бірнеше түсті экранға бағыттайтын еді. 1950 жылдардың басында бірнеше ірі электроника компаниялары мұндай жүйелерді әзірлеуді бастады. Олардың бірі – General Electric компаниясының Penetron жүйесі, ол экранның артқы жағында бір-бірінің үстіне жатқан үш қабатты люминофорды қолданды. Түс таңдау үшін электрондық сәуленің энергиясын өзгертіп, люминофор қабаттарының әртүрлі тереңдіктеріне енгізетін еді. Дәл қабатқа тиюге тырысу амалсыз болды, сондықтан GE теледидар үшін бұл технологиядан бас тартты. Алайда, ол авиация саласында қолданыс тапты, онда түс гаммасын шектеуге болады, көбінесе үш түске дейін, ал жүйе осыны іске асыра алатын еді. Көп жағдайда қажетті дәлдікті қамтамасыз ету үшін экранның артында қосымша фокустау құрылғысын пайдалануға тырысты. Paramount Pictures ұзақ уақыт бойы Chromatron жүйесімен жұмыс істеді, ол экранның артындағы сымдар жиынтығын қосымша «электрондық қару» ретінде пайдаланып, сәулені одан әрі шоғырландырып, дұрыс түске бағыттайтын еді. Philco компаниясының «Apple» түтігі электрондық сәуле олардың үстінен өтетін кезде электрондық импульс шығаратын люминофордың қосымша жолақтарын қолданды. Импульстің уақытын дұрыс белгілеу арқылы сәуленің өту жолын реттеп, дұрыс түске тигізуге болатын еді. Бұл жүйелердің бірі өндіріске енуіне бірнеше жыл кетті. GE компаниясы 1960 жылдардың басында Penetron жүйесінен бас тартты. Sony 1960 жылдары Chromatron жүйесін сынап көрді, бірақ одан бас тартып, оның орнына Trinitron жүйесін жасады. «Apple» түтігі 1970 жылдары қайта пайда болды және әртүрлі сатушылармен сәттілікке жетті. Бірақ RCA компаниясының көлеңкелік маскамен жеткен табысы осы күш-жігердің көпшілігін тоқтатты. 1968 жылға дейін сатылған барлық түсті теледидарлар RCA көлеңкелік маскасын пайдаланды.

Көлеңкелік маска

1938 жылы неміс өнертапқышы Вернер Флечсиг алғаш рет (1941 жылы Францияда тіркелді) түтіктің алдыңғы жағына металл жалақ орнатып, оған кішкентай тесіктер жасау идеясын патенттеді. Тесіктер экранға тиер алдында сәулені бағыттау үшін қолданылатын. RCA компаниясындағы Ал Шрёдер де ұқсас жүйемен жұмыс істеді, бірақ ол үш электрондық пушканы пайдаланды. Зертхана жетекшісі жобаның мүмкіндіктерін басшылығына түсіндіргенде, оған оны іске асыру үшін шексіз кадр және қаржы уәде етілді. Бірнеше айдың ішінде осы жүйемен бірнеше прототиптік түрлі-түсті теледидарлар жасалды. Түтіктің арт жағында дельта пішінде орналасқан пушкалар металл жалаққа бағытталды және оны қалыпты жағдайда сканерледі. Сканерлеу кезінде сәулелер көбінесе жалақтың арт жағына тиіп, тоқтатылды. Бірақ сәулелер тесіктен өткенде, олар жалақтың алдындағы люминофорға жететін. Осылайша, жалақ сәулелердің түсті люминофорлық нүктелермен дәл келуін қамтамасыз етті. Бұл дұрыс түсті нүктеге бағыттау мәселесін шешпеді. Әдетте, үш пушкадан шыққан сәулелер экрандағы үш түсті нүктенің барлығын жарықтандыруға жеткілікті болды. Маска сәулені экранға тиер алдында механикалық түрде кішірейту арқылы көмектесті. Бірақ идеяның нағыз гениалдығы – сәулелердің металл жалаққа әртүрлі бұрыштардан жақындауында. Маскамен кесілгеннен кейін, сәулелер экранға әртүрлі нүктелерде және әртүрлі бұрыштармен алға жылжуда. Бұл таралу түтіктің арт жағындағы пушкалар арасындағы қашықтыққа және маска жалағы мен экран арасындағы қашықтыққа байланысты. Түсті нүктелерді экранның дұрыс жерлеріне орналастырып, олардың арасында өзара әрекеттесуді болдырмау үшін орын қалдыру арқылы, пушкалардың дұрыс түсті нүктеге тиесілігіне кепілдік берілді. Бұл нәтижедегі кескінді жарықтандыру үшін одан да көп қуат қажет етті. Қуат үш қуатты пушкаға бөлінгендіктен, осы жүйенің құны ұқсас қара-ақ теледидардан әлдеқайда жоғары болды. Түсті экранға жұмсалған энергия мөлшері соншалықты көп болғандықтан, жылу жүктемесі маңызды мәселе болып табылды. Электрондық пушкадан көлеңке маскасы сіңіретін энергия оның жұмыс істеу кезінде қызып, кеңейіп, бұл кескінді бүркемелеуге немесе түсін өзгертуге әкелді (көлемді қараңыз). Жарық пен қараңғы арасындағы сигналдар алмасуы масканың деформациялануын қиындатты. Сонымен қатар, геометрия үш сәулені экран бойымен дұрыс орналастыру үшін күрделі жүйелерді қажет етті. Егер экранның орталық бөлігінен өтетін сәулені қарастырсаңыз, жеке пушкалардан шыққан сәулелер бірдей қашықтықты жүріп, маскадағы тесіктерге тең бұрыштармен келіседі. Экранның бұрыштарында кейбір сәулелер ұзаққа дейін жүруге мәжбүр болады және олардың барлығы экран ортасындағыдан өзгеше бұрышта тесікке тиеді. Бұл мәселелер сәулелердің дұрыс орналасуын сақтау үшін қосымша электроника мен түзетулерді қажет етті.

