Кіріспе
1999 жылы Наоми Клейннің деректі кітабы. "No Logo: Taking Aim at the Brand Bullies" – канадалық автор Наоми Клейннің кітабы. 1999 жылғы Сиэтлдегі ДСҰ-ға қарсы наразылықтар осы мәселелерге байланысты БАҚ назарын тартып, одан кейін, 1999 жылдың желтоқсанында Knopf Canada және Picador баспаларында алғаш рет жарық көрген бұл кітап, балама жаһандану қозғалысы туралы ең ықпалды кітаптардың біріне айналып, халықаралық бестселлер болды.
No Logo: Taking Aim at the Brand Bullies is a book by the Canadian author Naomi Klein. First published by Knopf Canada and Picador in December 1999, shortly after the 1999 Seattle WTO protests had generated media attention around such issues, it became one of the most influential books about the alter globalization movement and an international bestseller.
Назар аудару
Кітап брендке баса назар аударады және көбінесе жаһандануға қарсы қозғалыспен байланысты. Төрт бөлімде ("Орын жоқ", "Таңдау жоқ", "Жұмыс жоқ" және "Логотип жоқ") Клейн Америка мен Азиядағы қанаушылық шеберханалар, мәдениетке қарсы әрекеттер, корпоративтік цензура және көшелерді қайтару сияқты мәселелер туралы жазады. Ол Nike, The Gap, McDonald's, Shell және Microsoft компанияларының, сондай-ақ олардың заңгерлерінің, мердігерлерінің және жарнама агенттіктерінің іс-қимылдарына ерекше назар аударады. Клейннің кітабындағы көптеген идеялар 1950 жылдардың соңында құрылған өнер және саяси топ – Ситуационистердің ықпалынан туындайды. Жаһандану жиі қайталамалы тақырып ретінде көрінсе де, Клейн жаһандану тақырыбына сирек тоқталады, ал тоқтаса да, көбінесе тікелей емес. Ол жаһандану туралы "Қоршаулар мен терезелер" (2002) кітабында одан да толыққанды талқылайды.
Қорытынды
Кітап төрт бөлімнен тұрады. Алғашқы үш бөлім брендке бағытталған корпоративтік әрекеттің теріс салдарына арналса, төртінші және соңғы бөлім кітапта талданған корпоративтік әрекетке қарсы туған түрлі қозғалыстарды қарастырады.
"Жоқ орын"
Кітап брендтер тарихын зерттеуден басталады. Клейн бренд қолданылымында өзгеріс болғанын айтады және бұл ауысудың «брендке қарсы» брендке қарай бет бұруының мысалдарын келтіреді. Брендтердің алғашқы үлгілері көбінесе зауытта өндірілген өнімдерге танымал бейне беру үшін қолданылды. Бұл ақырындап өмір салтын сату идеясына жол берді. Клейн айтуынша, 1980-ші жылдардың соңындағы экономикалық құлдырауға (Латын Америкасының қарыз дағдарысы, «Қара дүйсенбі» (1987), үнемдеу және несие дағдарысы, және жапон активтерінің бағасының көпіршігі) жауап ретінде корпорациялар маркетингке қатысты көзқарастарын қайта қарастыра бастады және бұрын бағалы сегмент саналған «бейбі бумерлерге» қарағанда жастар демографиясын нысанаға алды. Кітапта Nike немесе Pepsi сияқты бренд атауларының өз атауларын алып жүрген өнімдерден тысқары қалай кеңейгені және осы атаулар мен логотиптердің қалай барлық жерде пайда бола бастағаны талқыланады. Осының нәтижесінде, брендтердің жастар нарығына деген құштарлығы оларды жастардың «әдемі» деп санайтын нәрселермен байланыстыруға итермеледі. Осы жолда брендтер өз атауларын киножұлдыздар мен спортшылардан бастап, халықтық әлеуметтік қозғалыстарға дейін байланыстыруға тырысты. Клейн ірі көпұлтты корпорациялар тауар өндіруден гөрі бренд атауын маркетингтеуді маңыздырақ деп санайды дейді; бұл тақырып кітапта қайталап айтылады және Клейн үшінші әлем елдерінде киім, аяқ киім және компьютерлік жабдықтар сияқты салаларда өндіріске көшуді түсіндіруге көмектеседі деп санайды. Бұл бөлімде брендтердің мектеп жүйесіне өздерінің ықпалын «күштеп енгізу» жолдары қарастырылады, және осылайша олар мектептерге жарнама таратудың және оқушылар туралы ақпарат жинау үшін өздерінің позициясын пайдаланудың жолдарын қарастырады. Клейн бұл жастардың жас тұтынушыларды нысанаға алуға бағытталған үрдістің бір бөлігі деп санайды.
