Кіріспе

Біріккен Корольдіктегі екіншілік заңнаманың түрі

Заң актісі (ZA) – Ұлыбританияда өкілеттік беру арқылы қабылданатын заңның негізгі түрі. Заң актілері 1946 жылғы Заң актілері заңымен реттеледі. Олар 1948 жылы 1893 жылғы Ережелерді жариялау туралы заң бойынша жасалған заңдық ережелер мен бұйрықтарды алмастырды. Ұлыбританиядағы өкілеттік беру арқылы қабылданатын заңның көп бөлігі заң актісі түрінде жасалады. (Солтүстік Ирландияда заң актілері емес, заңдық ережелер ретінде ұйымдастырылған.) 1999 жылы жүзеге асырылған децентрализация салдарынан заң актісін жасауға қатысты көптеген өкілеттіктер Шотландия және Уэльс үкіметтеріне берілді, ал бақылау Шотландия Парламенті мен Уэльс Парламентіне жүктелді. Шотландия үкіметі жасаған құжаттар енді Шотландияның заң актілері деп бөлек жіктеледі.

Парламент бақылауы

Көптеген заң актілері (Заңдық актілер) негізгі заңда көрсетілгенге байланысты Парламенттің екі түрлі бақылауының біріне жатады. Парламенттің бақылауы оған ұсынылған актіні мақұлдауға немесе қабылдамауға шектеледі: ол оны (өте сирек жағдайларды қоспағанда) түзетуге немесе өзгертуге құқылы емес. Заңдық актінің бекіту немесе бекітпеу тәртібіне бағынуы негізгі заңмен анықталады.

Оң шешілу тәртібі

Заңдық актілердің бекітілген қаулыға жататындары сирек кездеседі, олардың жалпы санының шамамен 10% құрайды.

Регламенттік реформалар

2001 жылғы Регламенттік реформа туралы заң Үкіметке бизнестің немесе басқалардың жүктемесін азайту мақсатында Парламент актілерін өзгертуге қатысты бұйрық шығаруға мүмкіндік береді, бірақ бұл "қажетті қорғауды" жоймайынша ғана мүмкін. Заңның бір бөлігі ретінде Үкіметке бастапқы заңнамаға өзгеріс енгізуге берілген кең өкілеттіктерге байланысты, арнайы бекіту рәсімі енгізілді. Біріншіден, Үкімет жобалық ұсынысты дайындап, мүдделі ұйымдармен консультация жүргізуі керек. Содан кейін, ол ұсынысты және консультацияның нәтижелерін, сондай-ақ толыққанды түсіндірмемен бірге Парламентке 60 күн ішінде ұсынуы тиіс. Екі палатаның таңдау комитеттері ұсынысты талқылайды және оны "қажетті қорғауды" сақтау, қоғамдық пікірді ескерудің жеткіліктілігі, азайтылатын жүктеменің мөлшері, қаржылық салдарлары және еуропалық құқыққа сәйкестік сияқты критерийлер бойынша зерделейді. Комитеттер Парламентке өз қорытындыларын ұсынады. Үкімет ұсынысты іске асыру туралы шешім қабылдағанда осы қорытындыларды ескеруге міндетті. Егер ол солай болса, Парламентке жасалған өзгерістерді түсіндіре отырып, бұйрық жобасын ұсынады, ол әр палатаның мақұлдауы үшін дауысқа салынар алдында комитеттер тарапынан қайта қарастырылады. Регламенттік реформа бұйрықтарының мысалдары: 2004 жылғы Регламенттік реформа (жексенбілік сауда) бұйрығы (SI 2004/470), ол 1889 жылғы Кірістер туралы заңның 26-бабын жойды (соның нәтижесінде метилденген спиртті сенбі күні кешке немесе жексенбіде сату қайтадан заңдастырылды) және 2005 жылғы Регламенттік реформа (сауда таңбалары) бұйрығы (SI 2005/871), ол 1964 жылғы Сауда таңбалары туралы заңның барлық ережелерін жойды. 2001 жылғы заң жойылды және оның орнына 2006 жылғы Заңнамалық және регламенттік реформа туралы заң қабылданды, ол Үкіметке едәуір кеңейтілген өкілеттіктер берді және үлкен алаңдаушылық тудырды.