Нарыққа енгізу

Даму кезінде RCA көлеңкелік маска жүйесін іске қоса алатынына толық сенімді емес еді. Концепциясы қарапайым болғанымен, оны іс жүзінде, әсіресе қолжетімді бағада жасау қиын болды. Компания жүйе жұмыс істемеген жағдайда, басқа да бірнеше технологияларды, соның ішінде Гир түтігін қарастырды. 1950 жылы алғашқы құбырлар шығарылғанда, осы балама жобалар тоқтатылды. Соғыс жылдарындағы электроникадағы прогресс жоғары жиілікті таратудың кең ауқымын қолдануға мүмкіндік берді, ал 1948 жылы АҚШ Федералды байланыс комиссиясы (FCC) болашақтағы UHF арналарын пайдалану мәселесі бойынша бірқатар мәжілістер өткізді. Сол кезде АҚШ-та теледидарлар өте сирек болғандықтан, мүдделі тараптар жаңа, үйлесімсіз түсті формат үшін UHF-ты пайдалану идеясын тез қабылдады. Аталған мәжілістердің нәтижесінде CBS ұсынған бәсекелес жартылай механикалық, реттік түс жүйесі таңдалып алынды. Бірақ, мәжілістер барысында RCA үйлесімді түс бойынша жұмыстарын жариялады, алайда процеске әсер ету үшін бұл тым кеш болды. CBS түсті теледидарды 1950 жылы енгізді. Дегенмен, RCA жүйесінің перспективасы соншалықты зор болды, Ұлттық теледидар жүйесі комитеті (NTSC) оны қолдауға кірісті. 1950-1953 жылдар аралығында олар адамның түс қабылдауын зерттеу бойынша ауқымды зерттеу жүргізіп, алынған мәліметтерді RCA-ның негізгі концепциясын жетілдіру үшін пайдаланды. Осы кезде RCA бәсекелестерінен сапа жағынан айқын басымдық құратын тәжірибелік көлеңкелік маска жиынтықтарын жасады. Жүйе тұйық, күрделі, ірі, көп қуат тұтынатын және осы себептерге байланысты қымбат болды, бірақ қолдануға жарамды түсті кескінді қамтамасыз етті, ең бастысы – қолданыстағы қара-ақ сигналдарымен үйлесімді болды. Бұл мәселе 1948 жылы FCC-нің алғашқы мәжілістерінде көтерілмеген, бірақ 1953 жылға қарай қара-ақ теледидарлардың саны күрт өсті, оларды толығымен тоқтату мүмкін болмады. NTSC жаңа стандартты FCC ратификациялауды ұсынғанда, CBS өзінің жүйесіне деген қызығушылығын тоқтатты.