"Бір таңдау жоқ"
Екінші бөлімде Клейн брендтердің өздерінің өлшемдері мен ықпалын жұртшылыққа қолжетімді таңдау санын шектеу үшін қалай пайдаланатынын талқылайды – нарықтағы үстемдік арқылы (мысалы, Wal Mart) немесе аймаққа агрессивті шабуыл арқылы (мысалы, Starbucks). Клейн әр компанияның мақсаты өз саласындағы басым күшке айналу екенін айтады. Sony немесе Disney сияқты басқа корпорациялар өздерінің дүкендер желісін ашып, бәсекелестерге өнімдерін тікелей сөрелерге қоюға мүмкіндік бермейді. Бұл бөлімде корпорациялардың бірігу арқылы өздерінің кең таралғандығын арттырып, имидждерін жақсырақ бақылауға қалай тырысатыны да талқыланады. Мысалы, ABC News телеарнасына өздерінің аналық компаниясы Disney-ді тым сынайтын материалдарды эфирге беруге қысым көрсетілуде. Wal Mart сияқты басқа желілер түрлі өнімдерді сөрелерден алып тастау арқылы өндірушілер мен баспагерлерді өз талаптарын орындауға мәжбүр етеді. Бұл өндіріс шығындарын төмендетуді немесе журналдар мен альбомдар сияқты өнімдердің дизайнын немесе мазмұнын Wal Mart-тың отбасылық имиджіне сәйкес ету үшін өзгертуді білдіреді. Сондай-ақ, корпорациялар өз брендтерін сынауға тырысатын кез келген адамды үнсіздендіру үшін авторлық құқық заңдарын теріс пайдаланатыны да талқыланды.
"Жұмыс жоқ"
Бұл бөлімде кітап көңіл көтеріңкілігінен айырылып, өндіріс орындарының жергілікті зауыттардан шетелдерге, әсіресе экспорттық өңдеу аймақтары деп аталатын жерлерге қалай көшіп бара жатқанын қарастырады. Мұндай аймақтарда еңбек заңдары болмауы жиі, нәтижесінде жұмыс жағдайы өте ауыр болады. Кітап содан кейін Солтүстік Америкаға қайта оралады, онда өндіріс орындарының азаюы қызмет көрсету секторында жұмыс іздеушілердің көптеуіне әкелді, мұнда жұмыс орындарының басым бөлігі ең төменгі жалақымен төленеді және әлеуметтік жеңілдіктер қарастырылмаған. "McJob" термині енгізіледі, ол инфляциямен бірге өспейтін, икемсіз немесе қолайсыз жұмыс кестесі, карьералық өсу мүмкіндігінің шектеулі болуы және жоғары деңгейдегі стресспен сипатталатын жұмыс ретінде анықталады. Сонымен қатар, бұл жұмыс орындары студенттер мен жақында бітірген түлектер үшін уақытша жұмыс екендігі туралы қабылдау қалыптастырылып, оларға лайықты жалақы мен әлеуметтік жәрдемақы беру қажеттігі жоқ деген пікір таратылуда. Бұл ахуал корпоративтік сектордағы үлкен пайда мен байлықтың өндірілуінің фонында орын алады. Соның салдарынан, жаңа буын қызметкерлер өздері жұмыс істейтін компаниялардың жетістіктеріне наразылық білдіреді. Бұл наразылық, жұмыссыздықтың өсуімен, шетелдегі еңбек құқығының бұзылуымен, қоршаған ортаға немқұрайлы қараумен және жарнаманың үнемі күшейіп бара жатуымен бірге корпорацияларға деген жаңаша жек көрушілікке ұласады.