1998 жылғы Адам құқықтары туралы заңға сәйкес түзетулер

1998 жылғы Адам құқықтары туралы заң Парламент актісінің Еуропалық адам құқықтары конвенциясына қайшы келетінін сот анықтаған жағдайда, Үкіметке осы актіні түзету үшін Түзету бұйрығын қабылдау мүмкіндігін беретін рәсімді құрды. Түзету бұйрығын қабылдамас бұрын Үкімет 60 күн ішінде Парламентке ұсыныс енгізуі тиіс, осы уақыт ішінде Екі палатаның Адам құқықтары жөніндегі бірлескен комитеті оны қарастырып, есеп береді. 60 күн өткен соң Үкімет Парламентке бұйрық жобасын ұсына алады, одан кейін Бірлескен комитет екі палатаға бұйрықты бекіту туралы ұсыным жасайтын тағы 60 күндік кезең келеді. Шұғыл жағдайларда Түзету бұйрықтарын дереу қабылдауға және содан кейін талқылауға болады; олар 120 күн ішінде бекітілуі керек, әйтпесе олар күшін жояды.

Генрих VIII-нің ережелері

Кейбір заң актілері актінің өзінде негізгі актіні немесе басқа негізгі заңнаманы өзгертуге мүмкіндік беретін ережелер бойынша жасалады. Бұл ережелер негізгі заңнамаға екінші деңгейлі заңнама арқылы түзетулер енгізуге мүмкіндік береді және Генрих VIII ережелері немесе Генрих VIII өкілеттіктері деп аталады, себебі мұндай өкілеттіктің алғашқы мысалы 1539 жылғы Жарлықтар туралы заң арқылы король Генрих VIII-ге берілді. 2002 жылғы Ұлттық, Иммиграция және Баспана туралы заң қабылданғаннан кейін (ол Мемлекеттік хатшыға Генрих VIII өкілеттіктерін пайдалана отырып өзгерістер енгізуге рұқсат берді), Лордтар палатасының Өкілеттіктер және Регуляторлық реформа жөніндегі таңдау комитеті мұндай баптарды қолдану және жобалау туралы есеп жариялады. Комитет төрағасы бұл баптардың “атқарушы биліктің шектері туралы маңызды конституциялық мәселенің түбіне” дейін жететінін айтты. Мұндай баптар көбінесе дау тудырады, өйткені олар заңға өзгерістерді парламентте дауыс берусіз енгізуге мүмкіндік береді. Англия мен Уэльстің Бас судьясы Лорд Джадж мұндай баптарға қарсы күшті пікір білдірді: “Осындай Генрих VIII баптары енгізілген кезде, олардың қажеттілігі әрқашан айтылатынына сенімді болыңыз. Уильям Питт мұндай талаптарды жеңілтексіз қабылдамауға ескерткен. Қажеттілік – адам құқығын бұзудың ақталуы: ол тирандардың аргументі, құлдардың сенімі”. Үкімет (әсіресе Бизнес, Энергетика және Индустриялық стратегия департаменті) мемлекеттік көмек туралы ЕО ережелерін жою үшін (Brexitтен кейін Ұлыбританияның ішкі заңнамасына енгізілген) Генрих VIII өкілеттіктерін даулы түрде пайдаланды. 2021 жылы Good Law Project бұл қадамға наразылық білдіріп, Генрих VIII өкілеттіктерін осындай мақсатта пайдалану конституциялық тұрғыдан күмәнді екенін мәлімдеді. Осылайша, билік органдарына қажетті дайындықтарды жасау үшін уақыт берілді. Қолданысқа енгізу туралы бұйрықтар Парламентке ұсынылады, бірақ олар оң немесе теріс процедураға бағынбайды. Көптеген заң актілері (әсіресе теріс шешім процедурасына бағынғандардан кейін ең ірі топ) Парламентке ұсынылмайды және демек, парламенттік бақылауға жатпайды.

Соттық бақылау

Барлық делегаттық заңнамадағыдай, заң актілері парламенттің өз егеменді заң шығару өкілеттіктерін емес, парламент актісімен белгілі бір мақсат үшін берілген өкілеттілікті жүзеге асыратын адам жасағандықтан, олар басқа заң актісімен берілген өкілеттіктерден тыс (ultra vires) деп табылса соттар тарапынан жойылуы мүмкін. Егер Үкімет делегаттық заңнаманы негізгі заңда көзделмеген мақсатта пайдалануға тырысса, немесе заңнамада актімен берілген өкілеттіктердің негізсіз пайдаланылуы болса, немесе актіде белгіленген алдын ала шарттар (мысалы, белгілі ұйымдармен кеңесу) орындалмаса, мұндай жағдай туындайды. 1987 жылы Woolwich Equitable Building Society ісі бойынша сот SI 1986 No 482 ережесінің 11-ші тармағын жойды, ол құрылыс қоғамдарының дивидент төлеуіне қатысты. Соңғы кезде Апелляциялық сот 2014 жылғы No 2604 бұйрығын, яғни "Жеделдетілген рәсім ережесін" жоққа шығарды, ол пана сұрау шағымдарына қатысты. Бұл 2007 жылғы Трибуналдар, соттар және атқару туралы заңның 22-бабына қайшы деп танылды.