Өндiру

Көлеңкелік маскалар фотохимиялық өңдеу процесі арқылы жасалады. Ол болат немесе инвар қорытпасынан жасалған, бетіне фоторезист жағылады, ол қатайтылу үшін пісіріледі, фотомаска арқылы күлгін сәулеге (УФ-сәуле) ұшыратылады, әсер етпеген резист алынып тасталады, металл сұйық қышқылмен кесіледі, содан кейін фоторезист алынады. Бір фотомаскадағы қараңғы дақтар екіншісінен ірі болады, бұл конус тәрізді апертураларды құрайды. Көлеңкелік маска металл бөліктері немесе рельс немесе рама арқылы экранға орнатылады, ол тиісінше түтікке немесе экран әйнегіне біріктіріледі, көлеңкелік масканы кернеуде ұстап, деформацияны азайту үшін (егер маска тегіс болса, CRT компьютер мониторларында қолданылады) және бейненің жарықтығы мен контрастын арттыруға мүмкіндік береді. Телевизорлардағы CRT құрылғыларында электрондық сәуле көлеңкелік масканы қыздырып, жылулық кеңеюге себеп болатын деформацияны теңеу үшін биметалл серіппелер қолданылуы мүмкін.

Жағдайдың жақсаруы, нарықтағы қабылдау

1960 жылдары алғашқы RCA патенттерінің мерзімі аяқталды, сонымен бірге бірқатар техникалық жетістіктер енгізілді. Олардың бір бөлігі 1966 жылы үлкен сәттілікке ие болған GE Porta Color теледидарына енгізілді. 1968 жылға қарай дерлік әрбір компания өз дизайнын жасады, ал түсті теледидар қымбат опциядан негізгі құрылғылардың қатарына көшті. Көлеңке маскасының жылулық кеңеюінен туындаған дөңгелектеу проблемалары бірнеше тәсілмен шешілді. Кейбір компаниялар температураны өлшеу үшін термостаттарды пайдаланды және кеңеюге сәйкес сканерлеуді реттеді. Бұл материалдар оңай магниттенуге ұшырады, бұл түстерге әсер етуі мүмкін, бірақ бұл көбінесе автоматты магниттендіру функциясын қосу арқылы шешілді. Жарықтықты жақсарту 1960 жылдарығы маңызды жұмыс салаларының бірі болды. Сирек кездесетін жерлердегі люминофорларды қолдану арқылы жарық түстер алынды және электрондық сәулелердің күші сәл төмендетілді. Жақсырақ фокустау жүйелері, әсіресе автоматты жүйелер, теледидардың толық фокусқа жақын уақыт өткізуін қамтамасыз етті, бұл экрандағы нүктелердің үлкейюіне мүмкіндік берді. Porta Color осы екі жетістікті де пайдаланып, пішіндерді үшбұрыш емес, бір-біріне жақын орналастырды, бұл нүктелерді экранның көп бөлігін қамтитын тік саңылауларға дейін кеңейтуге мүмкіндік берді. Бұл дизайн, кейде "саңылаулы маска" деп аталады, 1970 жылдары кеңінен таралды. 1970 жылдардың басында кеңінен енгізілген тағы бір өзгеріс – люминофор үлгісінің ішкі жағындағы кеңістіктерде қара материалды қолдану болды. Бұл бояу бөлмеден келетін сыртқы жарықты сіңіріп алып, көрерменге кері шағылысатын жарықтың мөлшерін азайтты. Бұл тиімді жұмыс істеу үшін люминофор нүктелерінің мөлшері кішірейтіліп, олардың жарықтығы төмендетілді. Дегенмен, сыртқы жарыққа қарағанда жақсарған контраст бет пластинаның айқындығын арттырып, люминофордан көрерменге көбірек жарық жеткізіп, жарықтықты арттырды. Сұрғылт бет пластиналар кескінді күңгірттеді, бірақ жақсы контрастты қамтамасыз етті, өйткені сыртқы жарық люминофорларға жеткенше әлсіретілді, ал екінші рет көрерменге қайтып келгенде де әлсіретілді. Люминофордан шыққан жарық бір рет ғана әлсіретілді. Бұл әдіс уақыт өте келе өзгерді, теледидар түтіктері уақыт өте келе қара түске айналды. Түсті ЭЛТ-терді (Электронды сәулелі түтіктерді) өндіру кезінде көлеңке маскалары немесе апертуралық торлар бет пластинадағы фоторезистке ультракүлгін сәулелерді бағыттау үшін де қолданылды, бұл бір түстің электрондарын имитациялау үшін дәл орналастырылған. Дамығаннан кейін бұл фоторезист тек бір түстің люминофорын қажет болған жерге ғана жағуға мүмкіндік берді. Бұл процесс әр түс үшін үш рет қайталанды. (Көлеңке маскасы немесе апертуралық тор осы процестің сәтті болуы үшін алынып тасталып, дәл орналастырылуы керек еді.)