"Логотип жоқ"
Кітаптың соңғы бөлімі 1990 жылдары пайда болған әртүрлі қозғалыстарды талқылайды. Оларға Adbusters журналы және мәдениетке қарсы әрекет қозғалысы, сондай-ақ "Көшелерді қайтару" және МакЛибель ісі кіреді. Тер басқан еңбекке қарсы бағытталған түрлі қозғалыстар сияқты, одан да радикалды емес наразылықтар да қарастырылады. Клейн тұтынушылық пен азаматтықты салыстырып, азаматтықтың пайдасына шешім қабылдайды. "Мен осы кітапты жазғанда, шын мәнінде, мен қарсылықтың маргиналды, бөлінген көріністерін немесе кең таралған қозғалыстың тууы туралы жазамын ба, білмедім. Бірақ уақыт өте келе, мен өз көздеріммен бір қозғалыстың қалыптасып келе жатқанын анық көрдім."
Жауаптар
Кітап жарық көргеннен кейін Клайнды The Economist газеті ауыр сынға алды, осыдан кейін Клайн мен журнал авторлары арасында "No Logo vs. Pro Logo" деп аталған теледебат өтті. 2004 жылы жарық көрген "Тұтқын сату" (АҚШ-та "Тұтқын ұлты" деген атпен жарияланды) кітабында No Logo-ға ерекше назар аударылып, жұмысшы табының өмір деңгейінің жақсаруын негізсіз нарыққа қарсы идеологияға айналдыру бетке ойнамайды делінген. Nike компаниясы кітапқа қатысты нақты жауап жариялап, Клайнның компанияның еңбек шараларына қатысты айтқан барлық мәлімдемесін жоққа шығарды.
Басылымдар
No Logo-ның бірнеше нұсқасы бар, оның ішінде қатты мұқабалы бірінші басылым, одан кейінгі қатты мұқабалы басылым және жұмсақ мұқабалы басылым. "Fourth Estate" баспасы 10 жылдық мерейтойға арналған басылым шығарды, онда автордың жаңа кіріспесі бар. Түпнұсқа ағылшын тілінен басқа бірнеше тілге аудармалары да жарық көрді. Кейбір кейінгі басылымдарда "Брендтік қатыгездерге қарсы күресу" деген қосымша тақырып алынып тасталды.
Видео
Наоми Клейн өзінің идеяларын 40 минуттық «No Logo – Brands, Globalization & Resistance» (2003) видеосында түсіндіреді, оны Сат Джали түсірген.
Мұра
Ағылшын рок-тобы Radiohead мүшелері бұл кітаптың оларға, әсіресе төртінші және бесінші альбомдарын – Kid A (2000) және Amnesiac (2001) жасау кезінде қатты әсер еткенін айтты. (Альбомдар бірдей жазу сессияларында жазылды.) Топ кітапты өз веб-сайтында жанкүйерлеріне ұсынды және бір кезде Kid A альбомын "No Logo" деп атауды қарастырды. Аргентиналық суретші Индио Солари өзінің тұңғыш жеке альбомына "Nike es la cultura" ("Nike – мәдениет") деген ән жазды, онда ол: "Сен 'No Logo!' деп айқайлайсың! Немесе 'No Logo!' деп айқайламайсың! Немесе 'No Logo, No!' деп айқайлайсың!" дейді, бұл кітапқа сілтеме жасайды. Аргентина-Америка рок әншісі Кевин Йохансен Клайннің кітабынан шабыттанған "Logo" әнін жазды. Әннің ресми видеоклипінде тіпті No Logo кітабының бір данасы қолданылған.